شبکه نخبگان و قرآن‌کاوی:خلقت مگس از منظر قرآن و علم

يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَٱسْتَمِعُوا۟ لَهُۥٓ إِنَّ ٱلَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ لَن يَخْلُقُوا۟ ذُبَابًا وَلَوِ ٱجْتَمَعُوا۟ لَهُۥ وَإِن يَسْلُبْهُمُ ٱلذُّبَابُ شَيْـًٔا لَّا يَسْتَنقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ ٱلطَّالِبُ وَٱلْمَطْلُوبُ

ای مردم! مثلی زده شده است، به آن گوش فرا دهید: کسانی را که غیر از خدا می‌خوانید، هرگز نمی‌توانند مگسی بیافرینند، هر چند برای این کار دست به دست هم دهند! و هرگاه مگس چیزی از آنها برباید، نمی‌توانند آن را باز پس گیرند! هم این طلب‌کنندگان ناتوانند، و هم آن مطلوبان (هم این عابدان، و هم آن معبودان)!

آیه 73 سوره حج

چکیده

در آیه 73 سوره حج خداوند ناتوانی بت‌ها را در قالب دو مثال وصف می‌کند که یکی از آن دو ناتوانی در بازپس‌گیری چیزی است که مگس و پشه یا حشرات بالدار از آنها بربایند. در این آیه، با توجه به کاربرد عبارت «الذین تدعون من دون الله» و عبارات مشابه آن در قرآن کریم، مراد از بت‌ها اعم از بت‌های جاندار و جماد است و از آنجا که ضعف جماد در بازپس‌گیری مواد ربوده شده امری بدیهی است، لذا در این مقاله به تبیین ناتوانی بت‌های جاندار مانند انسان پرداختیم. در آیه 73 سوره حج، واژه «ذباب» به مفهوم مگس، پشه، زنبور و هر حشره بالدار و واژه «سلب» به معنی ربودن (همراه با چابکی، اجبار، ناراحتی و غافلگیری) و واژه «یستنقذ» به مفهوم رهاندن است و کاربرد اسم نکره «شیئا» در سیاق شرط حاکی از آن است که آنچه ذباب می‌رباید، شامل هر نوع ماده‌ای اعم از خون یا ماده خوراکی می‌شود. با توجه به بررسی‌های انجام شده مراد آیه، گونه خاصی از حشرات نیست و شامل تمام گونه‌های حشرات می‌شود. یکی از دلایل ناتوانی انسان در پس‌گرفتن آنچه ذباب از او ربوده، ساختار جسمی و دستگاه گوارش این دسته از حشرات است. از سویی به دلیل دندانه‌دار بودن نیش پشه و نیز مواد بزاقی حشره، انسان متوجه ورود نیش نمی‌شود و از سوی دیگر به دلیل سیستم دفاعی بدن انسان و ترشح پروتئین هنگام تزریق نیش حشره به آن، بدن دچار خارش، تورم و قرمزی در محل گزش می‌شود. همچنین حشره بعد از ترشح بزاق خود بر روی ماده جامد، آن را به مایع تبدیل می‌کند تا امکان بلعیدن و مکیدن آن فراهم شود. سپس با تخلیه محتوای دستگاه گوارش و بازگرداندن مجدد آن عمل هضم و جذب صورت می‌گیرد. در حشرات خونخوار نیز ترشح بزاق مانع انعقاد خون موجود زنده می‌شود تا حشره بتواند به راحتی خون را بمکد. بنابراین آنزیم‌های موجود در بزاق حشرات نیز براساس نوع تغذیه متفاوت‌اند.

مقدمه

یکی از راه‌های شناخت خداوند ، تامل در شگفتی‌های جهان آفرینش است که قرآن کریم به گونه‌های مختلف، توجه حقیقت‌جویان را به این نشانه‌ها جلب می‌نماید. یکی از این شگفتی‌ها در موجود کوچکی نهفته است که در زبان عربی «ذباب» نامیده می‌شود.

هرچند خداوند متعال صرفاً در یک آیه از قرآن کریم که سخن از ناتوانی بت‌هاست، از «ذباب» یاد می‌کند، اما در ادامه به ناتوانی آن‌ها در زمینه‌ای دیگر نیز اشاره می‌نماید که جای بسی تامل است و آن ناتوانی بت‌ها در بازپس‌گرفتن چیزی است که «ذباب» از آنها ربوده است.

در این مقاله درصدد هستیم ضمن بیان مشخصات «ذباب» از جهت علمی، به تشریح چگونگی ارتباط «ذباب» و «بت‌ها» پرداخته و از مطلب علمی نهفته در آیه 73 سوره حج پرده برداریم.

اعجاز مورد ادعا در آیه 73 سوره حج

در آیه مذکور، خداوند متعال در بیان ناتوانی و حقارت بت‌ها، در مثلی از عدم قدرت آنها در خلقت ذباب یاد می‌کند و در تاکید ضعف آنها ذکر می‌کند که حتی اگر ذباب از آنها چیزی را برباید، نمی‌توانند آن را پس بگیرند و در ادامه آیه، هر دو (بت و ذباب) را ضعیف و ناتوان توصیف می‌کند.

بر این مبنا چنین ادعا می‌شود: خصوصیات زیست‌شناختی حشرات و به طور خاص مگس و پشه اعم از ویژگی‌های ریخت‌شناسی و فیزیولوژیک به‌گونه‌ای است که در فرآیند تغذیه هرگاه از ماده‌ای اعم از خون یا مواد خوراکی تغذیه کنند، ابتدا از طریق ترشحات بزاقی تغییراتی در ساختار مواد غذایی به وجود می‌آورند و سپس عمل بلع یا مکیدن را انجام می‌دهند. این تغییرات شامل یکسری فرآیندهای فیزیکی و بیوشیمیایی است. به عنوان مثال تبدیل غذاهای جامد و نیمه جامد به حالت محلول نوعی تغییر فیزیکی و نیز شکستن و تجزیه کردن مولکول‌های درشت به مولکول‌های کوچکتر و ساده تر توسط آنزیم‌های بزاقی و همچنین پیشگیری از مکانیسم‌های انعقاد خون در میزبان حشرات خونخوار از جمله تغییرات شیمیایی است که پیش از خوردن مواد غذایی ایجاد می‌شود. این تغییرات به نحوی است که حتی در صورت تخلیه محتویات دستگاه گوارشی نیز ایجاد ساختار اولیه ماده مورد تغذیه با استفاده از مواد موجود در دستگاه گوارش ممکن نیست و با توجه به عدم آگاهی مردم عصر نزول از این فرآیندها، می‌توان گفت در آیه 73 سوره حج به گونه‌ای ظریف به این مسئله علمی اشاره شده است. به منظور تشریح اعجاز مورد ادعا، پس از تبیین مفهوم واژگان کلیدی آیه به توصیف مشخصات علمی ذباب و تبیین محتوای علمی مربوط به آن می‌پردازیم.

واژگان کلیدی در اعجاز آیه 73 سوره حج

براساس آنچه در اعجاز علمی آیه 73 سوره حج مورد ادعاست، می‌توان گفت در این آیه بررسی چند واژه اهمیت بسزایی دارد که عبارتند از: ذباب، یسلب، لا یستنقذوه که در ادامه به بررسی لغوی آن‌ها خواهیم پرداخت.

واژه «ذباب» در لغت

واژه «ذباب» در لغت به معانی ذیل به‌کاررفته است:

اسمی است که برای مذکر و مونث به‌کار می‌رود، هرچند در کلام غالبا برای مذکر استفاده می‌شود ، طاعون ، جنون ، سیاهی که در خانه‌هاست و در ظرف و غذا می‌افتد زنبور عسل ، نقطه‌ای سیاه در مرکز حدقه اسب ، لبه گوش انسان و اسب ، حشرات بالدار ، مگس و زنبور ، پشه و زنبور .

بنابر ترجمه‌های رایج آیه 73 سوره حج و نیز معانی واژه «ذباب» می‌توان گفت این کلمه در آیه مذکور به مفهوم مگس، پشه، زنبور و هر حشره بالدار است.

واژه «سلب» در لغت

واژه «سلب» در لغت به معانی ذیل به‌کاررفته است:

(نزع الشیء من الغیر علی القهر) برگرفتن و برداشتن چیزی از دیگری به اجبار و ناراحتی ، (اختلسه) ربودن ، گرفتن چیزی با چابکی و ربودن . بنابراین واژه «سلب» در آیه مذکور بر ربودن دلالت می‌کند که همراه با چابکی، اجبار و ناراحتی است. همچنین عمل ربودن به دلالت التزامی بر ناآگاهی فردی که در معرض آن است، دلالت می‌کند. بنابراین ربودن چیزی از موجود زنده توسط حشرات همراه با این مشخصات است: اجبار، ایجاد ناراحتی، با چابکی، بدون آگاهی فرد.

واژه «یستنقذ» در لغت

واژه «یستنقذ» در لغت به معانی ذیل به‌کاررفته است:

(نجا) واژگان «نقذ، انقذ، تنقّذ، استنقذ» در لغت به معنی نجات دادن است ، (التخلیص من ورطه) رهاندن ، (استخلاص شیء) رهاندن چیزی .

بنابراین آیه 73 سوره حج می‌تواند بیانگر ناتوانی بت‌ها بر بازپس‌گرفتن و رهاندن چیزی باشد که حشره، آن را از موجود زنده ربوده است.

مراد از «الّذین تدعون من دون الله»

در آیه 73 سوره حج، سخن از ناتوانی کسانی است که مشرکان به جای خداوند می‌خوانند. در مورد آنکه مراد از عبارت «الّذین تدعون من دون الله» چیست، دو دیدگاه در تفاسیر مطرح شده است که عبارتند از:

1. بت‌های سنگی یا اصنام

2. عموم بت‌ها شامل درخت، خورشید، حیوان، ملائکه، ستاره، جن، انس و غیره

بررسی این آیه و سایر آیات مشابه نشان می‌دهد این عبارت صرفاً مربوط به بت‌های سنگی نیست و شامل عموم بت‌ها مانند بت جاندار نیز می‌شود. از جمله این قراین می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

• عبارت «الّذین تدعون من دون الله» و عبارات نظیر آن در بیش از 20 آیه از قرآن کریم

به‌کار رفته است و قراینی که در آیات مذکور وجود دارد، حاکی از آن است که وصف «الّذین تدعون من دون الله» مختص بت‌های سنگی نیست، مانند آیات ذیل:

آیه 194 سوره اعراف:

إِنَّ ٱلَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ فَٱدْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا۟ لَكُمْ إِن كُنتُمْ صَٰدِقِينَ

آنهایی را که غیر از خدا می‌خوانید (و پرستش می‌کنید)، بندگانی همچون خود شما هستند؛ آنها را بخوانید، و اگر راست می‌گویید باید به شما پاسخ دهند (و تقاضایتان را برآورند)!

آیه 194 سوره اعراف

هرچند علامه طباطبایی بیان می‌نماید در این آیات به جماد هم «عبد» اطلاق شده است اما توجه به این نکته حائز اهمیت است که در قرآن کریم واژه «عبد» و مشتقات آن مانند «عباد، عبید» برای جماد به‌کار نرفته است. به عنوان نمونه در آیه 93 سوره مریم چنین آمده است:

إِن كُلُّ مَن فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ إِلَّآ ءَاتِى ٱلرَّحْمَٰنِ عَبْدًا

تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند، بنده اویند!

آیه 93 سوره مریم

همچنین واژه «امثالکم» در آیه 194 سوره اعراف که بیانگر مثلیت بین «الذین تدعون من دون الله» و انسان‌هاست، بیانگر آن است که مراد از بت‌ها در اینجا بت جاندار است. آیات 20 و 21 سوره نحل:

أَمْوَٰتٌ غَيْرُ أَحْيَآءٍ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ

آنها مردگانی هستند که هرگز استعداد حیات ندارند؛ و نمی‌دانند (عبادت‌کنندگانشان) در چه زمانی محشور می‌شوند!

آیه 21 سوره نحل

وَٱلَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ لَا يَخْلُقُونَ شَيْـًٔا وَهُمْ يُخْلَقُونَ

معبودهایی را که غیر از خدا می‌خوانند، چیزی را خلق نمی‌کنند؛ بلکه خودشان هم مخلوقند!

آیه 20 سوره نحل

و كسانى را كه جز خدا مى‏‌خوانند، چيزى نمى‏‌آفرينند در حالى كه خود آفريده مى شوند- مردگان‌اند نه زندگان، و نمى‏‌دانند كى برانگيخته خواهند شد.» طبرسی در توضیح آنکه در آیه بعد فرمود:« أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ» چنین بیان می‌کند: «اينها موجودات بيجان و غير زنده‏اى هستند، كه هيچ‌گاه حيات نداشته‏‌اند، حتى مثل موجوداتى كه روزگارى در حيات هستند، سپس مى‌‏ميرند، هم نيستند. موجودات مرده، ممكن است يك بار ديگر زنده شوند، ولى در باره بت‌ها چنين اميدى هم نيست. در اينجا كلمه «اموات» را در مورد بت‌ها به‌كار مى‏‌برد، حال آنكه اين كلمه، جمع «ميت» است و «ميت» به موجودى مى‌‏گويند كه قبلا زنده بوده، سپس مرده است. بديهى است كه بت‌ها چنين نبوده‏‌اند و بنابراين در مورد آن‌ها بهتر بود «موات» به‌كار برده‏‌ شود.» این کاربرد نیز می‌تواند روشن کند که مراد از «الّذین یدعون من دون الله» صرفاً بت‌های سنگی نیست، بلکه ممکن است منظور از آن بت‌های جانداری باشد که بت‌پرستان به عنوان آلهه مرکز دعا و پرستش قرار می‌دادند و ادامه آیه قرینه‌ای است بر این ادعا که می‌فرماید: « وَ ما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ» يعنى اين بت‌ها نمى‏‌دانند كه چه زمانی مبعوث مى‏‌شوند، در حالی که مبعوث شدن مربوط به موجودات زنده است. زیرا کاربرد ریشه «بعث» در 67 آیه از قرآن کریم مانند آیه 7 سوره حج:

وَأَنَّ ٱلسَّاعَةَ ءَاتِيَةٌ لَّا رَيْبَ فِيهَا وَأَنَّ ٱللَّهَ يَبْعَثُ مَن فِى ٱلْقُبُورِ

و اینکه رستاخیز آمدنی است، و شکّی در آن نیست؛ و خداوند تمام کسانی را که در قبرها هستند زنده می‌کند.

آیه 7 سوره حج

و آیه 65 سوره نمل:

قُل لَّا يَعْلَمُ مَن فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ٱلْغَيْبَ إِلَّا ٱللَّهُ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ

بگو: «کسانی که در آسمانها و زمین هستند غیب نمی‌دانند جز خدا، و نمی‌دانند کی برانگیخته می‌شوند!»

آیه 65 سوره نمل

نشان می‌دهد مبعوث شدن صرفاً در مورد موجودات زنده به‌کاررفته است.

• در آیه 73 سوره حج، قراین دیگری نیز وجود دارد که بر دلالت عبارت «الّذین تدعون من دون الله» بر بت انسانی صحه می‌گذارد، از جمله:

کاربرد اسم موصول «الّذین» که برای جمع عاقل به‌کار می‌رود، در حالی که در آیاتی مانند 101 سوره هود چنین می‌فرماید:

وَمَا ظَلَمْنَٰهُمْ وَلَٰكِن ظَلَمُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ فَمَآ أَغْنَتْ عَنْهُمْ ءَالِهَتُهُمُ ٱلَّتِى يَدْعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مِن شَىْءٍ لَّمَّا جَآءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ

ما به آنها ستم نکردیم؛ بلکه آنها خودشان بر خویشتن ستم روا داشتند! و هنگامی که فرمان مجازات الهی فرا رسید، معبودانی را که غیر از خدا می‌خواندند، آنها را یاری نکردند؛ و جز بر هلاکت آنان نیفزودند!

آیه 101 سوره هود

و در آن از اسم موصول «الّتی» استفاده شده است.

• در ادامه آیه 73 سوره حج خداوند می‌فرماید:« ... وَ إِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً...: اگر ذباب از آنها چیزی برباید...» که مرجع ضمیر «هم» عبارت «الذین تدعون من دون الله» است. اگر مراد از آن عبارت، بت‌های سنگی باشد براساس قواعد زبان عربی باید از ضمیر مفرد مونث استفاده می‌شد و ضمیر «هم» برای جمع عاقل به‌کاربرده می‌شود.

همچنین اگر منظور از «الذین تدعون من دون الله» بت‌های سنگی باشد بدیهی است آنها قادر به بازگرداندن موارد ربوده شده نیستند و در این صورت آیه مذکور نکته‌ای را بیان نمی‌کند. اما بنابر آنچه گفته شد، مراد از «الذین تدعون من دون الله» شامل بت‌های جاندار مانند انسان نیز می‌شود و آنچه را ذباب (پشه، مگس و سایر حشرات بالدار) از آن‌ها برباید، آنها نمی‌توانند بازپس گیرند.

دلیل ناتوانی در بازپس‌گیری آنچه ذباب ربوده است برای ناتوانی در بازستاندن آنچه ذباب ربوده است، می‌توان دلایلی را مطرح کرد، مانند:

1. سرعت پرواز مگس: همانطور که گفته شد این موضوع منتفی است، زیرا با ابزارهای بسیار ساده مانند تله‌ها و تورهای مخصوص می‌توان مگس و سایر حشرات را صید کرد یا به دام انداخت (خوبدل و همکاران، 1391).

2. ریزبودن ماده ربوده شده: این موضوع نیز منتفی است، زیرا در برخی پژوهش‌های صورت گرفته در زمینه حشره‌شناسی، محققان حتی اندازه ذرات غذایی محتویات دستگاه گوارش مگس‌ها را اندازه‌گیری نموده‌اند. در یکی از این موارد نتایج بررسی Gonzalez و همکاران (2008) نشان داد که در دستگاه گوارش نوعی مگس به نام مگس میوه مدیترانه‌ای (Ceratitis capitata) تنها مواد مایع و ذرات غذایی کوچک‌تر از نیم میکرومتر یافت می‌شوند.

3. تغییر ماهیت ماده: اعجاز ادعاشده بر این مبناست که در بخش علمی به بررسی آن خواهیم پرداخت.