تحلیل واکنش کلامی پیامبر خاتم (ص) به کنش‌های گفتاری مخاطبان به تفکیک مخالف و موافق (مقاله)

چکیده

این پژوهش درصدد است تا آیات گفتگوی پیامبر خاتم و مردم را مورد بررسی قرار دهد و پس از مشخص‌کردن روش گفتگوی مخاطبانِ پیامبر خاتم، به چگونگی پاسخ پیامبر به مخالفان و موافقان متناسب با روش آنان بپردازد. برای دست‌یابی به نتایج دقیق و تحلیل روشمند آیات گفتگوی پیامبر خاتم از قواعد انجمنی استفاده شده که یکی از روش‌ها و الگوریتم‌ها در علم داده‌کاوی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد در کل قرآن کریم ۱۵۳ آیه اختصاص به گفتگوی پیامبر خاتم و مردم دارد که به صورت ۷۲ گفتگوی مجزا قابل تفکیک است. توجه اصلی در این پژوهش بر آیاتی است که مردم شروع‌کننده گفتگو و پیامبر خاتم پاسخ‌دهنده به ایشان هستند. با دسته‌بندی مخاطبان پیامبر به مخالف و موافق و تشخیص روش گفتگوی به‌کار گرفته‌شده توسط مخالفان، موافقان و پیامبر خاتم ۵ قاعده گفتگو معرفی شده ‌است. با بررسی آیات مشخص شد زمانی که روش مخالفان برای شروع گفتگو استفهامی است روش پیامبر در پاسخ به ایشان تبلیغی است و زمانی که روش مخالفان انکاری است، روش پیامبر در پاسخ به ایشان تبلیغی و استدلالی است و زمانی که روش مخالفان اظهاری است روش پیامبر در پاسخ به ایشان اقناعی است و زمانی که روش مخالفان تحقیری است روش پیامبر در پاسخ به ایشان تهدیدی است. هم چنین روش گفتگوی موافقان غالباً استفهامی بوده‌ است و پیامبر خاتم پاسخ را به روش ارشادی بیان نموده‌اند. =کلمات کلیدی=: قرآن، داده‌کاوی، قواعد گفتگو، پیامبر خاتم.

1-مقدمه

الگو بودن پیامبران الهی و موضوع عصمت انبیاء سبب می‌شود تا آدمی در سیره آنان یعنی قول، فعل و اندیشه‌شان تعقل کند تا به اصول و نکات برجسته‌ای برای رشد و شکوفایی روحی انسان دست یابد. این ادعا قابل طرح است که گفتگوی پیامبران الهی با مردم از جمله کارآمدترین و تأثیرگذارترین گفتگوهای انجام شده است. چرا که هیچ چیز به اندازه دین، هیچ حقیقتی یا اساساً هیچ مفهومی به اندازه دین در عمق جان بشر رخنه نکرده است. در واقع گفتگوی پیامبران الهی با مردم از جمله موفق‌ترین راه‌ها برای نهادینه کردن خداباوری و هدایت افکار و اذهان است.از میان انبیا تنها پنج تن دارای شریعت بودند که رسالت پیامبر خاتم ویژه‌تر و خاص‌تر به حساب می‌آید. چرا که پیامبران دارای شریعت، هر کدام مأمور به هدایت قومی خاص بودند ولی مخاطب پیامبر خاتم، کل بشر در همه زمان‌ها بوده است، به حدی که رسالت و پیام ایشان دارای جامعیت است و دیگر نیازی به مبعوث شدن پیامبر جدیدی بعد از ایشان تا ابد نیست. بر اساس روایت «إِنَّا مَعَاشِرَ اَلْأَنْبِيَاءِ أُمِرْنَا أَنْ نُكَلِّمَ اَلنَّاسَ عَلَى قَدْرِ عُقُولِهِمْ»ّ از پیامبر اکرم (ص) می‌توان بیان کرد که پیامبران متناسب با عقول مخاطبشان برخورد می‌کردند. همین امر پژوهشگر را بر آن داشت تا با بررسی آیات گفتگوهای پیامبر اکرم با مردم در قرآن و استخراج روش‌های گفتگوی به کار رفته، به این مسئله بپردازد که واکنش پیامبر اکرم به کنش گفتاری مخاطبانش چگونه بوده است؟ برای سنجش درست این مطلب، نیاز است مخاطبان به دو دسته مخالف و موافق دسته‌بندی شوند. در مرحله بعد روش‌های گفتگو در کلام پیامبر و کلام مخاطبان مشخص شود و در نهایت با به کارگیری قواعد انجمنی ( یکی از روش‌های داده‌کاوی) نسبتِ روش گفتگوی پیامبر خاتم به روش گفتگوی مخاطبان مخالف و موافق سنجیده شود. در واقع این مطلب حائز اهمیت است که شیوه گفتگوی پیامبر خاتم با مخاطبان، طبق آیه ۱۲۵ نحل « ادْعُ إِلىَ‏ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالحْكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الحْسَنَةِ وَ جَدِلْهُم بِالَّتىِ هِىَ أَحْسَن» و ۹۶ مومنون « ادْفَعْ بِالَّتىِ هِىَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ » مقابله به احسن است و یا طبق آیه ۴0 شورا «  وَ جَزَ ؤُاْ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِّثْلُهَا» و ۲۷ یونس « وَ الَّذِينَ كَسَبُواْ السَّيِّاتِ جَزَاءُ سَيِّئَةِ بِمِثْلِهَا وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ» مقابله به مثل است . یعنی روشن می‌شود مردم چه موافق و چه مخالف به هر نحوی( پسندیده یا ناپسند) که با پیامبر خاتم سخن می‌گفتند، ایشان از در رحمت و بخشش با آن‌ها برخورد می‌کردند و یا عیناً مثل خودشان عکس‌العمل نشان می‌دادند. محدوده این پژوهش مجموعه آیاتی است که در آن میان پیامبر خاتم و مردم اعم از مخالف و موافق، گفتگو شکل گرفته است و شروع‌کننده گفتگو مخاطبان هستند تا واکنش پیامبر خاتم نسبت به گفتار مخاطب سنجیده شود. آیاتی در قرآن وجود دارد که در آن شروع‌کننده گفتگو پیامبر خاتم ( 6 گفتگو شامل 19 آیه) است که این آیات در محدوده پژوهش حاضر قرار نمی‌گیرد. تعریف گفتگو این چنین در نظر گرفته شده است؛ در صورتی که کلامی میان گوینده و مخاطب مبادله شود گفتگو رخ داده است. گاهی شرایط تحقق یک گفتگو در یک آیه رخ می‌دهد و گاهی در چند آیه رخ می‌دهد.

2-پیشینه پژوهش

در مورد زندگی‌نامه و سیره پیامبر اکرم کتب و مقالات متعددی تألیف شده است امّا آنچه که مد نظر این پژوهش است تمرکز بر روی گفتگوهای پیامبر خاتم (ص) در قرآن کریم و اساساً روش گفتگوی ایشان با مخاطب است، که در مقالات و کتب موجود به شکل مخصوص یافت نشد. از باب مرور پژوهش‌های صورت گرفته در این حوزه، لازم است کارهای تحقیقاتی زیر معرفی شود: 1-آداب گفتگو از نگاه قرآن و پیامبر اعظم (عزیزی و مهدوی فرید، ۱۳۹3) 2-راهبرد مذاکره و گفتگو در سیره رسول خدا (ص) (جان احمدی و احمدی،۱۴۰۱) 3- پیامدهای خصیصه گفتگو مداری پیامبر اکرم بر اساس زنجیره رفتاری غالب ایشان در قرآن (فری زنی و همکاران، ۱۴۰۲). لازم به ذکر است که پژوهش‌هایی همچون DIALOGUE IN THE QUR'AN (Mir, 1992) در بین منابع لاتین یافت شد که به طور کلی در مورد گفتگو در قرآن است و ارتباط تنگاتنگی با موضوع پژوهش حاضر ندارد. با وجود آن که کارهای پیشین ارزشمند است ولی این نیاز وجود دارد که به شکل ویژه گفتگوهای پیامبر خاتم مورد بررسی قرار بگیرد تا روش گفتگویی ایشان در مقابل انواع مخاطبین مشخص شود.

3-روش پژوهش

در این پژوهش با استفاده از تکنیک قواعد انجمنی (یکی از تکنیک‌های داده‌کاوی) قواعد کنش گفتاری پیامبر خاتم استخراج شده است. قواعد تلازمی یا انجمنی نوعی عملیات داده‌کاوی است که به جستجو برای یافتن ارتباط بین ویژگی‌ها در مجموعه داده‌ها می‌پردازد. نام دیگر تحلیل تلازمی، تحلیل سبد بازار است. درواقع قوانین انجمنی شرایطی را نشان می‌دهند که در یک مجموعه داده، به‌صورت مکرّر با هم اتفاق افتاده است. قوانین استخراج‌شده در حقیقت حضور برخی ویژگی‌ها را بر اساس دیگر ویژگی‌ها شرح می‌دهد. قواعد تلازمی به شکل اگر و آنگاه به همراه دو معیار پشتیبان و اطمینان تعریف می‌شود. پشتیبان = نشان‌دهنده درصد یا تعداد مجموعه تراکنش‌های موجود در یک مجموعه داده است. اطمینان = میزان وابستگی یک ویژگی خاص را به دیگری بیان می‌کند و مطابق فرمول زیر محاسبه می‌شود. برای مثال: پشتیبان ویژگی 1÷ پشتیبان (اجتماع ‌ویژگی۱ و‌ ویژگی۲) = (‌ویژگی2 و ‌ویژگی1) اطمینان این شاخص درجه وابستگی بین دو مجموعه ‌ویژگی(1) و‌ ویژگی(۲) را محاسبه می‌کند و به‌عنوان شاخصی برای اندازه‌گیری توان یک قاعده درنظرگرفته می‌شود. غالباً قاعده‌ای انتخاب می‌شود که عدد اطمینان بزرگی داشته باشد. قواعد قوی، قواعدی هستند که به‌طور توأمان دارای مقدار پشتیبان و اطمینان بیش از مقدار آستانه باشند (غضنفری و همکاران، ۱۳۸۷ش، ص157-160).شایان ذکر است، استفاده از قواعد انجمنی در تحلیل داده‌های قرآنی نمونه‌هایی در پژوهش‌های دانشگاهی دارد. مانند پایان‌نامه «استخراج قوانین الهی به کمک قواعد انجمنی در آیات قرآن کریم». برای آنکه بتوان از روش قواعد انجمنی بهره گرفت، در گام اول نیاز به بانک آیات گفتگوهای انسانی پیامبر خاتم است و در گام بعد می‌بایست انواع روش‌های گفتگویی و نوع گوینده و مخاطب در کلامی که بین طرفین گفتگو مبادله شده است، در آیات مشخص شود. پس از پیاده‌سازی موارد ذکرشده در آیاتِ موردنظر و قرار دادن نتایج در قالبِ جدول اکسل یک مجموعه داده شکل می‌گیرد که پایه‌ای برای استخراج قواعد انجمنی از آیات قرآن است. ازآنجاکه دو نیاز اصلی این پژوهش یعنی بانک آیات و مجموعه داده که دربند قبلی توضیح داده شد، در مقاله «استخراج الگوی گفتگوی پیامبران در قرآن» (آشتیانی و همکاران ۱۴۰۳) وجود دارد. به‌منظور بهره‌گیری از نتایج پژوهش‌های پیشین تصمیم بر آن شد که به بانک آیات گفتگوهای انسانی پیامبران و هم‌چنین مجموعه داده‌های ویژگی‌های موجود در این مقاله رجوع شود و از نتایج آن بهره‌برداری شود. در مجموعه داده‌های این مقاله تعداد زیادی از ویژگی‌های مؤثر در یک گفتگو در آیات مشخص شده است که از جمله آن‌ها روش‌های گفتگویی در کلام گوینده و مخاطب است. این مجموعه داده ۱۰ روش گفتگویی را معرفی کرده است و بیان می‌کند که این ده روش به لحاظ انواع روش و محتوای گفتگوهای آیات دارای پوشش کافی است. ۱۰ روش گفتگو عبارت‌اند: 1) احساسی 2) استدلالی 3) استفهامی 4) ارشادی 5) اقناعی 6) تبلیغی 7) انکاری 8) اظهاری 9) تحقیری 10) تهدیدی. لازم به ذکر است که یک گفتگو می‌تواند چند حالت از روش‌های گفتگویی را باهم در برداشته باشد. هم‌چنین منظور از گفتگوی انسانی پیامبر خاتم گفتگویی است که به شکل قطعی یک‌طرف آن پیامبر و در طرف دیگر آن انسان باشد. مواردی از آیات قرآن شامل سخنان پیامبر می‌شود ولی چون مخاطب در طرف دوم خداوند یا ملائکه یا حیوان است از بحث ما خارج می‌شود و در محدوده پژوهش قرار نمی‌گیرد.

4-قواعد گفتگویی پیامبر خاتم

با بررسی بانک آیات مشخص شد، در کل قرآن کریم 153 آیه مربوط به گفتگوی پیامبر و مردم است که به صورت 72 گفتگو قابل تفکیک است. در 6 گفتگو (19 آیه) پیامبر شروع‌کننده صحبت هستند و در 66 گفتگو (134 آیه) پیامبر خاتم در طرف دوم، پاسخ‌دهنده به گفتار مخاطب هستند. در واقع 66 گفتگو در این پژوهش مورد کاوش قرار گرفته است. قرار است با استفاده از قواعد انجمنی مشخص شود در صورتی که شروع‌کننده گفتگو مخاطبانِ پیامبر باشند، روش گفتگویی به کار رفته توسط مخاطبان چیست و پیامبر برای پاسخ به مخاطبان از چه روشی استفاده کرده‌اند. به منظور تحلیل دقیق‌تر نتایج، مخاطبان پیامبر خاتم به دو گروه مخالف و موافق دسته‌بندی شده‌اند. با بررسی آیات گفتگو مشخص شد گروه مخالف شامل یهودیان، اهل کتاب، قریش، مسیحیان، سران یهود، یهود و نصاری، کافران، منافقان، متخلفان، مشرکان، بی‌خردان است و گروه موافقان شامل مسلمانان، مؤمنان، همسر پیامبر و گروهی از مردم است. در ادامه نتایج حاصل از داده‌های موجود آورده می‌شود. 4-1) طرف اول گفتگو مخاطبان مخالف و طرف دوم پیامبر خاتم پس از بررسی نتایج مشخص شد روشی که مخاطبان مخالف به کار برده‌اند بیشتر شامل روش استفهامی، انکاری، اظهاری و تحقیری است که در ادامه جزییات و روش پاسخ پیامبر خاتم ارائه می‌گردد. قاعده 1- اگر طرف اول مخاطبان مخالف و طرف دوم پیامبر خاتم و روش گفتگوی مخاطبان مخالف استفهامی باشد آنگاه روش گفتگو پیامبر خاتم تبلیغی است. پشتیبان ( طرف اول مخاطبان مخالف و طرف دوم پیامبر خاتم و روش گفتگوی مخاطبان مخالف استفهامی) = 18 مورد پشتیبان (روش گفتگو تبلیغی) = 8 مورد اطمینان (گوینده طرف اول مخاطبان مخالف و طرف دوم پیامبر و روش گفتگوی مخاطبان مخالف استفهامی، روش گفتگو تبلیغی) = 44%

 44% = 18 ÷ 8  confidence =

قاعده 2- اگر طرف اول مخاطبان مخالف و طرف دوم پیامبر خاتم و روش گفتگوی مخاطبان مخالف انکاری باشد آنگاه روش گفتگو پیامبر خاتم تبلیغی و استدلالی است. پشتیبان ( طرف اول مخاطبان مخالف و طرف دوم پیامبر خاتم و روش گفتگوی مخاطبان مخالف انکاری) = 18مورد پشتیبان (روش گفتگو تبلیغی و استدلالی) = 7 مورد اطمینان (گوینده طرف اول مخاطبان مخالف و طرف دوم پیامبر و روش گفتگوی مخاطبان مخالف انکاری ، روش گفتگو تبلیغی و استدلالی) = 38%

 38% = 18 ÷ 7  confidence =

قاعده 3- اگر طرف اول مخاطبان مخالف و طرف دوم پیامبر خاتم و روش گفتگوی مخاطبان مخالف اظهاری باشد آنگاه روش گفتگو پیامبر خاتم اقناعی است. پشتیبان ( طرف اول مخاطبان مخالف و طرف دوم پیامبر خاتم و روش گفتگوی مخاطبان مخالف اظهاری) = 11مورد پشتیبان (روش گفتگو اقناعی) = 4 مورد اطمینان (گوینده طرف اول مخاطبان مخالف و طرف دوم پیامبر و روش گفتگوی مخاطبان مخالف اظهاری ، روش گفتگو اقناعی) = 36%

 36% = 11 ÷ 4  confidence =

قاعده 4- اگر طرف اول مخاطبان مخالف و طرف دوم پیامبر خاتم و روش گفتگوی مخاطبان مخالف تحقیری باشد آنگاه روش گفتگو پیامبر خاتم تهدیدی است. پشتیبان ( طرف اول مخاطبان مخالف و طرف دوم پیامبر خاتم و روش گفتگوی مخاطبان مخالف تحقیری) = 10مورد پشتیبان (روش گفتگو تهدیدی) = 6 مورد اطمینان (گوینده طرف اول مخاطبان مخالف و طرف دوم پیامبر و روش گفتگوی مخاطبان مخالف تحقیری ، روش گفتگو تهدیدی) = 60%

 60% = 10 ÷ 6  confidence =

در این دسته از مخاطبان روش گفتگویی احساسی،ارشادی و تهدیدی از جانب مخاطبان مخالف اصلاً استفاده نشده است و از هرکدام از روش‌های استدلالی، اقناعی و تبلیغی تنها یک گفتگو وجود دارد و از این جهت مناسب برای استخراج قاعده نیستند. 4-2) طرف اول گفتگو مخاطبان موافق و طرف دوم پیامبر خاتم اگر طرف اول مخاطبان موافق و طرف دوم پیامبر خاتم و روش گفتگوی مخاطبان موافق استفهامی باشد آنگاه روش گفتگو پیامبر خاتم ارشادی است. پشتیبان ( طرف اول مخاطبان موافق و طرف دوم پیامبر خاتم و روش گفتگوی مخاطبان موافق استفهامی) = 18مورد پشتیبان (روش گفتگو ارشادی) = 7 مورد اطمینان (گوینده طرف اول مخاطبان موافق و طرف دوم پیامبر و روش گفتگوی مخاطبان مخالف استفهامی ، روش گفتگو ارشادی) = 44%

 38% = 18 ÷ 7 confidence =

در این دسته از مخاطبان روش گفتگویی احساسی، ارشادی، تبلیغی، انکاری، تحقیری و تهدیدی از جانب مخاطبان موافق اصلاً استفاده نشده است و از هر کدام از روش‌های استدلالی، اقناعی و اظهاری تنها یک گفتگو وجود دارد و از این جهت مناسب برای استخراج قاعده نیستند.

5-تحلیل قواعد

در گام پیش مؤلفه‌های مؤثر در استخراج قواعد مشخص و قواعد قابل قبول معرفی شد. اکنون با بیان نمونه برای هر کدام از حالت‌ها، تحلیل و واکاوی قواعد انجام می‌شود. توجه به این نکته مهم است که ممکن است در یک گفتگو چند روش گفتگویی استفاده شده باشد. بنابراین مثال‌هایی که آورده می‌شود، درست است که مربوط به قواعد معرفی شده است ولی می‌تواند دارای روش‌های گفتگویی دیگر نیز باشد. قاعده1-اگر طرف اول مخاطبان مخالف و طرف دوم پیامبر خاتم و روش گفتگوی مخاطبان مخالف استفهامی باشد آنگاه روش گفتگو پیامبر خاتم با احتمال 44% تبلیغی است. در آیه ۱۴۲ بقره گفتگو میان بی‌خردان و پیامبر خاتم شکل گرفته است. بی‌خردان از پیامبر می‌پرسند: چه چیزی مسلمانان را از قبله‌ای که بر آن بودند یعنی بیت‌المقدس به سوی کعبه برگردانید؟ " ما وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتي‏ كانُوا عَلَيْها". پیامبر خاتم با بهره‌گیری از روش تبلیغی در مقام پاسخ به بیانِ صفتِ مالکیت خداوند که یکی از ارکان خداباوری و توحید است، می‌پردازد." لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ يَهْدي مَنْ يَشاءُ إِلى‏ صِراطٍ مُسْتَقيمٍ" ایشان می فرمایند: مشرق و مغرب هر دو ملک خداوند است و هر طور که مصلحت و حکمت او اقتضا کند در آن‌ها تصرف می‌کند (طبرسی، 1372ش، ج 1، ص 413). .نمونه‌های بیشتر: آیه۳۷ انعام گفتگو میان مشرکان و پیامبر- آیات ۷۸ تا ۸۳ یس گفتگو میان مشرکان و پیامبر- آیه ۵۰ عنکبوت گفتگو میان کافران و پیامبر. قاعده2-اگر طرف اول مخاطبان مخالف و طرف دوم پیامبر خاتم و روش گفتگوی مخاطبان مخالف انکاری باشد آنگاه روش گفتگو پیامبر خاتم با احتمال 38% تبلیغی و استدلالی است. در آیات ۷ تا ۱۰ احقاف گفتگو میان کافران و پیامبر خاتم صورت گرفته است. در ابتدای سخن کافران آیات قرآن را به عنوان معجزه پیامبر خاتم نمی‌پذیرند و انکار می‌کنند و قرآن را سحری از جانب پیامبر می‌دانند و ادعا می‌کنند که پیامبر قرآن را به دروغ به خداوند نسبت داده است. به نظر می‌رسد پیامبر خاتم برای پاسخ به کافران دو روش تبلیغی و استدلالی را تلفیق می‌کنند تا مخاطب متوجه شود که نسبت افترا قابل طرح نیست و قرآن معجزه‌ای الهی از جانب حضرت باری‌تعالی است." وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ ﴿۷﴾أَمْ يَقُولُونَ افْترَئهُ قُلْ إِنِ افْترَيْتُهُ فَلَا تَمْلِكُونَ لىِ مِنَ اللَّهِ شَيًا هُوَ أَعْلَمُ بِمَا تُفِيضُونَ فِيهِ كَفَى‏ بِهِ شهِيدَا بَيْنىِ وَ بَيْنَكمْ وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ(8)قُلْ مَا كُنتُ بِدْعًا مِّنَ الرُّسُلِ وَ مَا أَدْرِى مَا يُفْعَلُ بىِ وَ لَا بِكمْ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلىَ‏ وَ مَا أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُّبِينٌ(9)قُلْ أَ رَءَيْتُمْ إِن كاَنَ مِنْ عِندِ اللَّهِ وَ كَفَرْتمُ بِهِ وَ شهِدَ شَاهِدٌ مِّن بَنىِ إِسْرَ ءِيلَ عَلىَ‏ مِثْلِهِ فَامَنَ وَ اسْتَكْبرْتمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يهَدِى الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ(10)" به گفته علامه طباطبایی دو احتجاج در کلام پیامبر خاتم وجود دارد. اولی عبارت" إِنِ افْترَيْتُهُ فَلَا تَمْلِكُونَ لىِ مِنَ اللَّهِ شَيًا " و دومی عبارت" كَفَى‏ بِهِ شهِيدَا بَيْنىِ وَ بَيْنَكمْ" است. پیامبر خاتم بیان می‌کنند که اگر من به خاطر شما قرآن را به خدا افترا بسته باشم، خدای تعالی مرا به عذاب خود خواهد گرفت و یا در این عذاب دادن شتاب خواهد کرد و آن وقت شما نمی‌توانید مانع خواسته خدا شوید. بنابراین چگونه ممکن است در خدا افترا ببندم و به خاطر شما خود را در معرض عذاب قطعی او قرار دهم؟ خلاصه می‌خواهد بگوید من مفتری بر خدا نیستم. معنای احتجاج دوم این است که شهادت دادن خدا در کلام خودش به اینکه کلام، کلام او است نه افترا بر او از جانب من، کافی است در مفتری نبودن من و خدای سبحان این ادعای من را تصدیق کرده است(ترجمه المیزان،1374ش، ج 18، ص288). نمونه‌های بیشتر: آیات۹۰ تا ۱۰۰ اسراء گفتگو میان مشرکان و پیامبر- آیات ۳۴ و ۳۵ و ۳۶ و ۳۷ و ۳۹ سباء گفتگو میان کافران و پیامبر. قاعده3-اگر طرف اول مخاطبان مخالف و طرف دوم پیامبر خاتم و روش گفتگوی مخاطبان مخالف اِظهاری باشد آنگاه روش گفتگو پیامبر خاتم با احتمال 36% اقناعی است. در آیه ۱۸۳ آل‌عمران گفتگو میان سران یهود و پیامبر خاتم رخ داده است. کلامی که سران یهود بیان کردند به روش اِظهاری است. همان‌طور که پیش‌تر بیان شد، در روش اظهاری صرفاً یک مطلب بیان می‌شود و کلام فارغ از هرگونه توصیه، اندرز، تهدید، تشویق، تحقیر، تبلیغ و..... است. به عبارتی اظهار معادلی برای تقریر است. سران یهود در شروع گفتگو به پیامبر گفتند: خدا از ما پیمان گرفته که به هیچ پیغمبری ایمان نیاوریم تا آنکه او قربانی آورد که در آتش بسوزد." إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا أَلاَّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ". پیامبر خاتم برای آنکه بهانه را از آن‌ها بگیرد و جوابی اقناع‌کننده به آن‌ها بدهد بیان می‌کند: پیش از من پیغمبرانی آمده و برای شما هرگونه معجزه آورده و این را هم که خواستید نیز آوردند پس اگر راست می‌گویید به این شرط ایمان می‌آورید برای چه آن پیغمبران را کشتید؟" قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلي‏ بِالْبَيِّناتِ وَ بِالَّذي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ ". لازم به ذکر است که روش اقناعی نوعی توضیح است که قدرت آن کمتر از استدلال است.نمونه‌های بیشتر: آیه ۱۷ مائده گفتگو میان مسیحیان و پیامبر- آیه۱۴۰ بقره گفتگو میان اهل کتاب و پیامبر-.آیات۱۵ و ۱۶ یونس گفتگو میان مشرکان و پیامبر. قاعده4-اگر طرف اول مخاطبان مخالف و طرف دوم پیامبر خاتم و روش گفتگوی مخاطبان مخالف تحقیری باشد آنگاه روش گفتگو پیامبر خاتم با احتمال 60% تهدیدی است. آیه ۶۱ توبه شامل گفتگو میان منافقان و پیامبر خاتم است. منافقان با بیان عبارت" هُوَ أُذُنٌ " درصدد تحقیر، طعنه زبانی و سرزنش پیامبر خاتم بودند و ایشان را خوش‌باور و دهن بین و کسی که زیاد به حرف مردم گوش می‌دهد، معرفی کردند. پیامبر خاتم پس از آنکه توضیحی برای مثبت قلمداد کردنِ این ویژگی بیان می‌کنند، منافقان را تهدید به عذاب دردناک می‌کنند." أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ".نمونه‌های بیشتر: آیات ۴۳ و ۴۶ تا ۵۰ سباء گفتگو میان کافران و پیامبر- آیات ۳۰و ۳۱ و ۳۳ الطور گفتگو میان کافران و پیامبر. قاعده5-اگر طرف اول مخاطبان موافق و طرف دوم پیامبر خاتم و روش گفتگوی مخاطبان موافق استفهامی باشد آنگاه روش گفتگو پیامبر خاتم با احتمال 38% ارشادی است. در آیه ۲۲۰ بقره نمونه گفتگو میان گروهی از مردم و پیامبر خاتم است. مردم از پیامبر درباره یتیم سؤال می‌پرسند. پیامبر خاتم با بیان توصیه‌هایی به راهنمایی و ارشاد مخاطب می‌پردازد. ایشان با مردم طرح می‌کنند که کمک در اصلاح امور ایتام بهتر از رها کردن آنان از ترس اینکه مبادا از مال آنان به طرف شخص بیاید بهتر است" فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى‏ قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَ إِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزيزٌ حَكيمٌ".نمونه‌های بیشتر: آیه۱۸۹ بقره گفتگو میان گروهی از مردم و پیامبر- آیه۱۶۵ آل‌عمران گفتگو میان مسلمان و پیامبر. با بررسی قواعد شناسایی شده و مقایسه قواعد دو دسته مخالفان و موافقان نکته جالبی عیان شد؛ به این صورت که روش گفتگویی پیامبر در مواجهه با مخالفان و موافقان متفاوت بوده است. به عبارتی زمانی که هر دو دسته مخاطب یعنی مخالفان و موافقان از روش گفتگویی استفهام استفاده کرده‌اند، پیامبر خاتم بر اساس پیش‌فرض‌های ذهنی هر دو دسته دو روش گفتگویی متفاوت اتخاذ کردند. این مطلب نشان از میزان تأثیرگذاری مخالف یا موافق بودن مخاطب در فرایند گفتگوی پیامبر خاتم دارد. در واقع آنجا که مخالفان به روش استفهامی گفتگو کردند پیامبر خاتم پاسخ را به روش تبلیغی گفته‌اند و آنجا که موافقان به روش استفهامی گفتگو کردند پیامبر خاتم پاسخ را به روش ارشادی بیان نمودند توجه به تفاوت روش‌های تبلیغی و ارشادی نکات بسیار دارد. در روش تبلیغی پیامبر خاتم تلاش برای تبیین اصول دینی اعم از خداشناسی، معاد، جایگاه و ضرورت نبوت و.... می‌کنند ولی در روش ارشادی ایشان درصدد بیان توصیه‌های فکری و عملی برای رشد موافقان در بستر گرایشات دینی آنان هستند.

6-نتیجه‌گیری

در میان کل آیات قرآن کریم 153 آیه اختصاص به گفتگوی میان مردم و پیامبر خاتم دارد؛ که در 134 آیه مردم شروع‌کننده صحبت هستند و می‌توان این تعداد آیه را بر اساس گوینده، مخاطب و موضوع موردگفتگو به 66 گفتگوی مجزا تفکیک کرد. در آیات گفتگوهای پیامبر خاتم با مردم، مخاطبین مخالف شامل یهودیان، اهل کتاب، قریش، مسیحیان، سران یهود، یهود و نصاری، کافران، منافقان، متخلفان، مشرکان، بی‌خردان هستند و مخاطبین موافق شامل مسلمانان، مؤمنان، همسر پیامبر و گروهی از مردم هستند. 5 قاعده برای روش گفتگویی پیامبر خاتم با مردم قابل ارائه است که 4 قاعده مربوط به مخالفین و یک قاعده مربوط به موافقین است. قواعد به شرح زیر است: زمانی که روش مخالفان برای شروع گفتگو استفهامی است روش پیامبر در پاسخ به ایشان تبلیغی است و زمانی که روش مخالفان انکاری است، روش پیامبر در پاسخ به ایشان تبلیغی و استدلالی است و زمانی که روش مخالفان اظهاری است روش پیامبر در پاسخ به ایشان اقناعی است و زمانی که روش مخالفان تحقیری است روش پیامبر در پاسخ به ایشان تهدیدی است. هم‌چنین روش گفتگوی موافقان غالباً استفهامی بوده است و پیامبر خاتم پاسخ را به روش ارشادی بیان نموده‌اند. مقایسه بازخورد گفتاری پیامبر خاتم نسبت به مخالفین و موافقین هنگامی‌که هردو از یک روش گفتگویی استفاده کرده‌اند به صورت زیر است: آنجا که مخالفان به روش استفهامی گفتگو کردند پیامبر خاتم پاسخ را به روش تبلیغی گفته‌اند و آنجا که موافقان به روش استفهامی گفتگو کردند پیامبر خاتم پاسخ را به روش ارشادی بیان نمودند. در روش تبلیغی پیامبر خاتم تلاش برای تبیین اصول دینی اعم از خداشناسی، معاد، جایگاه و ضرورت نبوت و.... می‌کنند ولی در روش ارشادی ایشان درصدد بیان توصیه‌های فکری و عملی برای رشد موافقان در بستر گرایشات دینی آنان هستند. به نظر می‌رسد روش گفتگویی پیامبر خاتم ترکیبی از مقابله به احسن و مقابله به مثل است. یعنی در جایی که مخالفین دست به تحقیر پیامبر می‌زنند، ایشان مقابله به مثل می‌کنند و از روش تهدیدی بهره می‌گیرند و آنجایی که مخالفین رسالت پیامبر را انکار می‌کنند، ایشان مقابله به احسن می‌کنند و با روش تبلیغی و استدلالی تلاش برای تغییر نگرش آنان و جذب به سوی گفتمان حق را دارند. درواقع پیامبر بر اساس اقتضائات و شرایط حاکم بر گفتگو روش کنش گفتاری خویش را اتخاذ کرده‌اند.

پانویس و منابع

قرآن کریم )حسین انصاریان مترجم)، قم: سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه.

آشتیانی، فاطمه،روحانی مشهدی، فرزانه، طالب پور، علیرضا، استخراج الگوی گفتگوی پیامبران در قرآن، مطالعات قرآن و حدیث، 18(35)، 1403ش.

جان احمدی، فاطمه، احمدی، فروزان، راهبرد مذاکره و گفتگو در سیره رسول خدا (ص)، مجله مطالعات ایرانی اسلامی، ۱۲(۱) : ص ۸۵ – ۱۱۸، 1401ش.

الحرانی، ابن شعبه، تصحیح الغفاری، علی‌اکبر، تحف العقول عن آل الرسول علیهم السلام، موسسه النشر الاسلامی، ج۱، ص۳۷، 1404ق.

طالب پور، علیرضا، سراجی، کوثر ، روحانی مشهدی، فرزانه ، استخراج قوانین الهی به کمک قواعد انجمنی در آیات قرآن کریم(پایان‌نامه کارشناسی ارشد)، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران،1401ش.

طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن (چاپ دوم)، (20 ج)، بیروت: موسسه الأعلمی المطبوعات، 1390ق.

طباطبايى، محمدحسين، ترجمه موسوى، محمدباقر، ترجمه تفسير الميزان، جامعه مدرسين حوزه علميه قم،انتشارات اسلامى، ایران-قم، ج18، ص288، 1374ش.

طبرسی، فضل بن حسن، تصحیح: يزدى طباطبايى، فضل‏الله‏، رسولى، هاشم‏، مجمع‌البیان في تفسير القرآن، نشر ناصرخسرو، تهران – ایران، 1372ش.

عزیزی، بختیار، مهدوی فرید، علی، آداب گفتگو از نگاه قرآن و پیامبر اعظم (صلی‌الله علیه و آله)، نشریه میان‌رشته‌ای Pure Life ، ص ۳۶ – ۵۷، 1393ش.

غضنفری، مهدی؛ علیزاده، سمیه؛ تیمور پور، بابک، داده‌کاوی و کشف دانش، تهران: انتشارات علم و صنعت ایران، 1387ش.

فری زنی، سید مرتضی، اسلامی اردکانی، حسن، جوانشیر، عباس، مجله مطالعات اسلام و روانشناسی، ۱۷(33) : ص ۱۹۵ – ۲۱۵، 1402ش.

کریمی نیا، محمدمهدی، «گفتگو در قرآن»، رواق اندیشه، ۲۹، 86-105، 1383ش.

مکارم شیرازی، ناصر؛ آشتیانی، محمدرضا؛ جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1374–1373ش.

Mustansir, Mir, DIALOGUE IN THE QUR'AN, Religion & Literature

24-1992.