بررسی صنایع ادبی واجآرایی و قلب در قرآن، نهجالبلاغه و صحیفة سجادیه با رویکردی کمّی برای تشخیص زیبایی متن (مقاله)
چکیده
با پیشرفت هوش مصنوعی، پردازش زبانطبیعی و گسترش استفاده از آنها در جهان امروز، شناسایی صنایع ادبی لفظی در متون شاخص نظیر عربی، فارسی و سایر زبانها، به روشهای سنتی امری وقتگیر و طولانی محسوب میشود. این پژوهش به تحلیل دو صنعت ادبی واجآرایی و قلب در سه متن شاخص عربی، یعنی قرآن کریم، نهجالبلاغه و صحیفه سجادیه، میپردازد و با بهرهگیری از الگوریتمهای پردازش زبانطبیعی و تکنیکهای هوش مصنوعی، سیستمی را طراحیکرده است که بهطور خودکار این صنایع ادبی را شناسایی و ارزیابی میکند. در این راستا، الگوریتمهایی برای شناسایی و کمیسازی واجآرایی و قلب طراحی و پیادهسازی شده است تا به بررسی کارکرد این صنایع در غنای زبانی و بیانی متون دینی بپردازد. هدف اصلی این پژوهش، توسعه الگوریتمی برای تشخیص کمی زیبایی متن است، به گونهای که بتواند الگوهای زیباشناختی موجود در متن را کمیسازی و رتبهبندی کند. یافتههای پژوهش نشان میدهد که این الگوریتم محاسباتی علاوه بر تسهیل و تسریع تحلیل زیباییشناختی متون دینی، میتواند راهگشای مطالعات مشابه در تشخیص خودکار ویژگیهای ادبی متون مقدس باشد.
كلمات كليدي
واجآرایی، قلب، کمیسازی زیبایی متن، تحلیل متون دینی.
مقدمه
زیبایی متن یکی از ویژگیهای برجسته و متمایز در حوزه ادبیات است که نقشی اساسی در ارتقای جذابیت آثار ادبی ایفا میکند. این زیبایی اغلب از طریق بهرهگیری از آرایههای ادبی نمود پیدا کرده و توجه خوانندگان را به خود جلب مینماید. قرآن کریم بهعنوان یکی از آثار ادبی ممتاز، دارای زیبایی و تاثیرگذاری خاصی است که نه تنها برای مسلمانان بلکه برای افراد با فرهنگها و باورهای مختلف نیز دارای جذابیت است. در گذشته، ارزیابی زیبایی متون بیشتر بهصورت کیفی صورت میپذیرفت، بنابراین یکی از چالشهای اصلی در این زمینه، نبود معیارهای دقیق و استاندارد برای سنجش زیبایی متن بوده است. بهطور معمول، امتیازدهی به متون بر اساس صنایع ادبی لفظی بهشکل دستی و کیفی انجام میگرفت. اما امروزه با پیشرفت فناوری و ظهور هوش مصنوعی، امکان بهرهگیری از روشهای هوشمند برای شناسایی و اندازهگیری صنایع ادبی در متون فراهم شده است که میتوان نتایج را بهصورت کمی تحلیل نمود. هوش مصنوعی بهعنوان یک ابزار پیشرفته در دسترس بشر، امکانات زیادی را در حوزههای مختلف، بهویژه در انجام وظایف پیچیده و زمانبر، فراهم کرده است. طبق تعریف برخی پژوهشگران، هوش مصنوعی در مقایسه با هوش طبیعی قرار میگیرد و بهعنوان یک شاخه نوین علمی معرفی میشود که ترکیبی از رشتههای مختلف مانند آمار، احتمالات و علوم رایانهای است. این فناوری مجموعهای از تئوریها و تکنیکها را برای توسعه سیستمهایی که قادر به شبیهسازی هوش انسانی باشند، پیادهسازی و اجرا میکند (حاجیوند و همکاران، 2024). پژوهشهای زیادی در زمینهی بررسی آرایههای بدیع در متون دینی و ادبی انجام شده است. از جمله این پژوهشها، «تحلیل آرایههای بدیع در خطبه غراء از منظر سبکشناسی آماری» (ناظمیان و همکاران، 1396) است. در این مقاله، نویسندگان به تحلیل خطبه غراء با استفاده از روشهای آماری پرداختهاند. این مطالعه با بهرهگیری از محاسبههای آماری نظیر درصد و فراوانی، تلاش کرده است تا نقش آرایههای بدیع در ساختار خطبه و تاثیر آنها بر انسجام متنی را تبیین کند. در پایان، تعریف جامعی از آرایههای بدیع ارائه شده که میتواند به فهم بهتر این مقوله در متون ادبی کمک کند. بهیه احمدی بیدگلی و محمدرضا قاری (1397) در پژوهش خود با عنوان «بررسی ارزش «تکرار» از دیدگاه مکتب صورتگرایی»، واج را کوچکترین واحد زبان و جمله را بزرگترین واحد زبان معرفی کردهاند. آنها نشان دادهاند که تکرار مصوتها و صامتها در تمام صنایع موسیقایی، نقش کلیدی در تقویت موسیقیایی کلام ایفا میکند. این پژوهش بر آن است که این تکرار به شکلی هوشمندانه و هدفمند در زیبایی و تاثیرگذاری زبان به کار گرفته میشود. شمس الاحمد شمس (2021) در مقالهای با عنوان «جایگاه دستوری قلب در زبان عربی»، آرایه قلب را یکی از مهمترین صنایع ادبیلفظی در حوزه بلاغت معرفی کرده است. وی تاکید میکند که ارائه تعریف دقیق از این آرایه میتواند نقشی اساسی در پردازش زیبایی متن ایفا کند. بر اساس این پژوهش، آرایه قلب به صورت «آوردن الفاظی که حروف آنها مقلوب یکدیگر باشند» تعریف میشود. پژوهش «واجآرایی و نغمه حروف در قرآن کریم» (2019) به نویسندگی غلامرضا معینی و همکاران که در نشریه مطالعات قرآنی منتشر شده است. در این پژوهش، واجآرایی به عنوان تکرار صامت (حرف) یا مصوت (آوا) در کلمات یا جملات به گونهای تعریف شده است که تکرار بتواند تداعی موسیقایی ایجاد کند و ارزش زیباییشناختی به کلام بیفزاید. نویسندگان این مقاله همچنین بیان کردهاند که تکرار حروف با صداهای یکسان میتواند معانی خاصی نظیر صفات رخوت را تداعی کند. در پایان، بسامد واجآرایی در قرآن کریم نه تنها به تقویت موسیقایی کلام کمک میکند، بلکه تناسب دقیقی با محتوای آیات نیز دارد و تاثیرگذاری متن را دوچندان میکند. احمدی بیدگلی (1397) در پژوهشی با عنوان «بررسی ارزش «تکرار» از دیدگاه مکتب صورتگرایی» با تعریف واجآرایی آغاز میشود و واج را به عنوان کوچکترین واحد زبان و جمله را بزرگترین واحد زبان معرفی میکند. پژوهشگران نقش تکرار مصوتها و صامتها را در تمام صنایع موسیقایی و تاثیر آن بر معناآفرینی و تقویت موسیقیایی کلام بررسی کردهاند. این مقاله تاکید میکند که روند تکرار در زبان، به صورت هوشمندانه و هدفمند، در زیبایی و اثرگذاری کلام موثر است. شمس الاحمد شمس «جایگاه دستوری قلب در زبان عربی» به بررسی آرایه قلب به عنوان یکی از مهمترین صنایع ادبیلفظی در حوزه بلاغت پرداخته است. شمس (2021) تاکید میکند که داشتن تعریف دقیق از این آرایه میتواند به پردازش زیبایی متن کمک کند. در این مقاله، آرایه قلب به این شکل تعریف شده است: آوردن الفاظی که حروف آنها مقلوب یکدیگر باشند. این ویژگی در متون ادبی عربی باعث تقویت جلوههای هنری و زیباییشناختی میشود. با وجود اهمیت آرایههای بدیع در زیباییشناسی متن، تاکنون روشهای کمی و هوشمند برای شناسایی و تحلیل آنها بهویژه در متون دینی مانند قرآن کریم، نهجالبلاغه و صحیفه سجادیه بهطور جامع و سیستماتیک پیادهسازی نشده است. این پژوهش به تحلیل دو صنعت ادبی مهم واجآرایی و قلب در این متون با استفاده از الگوریتمهای پردازش زبان طبیعی و تکنیکهای هوش مصنوعی پرداخته و به دنبال طراحی سیستمی است که قادر باشد این صنایع ادبی را بهطور خودکار شناسایی و کمیسازی کند. هدف اصلی این پژوهش، ارائه الگوریتمهایی برای تحلیل و کمیسازی آرایهها در متون دینی است که بهطور دقیق و کارآمد میتواند ویژگیهای زیباییشناختی موجود در این متون را شناسایی کرده و رتبهبندی کند. این پژوهش علاوه بر تسهیل و تسریع تحلیل زیباییشناختی متون دینی، بهعنوان گامی مؤثر در پیادهسازی خودکار شناسایی ویژگیهای ادبی متون مقدس بهشمار میرود. سؤال اصلی پژوهش که بدان پاسخ داده خواهد شد، این است که چه نوع الگوریتمهایی در زبان برنامهنویسی پایتون میتوانند بهطور مؤثر در شناسایی و کمیسازی آرایههای ادبی مانند واجآرایی و قلب در متون دینی بهکار روند؟
روش پژوهش
برای شناسایی واجآرایی در قرآن کریم، مبنا بر استفاده از جملات کامل و دارای فعل بوده است. بر این اساس، پیکرهای شامل ۱۳,۳۹۳ جمله ساخته شد که از کل آیات قرآن (۶,۲۳۶ آیه) بیشتر است. این روش بر اساس معیار کامل بودن جملات و وجود فعل طراحی شده است. در مقابل، برای ساخت پیکره در کتابهایی همچون نهج البلاغه و صحیفه سجادیه، تقسیمبندی جملات بر اساس کلمات انجام شده است. در این روش، تعداد کلمات هر جمله بهطور پیشفرض ۵۰ کلمه در نظر گرفته شده تا جملهای معنادار ایجاد شود. البته، این تعداد بر اساس ضرورت تغییر کرده و پیکرهها بر همین اساس تنظیم شدهاند.
ادبیات پژوهش
در این پژوهش، به بررسی دو صنعت ادبی قلب و واجآرایی در سه متن ارزشمند قرآن کریم، صحیفه سجادیه و نهجالبلاغه پرداخته شده است. ازاینرو، ضروری است که ابتدا تعاریف دقیقی از هر یک از این صنایع ارائه شود.
1-3. واجآرایی در تعریفی که بدیعنویسان از این آرایه داشتهاند به تکرار یک صامت (حرف) یا مصوت (آوا) در کلمات یک یا چند جمله گفته میشود، بهگونهای که حس تکرار و موسیقی ایجاد کند (معینی هادیزاده و همکاران 1398). 2-3. قلب آرایه قلب به ترکیبی از کلام گفته میشود که با وارونه کردن حروف آن، همان کلام اصلی بهدست آید. این آرایه هم در نثر و هم در نظم دیده میشود (رجایی 1359). در این پژوهش دو آرایه قلب کامل و قلب کل در سه کتاب قرآن، نهجالبلاغه و صحیفه سجادیه مورد بررسی قرار گرفت است که در ادامه به تعریف هر یک پرداخته میشود. 1-2-3. قلب کامل تمام واک های یک جمله یا عبارت قابل وارونه کردن باشد را قلب کامل می گویند (شمیسا 1383) 2-2-3. قلب کل آرایه قلب کل به ترکیبی گفته می شود که : حروف تشکیل دهنده یکی از دوپایه ، عکس و باژگونه واژه دیگر است (امیدی 2021)
بررسی صنایع ادبی قلب و واجآرایی در قرآن کریم، صحیفه سجادیه و نهجالبلاغه
متون اسلامی، از جمله قرآن کریم، صحیفه سجادیه و نهجالبلاغه، نمونههایی برجسته از فصاحت و بلاغت در ادبیات عربی هستند. این متون بهواسطه عمق معانی، زیبایی هنری و استفاده از آرایههای ادبی همواره مورد توجه اندیشمندان و ادیبان بودهاند. این پژوهش با استفاده از ابزارهای پیشرفته پردازش زبان طبیعی، به تحلیل ساختارهای ادبی نظیر واجآرایی و آرایه قلب در قرآن کریم، صحیفه سجادیه و نهجالبلاغه میپردازد. در ادامه به بررسی دو صنعت قلب و واجآرایی در هر کدام از این کتابها با روش سیستمی پرداخته خواهد شد. 1-4. قرآن کریم قرآن کریم بهعنوان معجزهای جاودانه در حوزه ادبیات عرب، به دلیل زیبایی و فصاحت بینظیرش همواره مورد توجه علما، ادیبان و پژوهشگران بوده است.... 1-1-4. واجآرایی در قرآن برای محاسبه واجآرایی در قرآن کریم، از پیکرهای مشخص استفاده شده است که بر اساس جملاتی معنادار و دارای فعل تهیه شده و شامل 13,393 جمله میباشد. نحوه محاسبه واجآرایی در قرآن کریم به این صورت انجام شده است: ابتدا تمامی مصوتها و صامت «ی» از جمله حذف میشوند. سپس درصد تکرار هر حرف نسبت به کل حروف آن خط محاسبه میگردد. برای انجام این محاسبات، از ماژولهای پردازش متن مانند «هضم» و ابزارهای جداسازی کلمات در برنامهنویسی پایتون استفاده شده است. اگر درصد تکرار یک حرف از حد آستانه ۱۰ درصد فراتر رود، آن خط نسبت به آن حرف واجآرایی دارد. فرمول نهایی برای محاسبه درصد واجآرایی در متن به شرح زیر است: آرایی واج = □((دارد آرایی واج که خطوطی)/(ها خط همه ))*100
با پیادهسازی فرمول واجآرایی مورد نظر، نتایج به شکل زیر محاسبه شده است:
99.87٪ = □(13976/(13393 ))*100
2-1-4. قلب کل در قرآن این بخش از پژوهش، به دنبال شناسایی کلمات یا عباراتی است که اگر از انتها به ابتدا خوانده شوند، همان کلمه یا عبارت را تکرار کنند. الگوریتم مورد استفاده به این صورت عمل میکند که ابتدا کلمات متن جداسازی میشوند، سپس هر کلمه معکوس میشود و بررسی میگردد که آیا کلمه معکوسشده با حالت اولیه مطابقت دارد یا خیر. اگر مطابقت وجود داشته باشد، آن کلمه دارای آرایه قلب کل است. همچنین اگر یک عبارت بهگونهای باشد که با خواندن آن از ابتدا به انتها و بالعکس تغییری ایجاد نشود، آن عبارت نیز دارای آرایه قلب کل خواهد بود. برای نمونه آیۀ «لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ ۚ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ» نمونهای از مصادیق آرایه قلب کل است. 3-1-4. قلب کامل در قرآن برای شناسایی آرایه قلب کامل در میان ۶۲۳۶ آیه قرآن کریم، ابتدا تمامی حروف اضافه حذف گردیده، سپس ترکیبهای دوتایی تا چهارگانه از کلمات ایجاد میشود و این ترکیبها بهطور معکوس تغییر میکنند. پس از آن، ترکیب جدید با ترکیب اولیه در متن جستجو میشود و اگر چنین ترکیبی وجود داشته باشد، آن متن دارای آرایه قلب کامل است. این بررسی شامل تکگرمها تا 4گرم میشود. نتایج بهدست آمده به شرح زیر است: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَىٰ أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ . در این آیه از قرآن کریم تکرار کلمات اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ به صورت معکوس بررسی شده است . و طبق آن این آیه از قرآن کریم دارای قلب کامل است وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَىٰ عَلَىٰ شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَىٰ لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَىٰ شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ ۗ كَذَٰلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ ۚ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ . در این آیه از قرآن کریم تکرار کلمات الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى به صورت معکوس بررسی شده است . و طبق آن این آیه از قرآن کریم دارای قلب کامل است 2-4. نهجالبلاغه نهجالبلاغه شامل ۲۴۱ خطبه، ۷۹ نامه و ۴۸۰ حکمت است (مویدی، ۲۰۱۰). برای محاسبه واجآرایی در نهجالبلاغه، از تقسیمبندی جملات به ۵۰ کلمه استفاده شده است. در مواردی، این تقسیمبندی بسته به جملات دارای فعل و معنا به ۴۵ تا ۵۵ کلمه تغییر میکند. برای محاسبه آرایه قلب و واجآرایی از تقسیم بندی که حاوی 2028 جمله می باشد، استفاده شده است. 1-2-4. واجآرایی در نهجالبلاغه روش محاسبه واجآرایی در نهجالبلاغه مشابه با شیوهای است که برای قرآن کریم به کار رفته است و از همان فرمول استفاده شده است.
بعد از انجام الگوریتم مورد نظر نتایج زیر مربوط به نهج البلاغه می باشد. نحوه محاسبه واج آرایی در نهج البلاغه به این صورت است:که در ابتدا تمامی مصوتها و صامت «ی» و «الف» از جمله حذف میشوند. سپس درصد تکرار هر حرف نسبت به کل حروف آن خط محاسبه میگردد. برای انجام این محاسبات، از ماژولهای پردازش متن مانند «هضم» و ابزارهای جداسازی کلمات استفاده شده است. اگر درصد تکرار یک حرف از حد آستانه ۱۰ درصد فراتر رود، آن خط نسبت به آن حرف واجآرایی دارد. فرمول نهایی برای محاسبه درصد واجآرایی در متن به شرح زیر است در صورت پیادهسازی فرمول محاسبه واجآرایی مورد نظر، نتایج به صورت زیر ارائه میشود:
99.95٪ = □(2027/(2028 ))*100
2-2-4. قلب کل در نهجالبلاغه
متن نهجالبلاغه شامل ۲۰۲۸ جمله است که برای این تحلیل بهکار گرفته شدهاند. برای شناسایی آرایه قلب در متن نهجالبلاغه، از روشهای هوشمند و تقسیمبندی کلمات و یا اصطلاحا گرم کلمات استفاده شده تا آرایه قلب در سطح کل و کامل شناسایی شود.
همانطور که در مقدمه اشاره شد، این پژوهش به شناسایی کلمات یا عباراتی میپردازد که در صورت خواندن از انتها به ابتدا، به همان شکل اولیه باقی میمانند. این روش مشابه آرایه قلب کل در قرآن کریم است. بهعنوان مثال، کلماتی مانند «العلا»، «تمت»، «لیل» و موارد مشابه، نمونههایی از آرایه قلب کل محسوب میشوند.
عنه من الشر مرغب عباد الله احذروا يوما تفحص فيه الأعمال و يكثر فيه الزلزال و تشيب فيه الأطفال اعلموا عباد الله أن عليكم رصدا من أنفسكم و عيونا من جوارحكم و حفاظ صدق يحفظون أعمالكم و عدد أنفاسكم لا تستركم منهم ظلمة ليل داج و لا يكنكم منهم ( کلمه لیل)
و من تمام الأضحية استشراف أذنها و سلامة عينها فإذا سلمت الأذن و العين سلمت الأضحية و تمت و لو كانت عضباء القرن تجر رجلها إلى المنسك المنسك هاهنا المذبح ( کلمه تمت)
ثم فتق ما بين السموات العلا فملأهن أطوارا من ملائكته منهم سجود لا يركعون و ركوع لا ينتصبون و صافون لا يتزايلون و مسبحون لا يسأمون لا يغشاهم نوم العيون و لا سهو العقول و لا فترة الأبدان و لا غفلة النسيان و منهم أمناء على وحيه و ألسنة إلى رسله ( کلمه العلا)
3-2-4. قلب کامل در نهجالبلاغه
برای یافتن آرایه قلب کامل در میان ۲۰۲۸ جمله نهجالبلاغه، از الگوریتمی خاص استفاده شده است. در این روش:
ابتدا تمامی حروف اضافه از متن حذف میشوند.
ترکیبهای دوتایی تا چهارتایی از کلمات ایجاد میشوند.
این ترکیبها جابهجا شده و ترکیب جدید با ترکیب اولیه جستجو و مقایسه میشود.
در صورت وجود تطابق میان ترکیب جدید و اولیه در متن، آن بخش دارای آرایه قلب کامل است. این فرآیند شامل بررسی ترکیبهای دوگرم تا چهارگرم است و نتایج حاصل از این تحلیل به شرح زیر ارائه میشود.
و لبئس المتجر أن ترى الدنيا لنفسك ثمنا و مما لك عند الله عوضا و منهم من يطلب الدنيا بعمل الآخرة و لا يطلب الآخرة بعمل الدنيا قد طامن من شخصه و قارب من خطوه و شمر من ثوبه و زخرف من نفسه للأمانة و اتخذ ستر الله ذريعة إلى المعصية
و لا يلهيه صوت عن صوت و لا تحجزه هبة عن سلب و لا يشغله غضب عن رحمة و لا تولهه رحمة عن عقاب و لا يجنه البطون عن الظهور و لا يقطعه الظهور عن البطون قرب فنأى و علا فدنا و ظهر فبطن و بطن فعلن و دان و لم يدن لم يذرأ الخلق باحتيال و لا استعان بهم لكلال
3-4. صحیفه سجادیه
صحیفه سجادیه کتابی است کامل که شامل 54 ادعیه است.(حسین عبدالرحمانی ، 2005) و برای محاسبه واجآرایی درصحیفه سجادیه، از تقسیمبندی جملات به ۵۰ کلمه استفاده شده است. در مواردی، این تقسیمبندی بسته به جملات دارای فعل و معنا به ۴۵ تا ۵۵ کلمه تغییر میکند. برای محاسبه آرایه قلب و واجآرایی از تقسیم بندی که حاوی 501 جمله می باشد، استفاده شده است.
4-3-1. واجآرایی در صحیفه سجادیه
روش محاسبه واجآرایی در صحیفه سجادیه مشابه با شیوهای است که برای 2 کتاب قبلی به کار رفته است و از همان فرمول برای محاسبه واجآرایی استفاده شده است. در ابتدا تمامی مصوتها و صامت «ی» و «الف» از جمله حذف میشوند. سپس درصد تکرار هر حرف نسبت به کل حروف آن خط محاسبه میگردد
اگر درصد تکرار یک حرف از حد آستانه ۱۰ درصد فراتر رود، آن خط نسبت به آن حرف واجآرایی دارد. فرمول نهایی برای محاسبه درصد واجآرایی در متن به شرح زیر است در صورت پیادهسازی فرمول محاسبه واجآرایی مورد نظر، نتایج به صورت زیر ارائه میشود
بعد از محاسبه الگوریتم واجآرایی در کتاب صحیفه سجادیه این نتایج حاصل شده است.
اگر فرمول واج آرایی مورد نظر را پیاده سازی کنیم نتایج به شرح زیر است
99.80٪ = □(500/(501 ))*100
4-3-2. قلب در صحیفه سجادیه اگر بخواهیم آرایه قلب در متن صحیفه سجادیه پیاده سازی شود. از طریق روش های هوشمند و تقسیم بندی کلمات و یا اصطلاحا گرم کلمات را مورد بررسی قرار داده می شود تا آرایه قلب کل و کامل به صورت کامل شناسایی شود. تعداد کلی متن صحیفه سجادیه 501 جمله می باشد. 4-3-2-1. قلب کل در صحیفه سجادیه
همانطور که درمقدمه گفته شد این پژوهش دنبال کلمات و یا عبارتی است که از انتها به اول بخوانیم همان کلمه و یا همان عبارت تکرار می شود. این الگوریتم مانند قلب کل دو کتاب قبلی عمل می کنند که با اجرای این الگوریتم فاقد هر گونه آرایه قلب کل در این کتاب مشاهده می شود 4-3-2-2 . قلب کامل در صحیفه سجادیه برای یافتن آرایه قلب کامل در میان 501 متن صحیفه سجادیه همانند دو الگوریتم قبلی عمل می کند ولی هیچ گونه آرایه قلب کاملی در این کتاب وجود ندارد
نتیجه گیری
این پژوهش با استفاده از روشهای برنامهنویسی هوشمند، به تحلیل زبانی و ادبی سه کتاب قرآن کریم، نهج البلاغه و صحیفه سجادیه پرداخته است، به همین دلیل با تعریف ساختار جمله در متون مختلف، آرایههای قلب و واجآرایی را شناسایی و تحلیل کرده است. سپس با معرفی هر کتاب، درصدها را برای واجآرایی و ساختار کلمات در آرایه قلب بررسی و مقایسه شده است. هدف این مطالعه، شناسایی درصد واجآرایی و آرایه قلب در این متون بوده است. نتایج نشان داد که هر سه کتاب در بالاترین سطح زیبایی زبانی قرار دارند. در ارتباط با واجآرایی، براساس رتبهبندی، نهج البلاغه با درصد 99.95٪ در رتبه نخست، قرآن کریم با درصد 99.87٪ در رتبه دوم و صحیفه سجادیه با درصد 99.80٪ در رتبه سوم قرار گرفتند. در دو کتاب های نهج البلاغه و قرآن کریم می توان قلب کل، قلب کامل را با توجه به تقسیم بندی جملات به کلمه ها را شناسایی کرد ولی در صحیفه سجادیه فاقد آرایه قلب بود
پیشنهاد میشود با افزودن آرایههای ادبی و لفظی دیگری که در زیبایی متن نقش دارند، به تحلیل جامعتری از درصد کلی زیبایی متون پرداخته شود. این کار منجر به استخراج مدلی میشود که درصد زیبایی هر کتاب را بهطور دقیقتر بررسی و ارزیابی کند.
منابع
قرآن کریم
نهجالبلاغه
صحیفه سجادیه
امین حاجی وند, علی خوش منظر, صابر سیاری زهان. 2024. 'تاریخچه مختصری از هوش مصنوعی: گذشته، حال و آینده هوش مصنوعی', فصلنامه تمدن حقوقی, 6: 73-90.
ایوب امیدی , امید جلوداریان. 2021. 'بررسی زیبایی شناسی جناس در لیلی و مجنون نظامی گنجوی', نشریه مطالعات زبانی و بلاغی, 12: 39-68.
بهیه احمدی بیدگلی, محمدرضا قاری. 2019. 'بررسی ارزش « تکرار » از دیدگاه مکتب صورتگرایی', مجله فنون ادبی, 10: 89-104.
سیروس شمیسا. (1383). نگاهی تازه به بدیع, نشر میترا
شمس الاحمد شمس. 2021. 'جایگاه دستوری قلب در زبان عربی', نشریه آفاق علوم انسانی, 4: 61-80.
غلامرضا معینی, محمد فاضلی, رضا اشرف زاده. 2019. 'واج آرایی و نغمه حروف در قرآن کریم', نشریه مطالعات قرآنی, 10: 347-63.
مهدی قاسمزاده ، 1394. 'مشخصات آوایی واج ها و تأثیر آن در واج آرایی', رشد آموزش زبان و ادب فارسی, 113: 42-43.
مؤیدی, ا. (2010). "راهنمای پژوهش و تحقیق در نهج البلاغه." فصلنامه مطالعات تفسیری 1(1): 143.
هومن ناظمیان, علی پیرانی شال, اکبر رمضانی. 2017. 'تحلیل آرایه های بدیع در خطبه غراء از منظر سبک شناسی آماری', نشریه پژوهش های نهج البلاغه, 16: 51-72.