خوردن میوه قبل از غذا از منظر قرآن و علم

از شبکه نخبگان و قرآن‌کاوی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
وَفَٰكِهَةٍ مِّمَّا يَتَخَيَّرُونَ
و میوه‌هایی از هر نوع که انتخاب کنند،
آیه 20 سوره واقعه
وَلَحْمِ طَيْرٍ مِّمَّا يَشْتَهُونَ
و گوشت پرنده از هر نوع که مایل باشند!
آیه 21 سوره واقعه
وَأَمْدَدْنَٰهُم بِفَٰكِهَةٍ وَلَحْمٍ مِّمَّا يَشْتَهُونَ
و همواره از انواع میوه‌ها و گوشتها -از هر نوع که بخواهند- در اختیارشان می‌گذاریم!
آیه 22 سوره طور

چکیده

در علم تغذیه به ارزش فراوان میوه‌ها و سبزیجات در مقایسه با مواد گوشتی و پروتئینی اذعان شده است، حتی امروزه بسیاری از متخصصین به درمان بسیاری از بیماری‌های دشوار به شیوه گیاه‌خواری توصیه می‌کنند. همچنین به مصرف میوه‌جات قبل از خوردن غذا نیز اهتمام می‌ورزند.

از سوی دیگر، برخی متخصصین علوم قرآنی با استناد به آیات 20و21 سوره واقعه ﴿وَ فَاكِهَةٍ مِّمَّا يَتَخَيرَُّونَ * وَ لَحْمِ طَيرٍ مِّمَّا يَشْتَهُونَ﴾ و آیه 22 سوره طور ﴿وَ أَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ وَ لَحْمٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ﴾ بیان می‌دارند در قرآن نیز با تقدم واژه «فاکهه» بر «لحم» به تازه‌ترین یافته‌های علم تغذیه اشاره شده است. از این‌رو، به‌منظور کنکاش ادعّا مطرح، به بررسی موضوع از دیدگاه علم و قرآن پرداخته خواهد شد.

مقدمه

بشر همواره به منابع غذایی در دسترس خود نگاهی ویژه داشته است. در تعالیم دین مقدس اسلام نیز به‌وضوح به اهمیّت تغذیه و نقش آن در سلامتی انسان اشاره شده است. یکی از منابع غذایی بسیار ارزشمند از دید علوم تغذیه و نیز از منظر آیات و روایات، میوه‌ها هستند.

از نظر علم گیاه‌شناسی میوه عبارت است از تخمدان رسیده‌ای که دارای دانه یا بدون آن است و در اشکال مختلف و صورت‌های گوناگون موجود است. علی‌رغم ارزش غذایی بالای میوه‌ها، نحوه مصرف میوه در حفظ ارزش غذایی آن نقشی انکارناپذیر ایفا می‌کند. به‌عنوان نمونه، تحقیقات نشان‌دهنده آن است که هیچ‌گاه نباید میوه را با غذای دیگری خورد، یعنی میوه‌ها را باید به تنهایی و با معده خالی مصرف نمود. همچنین بلافاصله بعد از خوردن غذا نباید میوه را مصرف کرد؛ زیرا زمانی‌که معده مملو از مواد غذایی باشد، مواد غذایی و میوه‌ها برای مدّت طولانی‌تری در معده باقی می‌مانند و به‌واسطه تخمیر منجر به تولید اسید می‌گردند. در مواردی که میوه و غذا در معده با هم تماس دارند، شیره معده با آن‌ها مخلوط شده موجب فساد آن می‌گردد. یعنی مواد پروتئینی موجود فاسد شده کربوهیدرات‌ها تخمیر می‌گردند و تمامی تبدیل به اسید می‌شوند. زخم معده یکی از عوارضی است که متعاقب با اسیدی شدن معده در این موارد مشاهده می‌شود. در مقابل، مصرف صحیح میوه‌ها نه تنها اسیدی شدن محیط معده را موجب نمی‌گردد؛ بلکه اسیدهای ترشح شده داخل سیستم هاضمه را خنثی نموده محیط معده را اندکی قلیایی نیز می‌کند. بنابراین زمان مناسب برای مصرف میوه زمانی است که معده تا حدّ امکان خالی باشد. پس از صرف میوه بین 20تا30 دقیقه نباید غذای دیگری را مصرف نمود. این مدّت زمان برای خروج اکثر میوه‌ها از معده کافی است [۱].

از منظر قرآن کریم، خداوند در آیات بیست و بیست‌ویک سوره واقعه می‌فرماید: ﴿وَ فَاكِهَةٍ مِّمَّا يَتَخَيرَُّونَ * وَ لَحْمِ طَيرٍ مِّمَّا يَشْتَهُونَ﴾، یعنی «ميوه از هر چه اختيار كنند و از گوشت پرنده هر چه بخواهند» برای بهشتیان آماده و مهیّا است. درخصوص این آیات ادّعا شده «با اينكه در ميان گوشت‌ها، گوشت پرندگان، به ويژه پرندگان جوان مانند جوجه، بر تمام گوشت‌ها برترى دارد؛ با اين‌حال تقدّم ميوه‌‏ها بر گوشت پرنده در اين آيات گوياى آن است كه ميوه‌‏ها از نظر تأمين انرژى و ويتامين‌هاى بدن، بسيار سالم‌تر از گوشت هستند»[۲].

همچنان‌که در حدیثی آورده شده در حضور عُمَر از گوشت یاد شد. وی گفت: خوش‌‌ترین گوشت، گوشت مرغ است. امیرمؤمنان علی(ع) فرمود: «نه؛ مرغ‌ها خوک‌های پرندگان هستند. امّا بهترین گوشت، گوشت جوجة تازه از تخم در آمده‌ای است که تازه برخاسته یا نزدیک است که برخیزد» [۳].

از دیدگاه علمی مصرف گوشت مرغ بر گوشت قرمز ارجحیت دارد. چرا که درصد چربی این گوشت (5/12%) نسبت به درصد چربی انواع گوشت قرمز (15-8/18) به مراتب پایین‌تر است. به‌علاوه، تعداد بیماری‌های قابل انتقال از طریق گوشت مرغ به انسان بسیار کم است و در صورت طبخ مناسب گوشت به ظاهر سالم مرغ، حین مصرف معمولاً خطری متوجه انسان نیست [۴]. به‌علاوه، مرغ منبع بسیار خوبی برای تأمین ویتامین B3 یا نیاسین به‌شمار می‌آید. این ویتامین به‌عنوان یک ویتامین ضد سرطان شناخته شده است. سلنیوم یکی دیگر از عناصری است که با مصرف گوشت مرغ در اختیار سیستم متابولیسمی بدن قرار می‌گیرد. سلنیوم در واکنش‌های متابولیکی بدن نقش مهمی ایفا نموده، در متابولیسم هورمون‌های تیروئیدی و نیز تقویت سیستم دفاعی آنتی‌اکسیدانی و سیستم ایمنی نقشی ویژه ایفا می‌کند[۵]. بنابراین در آیات 20و21 سوره واقعه با تقدّم ذکر «فاکهه» بر «لحم طیر» به اهمیّت بیشتر میوه نسبت به گوشت، به‌خصوص گوشت پرندگان اشاره شده است. چنانکه در آیه 22 سوره طور نیز خداوند می‌فرماید: ﴿وَ أَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ وَ لَحْمٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ﴾، «با [هر نوع‏] ميوه و گوشتى كه دلخواه آن‌هاست آنان را مدد [و تقويت‏] مى‏‌كنيم». در این آیه مجدداً لفظ «فاکهه» بر «لحم» تقدّم یافته و گفته شده به خوردن میوه قبل از غذا توصیه شده است. «امروزه ثابت شده است كه اگر ميوه‌‏ها قبل از غذا ميل شوند، جذب آن‌ها سريع‌تر و فايده‏شان بيشتر از زمانى است كه پس از غذا و هنگام انباشته شدن آن در معده، ميل شوند» [۶].

از این‌رو، در نگارش حاضر دو مسئله مطرح، یعنی ارزش غذایی فراوان میوه نسبت به گوشت و اهمیّت خوردن میوه قبل از غذا از دو دریچه قرآن و علم بررسی می‌گردد.

مقایسه ارزش غذایی میوه و گوشت

از نظر گیاه‌شناسی میوه عبارت است از تخمدان رسیده‌ای که دارای دانه یا بدون آن است. اگرچه در برخی میوه‌ها، بخش‌های دیگری از گل نظیر نهنج یا بخش‌های مجاور آن نیز ممکن است بزرگ شده تغییر شکل یابد [۷]. میوه‌ها دارای انواع بسیاری بوده و طبقه‌بندی‌های مختلفی از آن‌ها ارائه شده است. از مهم‌‌ترین معیارهای این طبقه‌بندی می‌توان به آبدار بودن یا نبودن دیواره میوه پس از رسیدن آن اشاره نمود. از جمله می‌توان به میوه‌های خشکی نظیر برگه، نیام، فندقه و نیز میوه‌های آبداری نظیر میوه‌های شفت و سته اشاره کرد. به‌عبارت دیگر بنا بر تعریف علمی، میوه طیف وسیعی از منابع غذایی انسان را اعم از غلات، حبوبات و آنچه به‌صورت مرسوم میوه نامیده می‌شود، در بر می‌گیرد.

گوشت، میوه‌جات، سبزیجات، حبوبات و غلات گروه‌های اصلی رژیم غذایی معمول بشر را تشکیل می‌‌دهند. از میان این گروه‌ها، حتی حبوبات و غلات نیز از دیدگاه گیاه‌شناسی در زمره میوه‌ها قرار می‌گیرند؛ یعنی بخش‌هایی که از رشد تخمدان گیاه حاصل می‌گردد. حتی صرف نظر از قابلیت گنجاندن حبوبات و به ویژه غلات در زمره میوه‌ها بنابر تعاریف گیاه‌شناسی، آن چیزی که به‌طور عرف میوه نامیده می‌شود، نیز از ارزش غذایی انکارناپذیر و بسیار بالایی برخوردار است. میوه‌جات با دربرداشتن مقدار قابل توجهی آهن جذب‌شدنی به‌همراه ویتامین C و سایر ویتامین‌ها[۸] به رفع کم‌خونی کمک می‌کنند. لازم به ذکر است که آهن موجود در میوه‌ها به علت همراه بودن با ویتامین C با کارایی بیشتری مصرف می‌گردد. ماده قندی اصلی بیشتر میوه‌ها نیز به‌صورت قندهای ساده از جمله قند گلوکز بوده که مناسب‌ترین غذا برای سلول‌های مغزی به‌شمار می‌آیند و جذب آن تنها به مقدار محدودی انرژی نیازمند است. از دیگر مزایای مصرف میوه‌ها آن است که هضم سایر مواد غذایی حداقل به چهار ساعت توقف در معده نیازمند است؛ امّا هضم میوه‌ها بسیار ساده بوده و مدّت بسیار کوتاهی در معده توقف دارند. توقف کوتاه میوه‌ها در معده موجب می‌گردد که انرژی کمتری برای هضم استفاده گردد و انرژی کافی برای تخلیه سموم بدن حفظ شود. اگرچه امروزه گیاه‌خواری مطلق مورد تأیید نیست؛ امّا توصیه می‌شود که میوه‌جات و سبزیجات سهم بیشتری از غذا را به خود اختصاص دهند. چراکه میوه‌ها زیان ناشی از مصرف گوشت را نداشته حتی برای بیمارانی نظیر بیماران کبدی، صفراوی، نقرسی و سایر موارد نیز به‌عنوان منبع غذایی مناسب به‌شمار می‌آیند [۹]. همچنین آب میوه‌جات برای بیماران تب‌دار بسیار مفید است.

یکی از فواید مهم میوه‌ها داشتن آب، املاح و ویتامین‌های زیاد است. میوه‌ها در حدود 75 تا90 درصد آب دارند و به‌همین دلیل ادرارآور بوده، موجب دفع مواد زائد و سموم از خون می‌گردند. میوه‌ها دارای پتاسیم زیاد می‌باشند و بدین سبب موجب دفع ادرار بیشتری می‌شوند. همچنین تحقیقات نشان داده است که افرادی که میوه تازه مصرف می‌کنند، خطر ابتلا به سرطان‌هایی نظیر سرطان حلق و دهان به‌طور چشمگیری کاهش می‌یابد.

ارزش غذایی میوه‌ها کم و بیش تفاوت دارد. ترکیب اساسی و مهم غذایی موجود در میوه‌ها اسید اسکوربیک است و با توجه به اینکه میوه‌ها بیشتر به‌صورت خام خورده می‌شوند، تمام ویتامین‌های موجود در آن‌ها به بدن می‌رسد. میوه‌ها از مهم‌ترین منابع غنی از سلولز و فیبرهای غذایی می‌باشند. سلولز ماده‌ای است که به بافت‌های گیاهی مختلف استحکام می‌بخشد و در جدار سلولی تمام گیاهان رسوب می‌کند. اگرچه سلولز به‌صورت مستقیم ارزش غذایی چندانی ندارد؛ امّا به‌عنوان جزئی از فیبرهای غذایی، سهولت هضم مواد غذایی را موجب می‌گردد [۱۰] . به‌طوری‌که بسیاری میوه‌ها را مسهل طبیعی می‌دانند. فیبرهای گیاهی ترکیباتی هستند که با جذب آب و مواد زائد، دفع سریع‌تر مواد زائد از روده بزرگ را موجب شده مانع از انقباض روده و سرطان روده می‌گردند. در جدول شماره 1 تعدادی از منابع غذایی غنی از فیبر و محتوای فیبری آن‌ها را می‌توان مشاهده نمود.

جدول 1. مواد غذایی سرشار از فیبر (در 100 گرم ماده غذایی)[۱۱]
فراورده‌های غلات گرم
سبوس گندم 40-50
نان چاودار تیره 2/8-4/6
حبوبات گرم
نخود سبز 16/8
لوبیا سفید 18
لوبیا قرمز 14/2
عدس 11
میوه‌ها گرم
انجیر 16/2
سیب با پوست 10/6
انگور 6

اغلب میوه‌ها دارای کمی بتاکاروتن و ویتامین‌های گروه B می‌باشند و دربرگیرنده مقدار ناچیزی چربی و پروتئین می‌باشند. بیشتر میوه‌ها دارای 5 تا20 درصد کربوهیدرات هستند. میوه‌های رسیده بدون نشاسته هستند و فروکتوز و گلوکز کربوهیدرات اصلی این میوه‌ها را تشکیل می‌دهند. این دو منوساکارید اغلب به نسبت برابر در میوه‌ها موجود هستند. با توجه به اینکه قند میوه‌های رسیده، غالباً به‌صورت قندهای ساده است، قند میوه‌ها زودتر جذب می‌شود و نسبت به سایر منابع قندی جذب ساده‌تری دارد. حتی پاره‌ای از میوه‌ها نظیر خرما در گروه مواد انرژی‌زا طبقه‌بندی می‌شوند [۱۲].

میزان املاح میوه‌ها به‌طور متوسط 5/0 گرم درصد است. به استثنای خرما و انار که این میزان در آن‌ها در حدود 2 گرم درصد املاح است. باید توجه داشت که با در نظرگیری حبوبات و غلات به‌عنوان بخشی از میوه گیاه، درصد املاح موجود در این منابع گیاهی به مراتب بیش از این مقادیر است. به‌طوری‌که این مقدار ممکن است تا 7/4 گرم در صد املاح در لوبیای سویا و 4/4 گرم در صد در لوبیا سفید برسد[۱۳].

برخلاف میوه‌جات که هیچ‌گونه جایگزینی برای آن‌ها در رژیم غذایی نمی‌توان درنظر گرفت، گوشت غذایی است که در صورت ضرورت می‌توان آن را با منابع دیگر غذایی جایگزین نمود. گوشت غذایی است که ضمن دارا بودن مقادیر به‌نسبت بالای پروتئین ، مقادیر بسیاری از ویتامین‌های گروه B و املاحی مانند مس را در خود دارد. با وجود اینکه گوشت به‌عنوان یک منبع پروتئینی خوب به‌شمار می‌آید؛ ولی مصرف زیاد آن موجب مسمومیت تدریجی بدن و افزایش اوره و اسید اوریک در بدن می‌گردد[۱۴]. همچنین مقدار نسبتاً بالای کلسترول در گوشت‌های قرمز یکی دیگر از معایب این منابع غذایی پروتئینی است. کلسترول در زمره ترکیبات چربی طبقه‌بندی می‌شود که در تمام سلول‌های پستانداران وجود دارد و میزان بالای آن خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی را افزایش می‌دهد. همچنین اطلاعات اپیدمیولوژیکی دلالت بر وقوع بیشتر سرطان و بیماری‌های قلبی در مناطقی دارد که مقدار مصرف چربی در رژیم غذایی آن‌ها بالا است [۱۵].

جایگزینی پروتئین گیاهی با حیوانی

در کنار منابع پروتئین حیوانی با سطح کلسترول بالا نظیر گوشت، می‌توان به گروه دیگری از منابع پروتئینی، یعنی منابع پروتئینی گیاهی اشاره نمود. از جمله مهم‌ترین منابع پروتئینی گیاهی می‌توان به لوبیا، سویا، بنشن یا حبوبات اشاره نمود که بخش قابل مصرف آن‌ها، همگی در مفهوم گیاه‌شناسی میوه می‌گنجند [۱۶]. به‌عنوان مثال می‌توان به لوبیای سویا اشاره نمود که از ارزش غذایی بسیار زیادی برخوردار است و یک منبع با ارزش پروتئین با ارزش بیولوژیکی فراوان محسوب می‌گردد. این لوبیا علاوه بر محتوای بالای پروتئینی، یک منبع مفید آهن، کلسیم و تا حدودی ویتامین‌های B هم محسوب می‌شود. فراورده‌های ناشی از سویا، اغلب به‌عنوان جایگزین گوشت و با هزینه بسیار پایین‌تر قابل دسترسی هستند. مقایسه الگوی آمینواسید لوبیای سویا با گوشت گاو در جدول شماره 2 نشان‌دهنده آن است که این منابع پروتئینی تا حد زیادی از نظر کیفی با یکدیگر مشابه هستند.

جدول 2. مقایسه میزان اسیدهای آمینه لوبیای سویا با گوشت گاو
اسیدهای آمینه گوشت گاو سویا
ایزولوسین 52 63
لوسین 82 79
لیزین 87 53
متیونین 38 16
فنیل آلانین 75 49
تره اونین 43 37
تریپتوفان 12 11
والین 55 53

همچنین در شکل 1 میزان نیاز بدن به منابع گوشتی و میوه‌ها در قالب هرم غذایی انسانی ارائه شده است. این تصویر نشان‌دهنده اولویت مصرف میوه‌ها جهت حفظ سلامت بدن انسان در مقایسه با گوشت است.

شکل 1. جایگاه میوه و گوشت از نظر میزان نیاز بدن در هرم غذایی انسان[۱۷]

در جدول 3 نیز ارزش غذایی بالای میوه‌ها با دو مثال نشان داده شده است. مثال‌های ارائه شده از میان میوه‌هایی انتخاب شده‌اند که در قرآن کریم نیز به آن‌ها اشاره شده است.

جدول 3. مقادیر ترکیبات عمده موجود در 100 گرم میوه

برگرفته از National Nutrient Database for Standard Reference

ترکیبات شیمیایی خرما انار
انرژی کیلوژول 1/178 346
کربوهیدرات گرم 75/03 18/7
قندها گرم 63/35 13/67
فیبرها گرم 8 4
چربی گرم 0/39 1/17
پروتئین گرم 2/45 1/67
آب گرم 20/53 79
ویتامینA واحد بین المللی 10 ---
بتاکاروتن میکروگرم 6 ---
لوتئین میکروگرم 75 ---
تیامین (ویتامین B1) میلی‌گرم 0/052 0/067
ریبوفلاوین (ویتامین B2) میلی‌گرم 0/066 0/053
نیاسین (ویتامین B3) میلی‌گرم 1/274 0/293
پانتوتنیک اسید میلی‌گرم 0/589 0/377
ویتامین B6 میلی‌گرم 0/165 0/073
فولات (ویتامین B9 ) میکروگرم 19 38
ویتامین C میلی‌گرم 0/4 10/2
ویتامین E میلی‌گرم 0/05 0/6
ویتامین K میکروگرم 2/7 16/4
کلسیم میلی‌گرم 39 10
آهن میلی‌گرم 1/02 0/3
منیزیوم میلی‌گرم 43 12
منگنز میلی‌گرم 0/262 0/119
فسفات میلی‌گرم 62 36
پتاسیم میلی‌گرم 656 236
سدیم میلی‌گرم 2 3
روی میلی‌گرم 0/29 0/35

برتری میوه بر گوشت از دیدگاه قرآن کریم

به‌منظور شناخت دقیق دیدگاه قرآن کریم دربارة ارزش غذایی بالای میوه در مقایسه با گوشت، آیات 20و21 سوره واقعه ﴿وَ فَاكِهَةٍ مِّمَّا يَتَخَيرَُّونَ * وَ لَحْمِ طَيرٍ مِّمَّا يَشْتَهُونَ﴾ بررسی می‌گردد.

سوره واقعه، چهل‌و‌چهارمين سوره قرآن، در مكه نازل شده است. این سوره از قيامت و ويژگي‌هاى آن سخن مى‏گويد. در ابتدای سوره، نشانه‌های ظهور قيامت و حوادث مقارن آن بیان می‌گردد؛ سپس به تقسيم‌بندی‌ انسان‌ها در آن روز به اصحاب يمين و اصحاب شمال و مقربين اشاره شده و دربارة حالات هر گروه و پاداش‌ها و عذاب‌های ایشان بحث می‌‌شود. در ادامه سوره، مسائل مختلفی همچون خلقت انسان از نطفه، نزول باران، رشد گياهان و حالت احتضار ذکر می‌شود و سرانجام، با بیان پاداش و كيفر مؤمنان و كافران سوره پايان مى‌یابد. در آیات 20و21 از این سوره، خداوند درباره بهشتیان می‌فرماید: و ميوه از هر چه اختيار كنند و از گوشت پرنده هر چه بخواهند (وَ فَاكِهَةٍ مِّمَّا يَتَخَيرَُّونَ * وَ لَحْمِ طَيرٍ مِّمَّا يَشْتَهُونَ) برای اهل جنّت مهیا است. با توجه به آیه، معنای دو واژه «فاکهه و لحم» و کاربرد آن دو در قرآن و برگزیدن فعل «يَتَخَيرَُّونَ» برای فاکهه و «يَشْتَهُونَ» برای لحم تأمل‌برانگیز و قابل بررسی است.

درخصوص معنای فاکهه گفتنی است ریشه «ف-ک-ه» دلالت بر خوش‌طبع بودن [۱۸] خوب بودن و پسندیده بودن دارد. اسم «فاکهه» نیز از همین ریشه بوده و دلالت بر لذیذ و خوشمزه‌بودن دارد [۱۹]. دربارة معنای «فَاكِهَة» میان علماء اختلاف نظر است. برخی گویند مقصود از آن، تمام ميوه‏‌هاست و تکرار نام بعضی از میوه‌ها در قرآن، مانند آیه «فِيهِما فاكِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمَّانٌ» ، به‌دلیل برتری دادن نخل و انار بر سایر میوه‌ها است. ولی برخی دیگر گویند ميوه‏‌هایی که در قرآن ذکر شده مانند انار و انگور، «فاکهه» نامیده نمی‌شوند [۲۰]؛ چون اگر «فاکهه» بودند، دیگر تکرار نمی‌شدند [۲۱]. ابومنصور أزهرى در این‌باره مى‏گويد: من احدى از عرب را سراغ ندارم كه خرما و انگور و انار را جزو ميوه‏ها نداند و هر كسى (نعمان بن ثابت) چنين بگويد از جهالت او نسبت به كلام عرب و علم لغت و تأويل قرآن و عربى مبين است. حال‌آنکه این شیوة زبان عربی است که ابتدا چیزی را به‌طور كلى و عام نام مى‏‌برد و سپس چيزی از آن را اختصاصاً ذكر مى‌‏كند [۲۲]، چنانكه در قرآن نظیرش آمده است: ﴿وَ إِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَ مِنْكَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْراهِيمَ وَ مُوسى‏ وَ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ...﴾ نخست «نبيين» را نام مى‌‏برد و سپس پيامبر اسلام، نوح، ابراهيم، موسى و عيسى(ع) را، پس معطوف نمودن اين پيامبران به واژه «نبيين» به‌خاطر فضيلت آن‌ها بر ساير انبياء است، نه به‌دلیل خروج آن‌ها از زمرة انبیاء [۲۳][۲۴].

در خصوص معنای «فاکهه» نیز گفته شده عبارت از هر چيز خوردنى سرورآور است [۲۵]؛ ولى فيومى [۲۶] گويد: فاكهه هر آن چيزى است كه با خوردن آن متنعّم شوند، خشك باشد يا مرطوب. به نعمت بهشتى از آن‌رو فاكهه و فواكه‏ گفته شده كه انسان از آن متنعّم و مسرور مي‌شود. پس، بنا بر آنكه فاكهه را مطلق خوردنى گفتيم ذكر بعضى از خوردني‌ها در رديف «فاكهه» به سبب اهميّت و ذكر خاصّ بعد از عامّ است، مانند ﴿وَ أَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ وَ لَحْمٍ ...﴾ [۲۷].

کاربرد «فاکهه و فواکه» در قرآن به‌صورت مفرد و جمع، 14 مرتبه است. در جدول شماره یک، کاربردهای آن دو بیان شده است.

جدول1: کاربرد فاکهه و فواکه در قرآن
کاربرد فاکهه در قرآن
لَهُمْ فِيهَا فَٰكِهَةٌ وَلَهُم مَّا يَدَّعُونَ
برای آنها در بهشت میوه بسیار لذّت‌بخشی است، و هر چه بخواهند در اختیار آنان خواهد بود!
آیه 57 سوره یس
مُتَّكِـِٔينَ فِيهَا يَدْعُونَ فِيهَا بِفَٰكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرَابٍ
در حالی که در آن بر تختها تکیه کرده‌اند و میوه‌های بسیار و نوشیدنیها در اختیار آنان است!
آیه 51 سوره ص
لَكُمْ فِيهَا فَٰكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِّنْهَا تَأْكُلُونَ
و در آن برای شما میوه‌های فراوان است که از آن می‌خورید.
آیه 73 سوره زخرف
يَدْعُونَ فِيهَا بِكُلِّ فَٰكِهَةٍ ءَامِنِينَ
آنها در آنجا هر نوع میوه‌ای را بخواهند در اختیارشان قرارمی‌گیرد، و در نهایت امنیّت به سر می‌برند!
آیه 55 سوره دخان
وَأَمْدَدْنَٰهُم بِفَٰكِهَةٍ وَلَحْمٍ مِّمَّا يَشْتَهُونَ
و همواره از انواع میوه‌ها و گوشتها -از هر نوع که بخواهند- در اختیارشان می‌گذاریم!
آیه 22 سوره طور
فِيهَا فَٰكِهَةٌ وَٱلنَّخْلُ ذَاتُ ٱلْأَكْمَامِ
که در آن میوه‌ها و نخلهای پرشکوفه است،
آیه 11 سوره الرحمن
فِيهِمَا مِن كُلِّ فَٰكِهَةٍ زَوْجَانِ
در آن دو، از هر میوه‌ای دو نوع وجود دارد (هر یک از دیگری بهتر)!
آیه 52 سوره الرحمن
فِيهِمَا فَٰكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ
در آنها میوه‌های فراوان و درخت خرما و انار است!
آیه 68 سوره الرحمن
وَفَٰكِهَةٍ مِّمَّا يَتَخَيَّرُونَ
و میوه‌هایی از هر نوع که انتخاب کنند،
آیه 20 سوره واقعه
وَفَٰكِهَةٍ كَثِيرَةٍ
و میوه‌های فراوان،
آیه 32 سوره واقعه
وَفَٰكِهَةً وَأَبًّا
و میوه و چراگاه،
آیه 31 سوره عبس
کاربرد فواکه در قرآن
فَأَنشَأْنَا لَكُم بِهِۦ جَنَّٰتٍ مِّن نَّخِيلٍ وَأَعْنَٰبٍ لَّكُمْ فِيهَا فَوَٰكِهُ كَثِيرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ
سپس بوسیله آن باغهایی از درختان نخل و انگور برای شما ایجاد کردیم؛ باغهایی که در آن میوه‌های بسیار است؛ و از آن میخورید!
آیه 19 سوره مومنون
فَوَٰكِهُ وَهُم مُّكْرَمُونَ
میوه‌ها (ی گوناگون پر ارزش)، و آنها گرامی داشته می‌شوند...
آیه 42 سوره صافات
وَفَوَٰكِهَ مِمَّا يَشْتَهُونَ
و میوه‌هایی از آنچه مایل باشند!
آیه 42 سوره مرسلات

همچنین «لحم» به‌معنای گوشت، جمع آن لُحُوم، لِحَام، لُحْمَان [۲۸][۲۹] و أَلْحُمٌ است [۳۰]. ریشه «ل-ح-م» بر تداخل و به‌هم پیوستگی دلالت دارد، مانند گوشت که اجزاء آن به یکدیگر پیوسته و متصل هستند [۳۱]. این ریشه در اصل به آنچه بر پشت چیزی است و موجب اتصال و پیوند می‌گردد، اطلاق می‌شود. از مصادیق آن، گوشت بدن یا به‌عبارت دیگر عضلاتی است که موجب انقباض و انبساط و تحرّک اعضاء می‌شود [۳۲].

لازم به یاد‌آوری است ریشه «لحم» در 12 آیه قرآن به‌کار رفته است؛ امّا صرفاً در آیه 22 سوره طور به گوشت پرندگان تأکید شده است. در جدول شماره دو، کاربرد لحم و جمع آن، لحوم در قرآن دسته‌بندی شده است. البته، سایر جمع‌های لحم در قرآن به‌کار نرفته است.

جدول2: کاربرد لحم و لحوم در قرآن
کاربرد لحم در قرآن
إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ ٱلْمَيْتَةَ وَٱلدَّمَ وَلَحْمَ ٱلْخِنزِيرِ وَمَآ أُهِلَّ بِهِۦ لِغَيْرِ ٱللَّهِ فَمَنِ ٱضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَآ إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
خداوند، تنها (گوشت) مردار، خون، گوشت خوک و آنچه را نام غیرِ خدا به هنگام ذبح بر آن گفته شود، حرام کرده است. (ولی) آن کس که مجبور شود، در صورتی که ستمگر و متجاوز نباشد، گناهی بر او نیست؛ (و می‌تواند برای حفظ جان خود، در موقع ضرورت، از آن بخورد؛) خداوند بخشنده و مهربان است.
آیه 173 سوره بقره
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ ٱلْمَيْتَةُ وَٱلدَّمُ وَلَحْمُ ٱلْخِنزِيرِ وَمَآ أُهِلَّ لِغَيْرِ ٱللَّهِ بِهِۦ وَٱلْمُنْخَنِقَةُ وَٱلْمَوْقُوذَةُ وَٱلْمُتَرَدِّيَةُ وَٱلنَّطِيحَةُ وَمَآ أَكَلَ ٱلسَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى ٱلنُّصُبِ وَأَن تَسْتَقْسِمُوا۟ بِٱلْأَزْلَٰمِ ذَٰلِكُمْ فِسْقٌ ٱلْيَوْمَ يَئِسَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ مِن دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَٱخْشَوْنِ ٱلْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَرَضِيتُ لَكُمُ ٱلْإِسْلَٰمَ دِينًا فَمَنِ ٱضْطُرَّ فِى مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِّإِثْمٍ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
گوشت مردار، و خون، و گوشت خوک، و حیواناتی که به غیر نام خدا ذبح شوند، و حیوانات خفه‌شده، و به زجر کشته شده، و آنها که بر اثر پرت‌شدن از بلندی بمیرند، و آنها که به ضرب شاخ حیوان دیگری مرده باشند، و باقیمانده صید حیوان درنده -مگر آنکه (بموقع به آن حیوان برسید، و) آن را سرببرید- و حیواناتی که روی بتها (یا در برابر آنها) ذبح می‌شوند، (همه) بر شما حرام شده است؛ و (همچنین) قسمت کردن گوشت حیوان به وسیله چوبه‌های تیر مخصوص بخت آزمایی؛ تمام این اعمال، فسق و گناه است -امروز، کافران از (زوال) آیین شما، مأیوس شدند؛ بنابر این، از آنها نترسید! و از (مخالفت) من بترسید! امروز، دین شما را کامل کردم؛ و نعمت خود را بر شما تمام نمودم؛ و اسلام را به عنوان آیین (جاودان) شما پذیرفتم- امّا آنها که در حال گرسنگی، دستشان به غذای دیگری نرسد، و متمایل به گناه نباشند، (مانعی ندارد که از گوشتهای ممنوع بخورند؛) خداوند، آمرزنده و مهربان است.
آیه 3 سوره مائده
قُل لَّآ أَجِدُ فِى مَآ أُوحِىَ إِلَىَّ مُحَرَّمًا عَلَىٰ طَاعِمٍ يَطْعَمُهُۥٓ إِلَّآ أَن يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَّسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُۥ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ ٱللَّهِ بِهِۦ فَمَنِ ٱضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
بگو: «در آنچه بر من وحی شده، هیچ غذای حرامی نمی‌یابم؛ بجز اینکه مردار باشد، یا خونی که (از بدن حیوان) بیرون ریخته، یا گوشت خوک -که اینها همه پلیدند- یا حیوانی که به گناه، هنگام سر بریدن، نام غیر خدا [= نام بتها] بر آن برده شده است.» اما کسی که مضطر (به خوردن این محرمات) شود، بی آنکه خواهان لذت باشد و یا زیاده روی کند (گناهی بر او نیست)؛ زیرا پروردگارت، آمرزنده مهربان است.
آیه 145 سوره انعام
إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ ٱلْمَيْتَةَ وَٱلدَّمَ وَلَحْمَ ٱلْخِنزِيرِ وَمَآ أُهِلَّ لِغَيْرِ ٱللَّهِ بِهِۦ فَمَنِ ٱضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
خداوند، تنها مردار، خون، گوشت خوک و آنچه را با نام غیر خدا سر بریده‌اند، بر شما حرام کرده است؛ امّا کسانی که ناچار شوند، در حالی که تجاوز و تعدّی از حدّ ننمایند، (خدا آنها را می‌بخشد؛ چرا که) خدا بخشنده و مهربان است.
آیه 115 سوره نحل
أَوْ كَٱلَّذِى مَرَّ عَلَىٰ قَرْيَةٍ وَهِىَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىٰ يُحْىِۦ هَٰذِهِ ٱللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ ٱللَّهُ مِا۟ئَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُۥ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَل لَّبِثْتَ مِا۟ئَةَ عَامٍ فَٱنظُرْ إِلَىٰ طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَٱنظُرْ إِلَىٰ حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ ءَايَةً لِّلنَّاسِ وَٱنظُرْ إِلَى ٱلْعِظَامِ كَيْفَ نُنشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُۥ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ
یا همانند کسی که از کنار یک آبادی (ویران شده) عبور کرد، در حالی که دیوارهای آن، به روی سقفها فرو ریخته بود، (و اجساد و استخوانهای اهل آن، در هر سو پراکنده بود؛ او با خود) گفت: «چگونه خدا اینها را پس از مرگ، زنده می‌کند؟!» (در این هنگام،) خدا او را یکصد سال میراند؛ سپس زنده کرد؛ و به او گفت: «چه‌قدر درنگ کردی؟» گفت: «یک روز؛ یا بخشی از یک روز.» فرمود: «نه، بلکه یکصد سال درنگ کردی! نگاه کن به غذا و نوشیدنی خود (که همراه داشتی، با گذشت سالها) هیچ‌گونه تغییر نیافته است! (خدایی که یک چنین مواد فاسدشدنی را در طول این مدت، حفظ کرده، بر همه چیز قادر است!) ولی به الاغ خود نگاه کن (که چگونه از هم متلاشی شده! این زنده شدن تو پس از مرگ، هم برای اطمینان خاطر توست، و هم) برای اینکه تو را نشانه‌ای برای مردم (در مورد معاد) قرار دهیم. (اکنون) به استخوانها (ی مرکب سواری خود نگاه کن که چگونه آنها را برداشته، به هم پیوند می‌دهیم، و گوشت بر آن می‌پوشانیم!» هنگامی که (این حقایق) بر او آشکار شد، گفت: «می‌دانم خدا بر هر کاری توانا است».
آیه 259 سوره بقره
ثُمَّ خَلَقْنَا ٱلنُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا ٱلْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا ٱلْمُضْغَةَ عِظَٰمًا فَكَسَوْنَا ٱلْعِظَٰمَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَٰهُ خَلْقًا ءَاخَرَ فَتَبَارَكَ ٱللَّهُ أَحْسَنُ ٱلْخَٰلِقِينَ
سپس نطفه را بصورت علقه [= خون بسته‌]، و علقه را بصورت مضغه [= چیزی شبیه گوشت جویده شده‌]، و مضغه را بصورت استخوانهایی درآوردیم؛ و بر استخوانها گوشت پوشاندیم؛ سپس آن را آفرینش تازه‌ای دادیم؛ پس بزرگ است خدایی که بهترین آفرینندگان است!
آیه 14 سوره مومنون
وَهُوَ ٱلَّذِى سَخَّرَ ٱلْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا۟ مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا۟ مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى ٱلْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا۟ مِن فَضْلِهِۦ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
او کسی است که دریا را مسخّر (شما) ساخت تا از آن، گوشت تازه بخورید؛ و زیوری برای پوشیدن (مانند مروارید) از آن استخراج کنید؛ و کشتیها را می‌بینی که سینه دریا را می‌شکافند تا شما (به تجارت پردازید و) از فضل خدا بهره گیرید؛ شاید شکر نعمتهای او را بجا آورید!
آیه 14 سوره نحل
وَمَا يَسْتَوِى ٱلْبَحْرَانِ هَٰذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سَآئِغٌ شَرَابُهُۥ وَهَٰذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَمِن كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى ٱلْفُلْكَ فِيهِ مَوَاخِرَ لِتَبْتَغُوا۟ مِن فَضْلِهِۦ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
دو دریا یکسان نیستند: این یکی دریایی است که آبش گوارا و شیرین و نوشیدنش خوشگوار است، و آن یکی شور و تلخ و گلوگیر؛ (امّا) از هر دو گوشتی تازه می خورید و وسایل زینتی استخراج کرده می‌پوشید؛ و کشتیها را در آن می‌بینی که آنها را می‌شکافند (و به سوی مقصد پیش می‌روند) تا از فضل خداوند بهره‌گیرید، و شاید شکر (نعمتهای او را) بجا آورید!
آیه 12 سوره فاطر
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱجْتَنِبُوا۟ كَثِيرًا مِّنَ ٱلظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ ٱلظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا۟ وَلَا يَغْتَب بَّعْضُكُم بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَن يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ إِنَّ ٱللَّهَ تَوَّابٌ رَّحِيمٌ
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از بسیاری از گمانها بپرهیزید، چرا که بعضی از گمانها گناه است؛ و هرگز (در کار دیگران) تجسّس نکنید؛ و هیچ یک از شما دیگری را غیبت نکند، آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد؟! (به یقین) همه شما از این امر کراهت دارید؛ تقوای الهی پیشه کنید که خداوند توبه‌پذیر و مهربان است!
آیه 12 سوره حجرات
وَأَمْدَدْنَٰهُم بِفَٰكِهَةٍ وَلَحْمٍ مِّمَّا يَشْتَهُونَ
و همواره از انواع میوه‌ها و گوشتها -از هر نوع که بخواهند- در اختیارشان می‌گذاریم!
آیه 22 سوره طور
وَلَحْمِ طَيْرٍ مِّمَّا يَشْتَهُونَ
و گوشت پرنده از هر نوع که مایل باشند!
آیه 21 سوره واقعه
کاربرد لحوم در قرآن
وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِٱلْعَذَابِ وَلَن يُخْلِفَ ٱللَّهُ وَعْدَهُۥ وَإِنَّ يَوْمًا عِندَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِّمَّا تَعُدُّونَ
آنان از تو تقاضای شتاب در عذاب می‌کنند؛ در حالی که خداوند هرگز از وعده خود تخلّف نخواهد کرد! و یک روز نزد پروردگارت، همانند هزار سال از سالهایی است که شما می‌شمرید!
آیه 47 سوره حج

در آیات 20و21 سوره واقعه، پس از بررسی معنای فاکهه و لحم در لغت و کاربرد آن دو در قرآن، اين نكته قابل ذكر است كه درباره ميوه تعبير به «يتخيرون» (انتخاب مى‏‌كنند) و در مورد گوشت تعبير به «يشتهون» (اشتها دارند) شده است. بعضى از مفسران خواسته‏اند ميان اين دو تعبير، تفاوتى قائل شوند؛ ولى بيشتر به نظر مى‏رسد كه هر دو ناظر به يك معنا است. منظور اين است بهشتيان هر نوع غذايى را بپسندند از سوى خدمتكاران بهشتى در اختيارشان گذاشته مى‌‏شود[۳۳].‏

گفتنی است فعل «یشتهون» در آیه 42 سوره مرسلات ﴿وَ فَواكِهَ مِمَّا يَشْتَهُونَ﴾ به‌تنهایی، برای «فاکهه» به‌کار رفته و در آیه 21 سوره واقعه ﴿وَ لَحْمِ طَيرٍ مِّمَّا يَشْتَهُونَ﴾ فقط، برای «لحم» و در آیه 22 سوره طور ﴿وَ أَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ وَ لَحْمٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ﴾ برای «فاکهه و لحم»، هر دو استعمال شده است. پس، این امر که فعل «یشتهون» صرفاً مختص به «لحم» یا «فاکهه» دانسته شود، صحیح نیست؛ زیرا همانطور که مشاهده شد، برای هر دو در قرآن به‌کار رفته است.

تعبير «مما يشتهون» نشان مي‏دهد كه بهشتيان در انتخاب نوع و كيفيت و كميت غذا‌ها كاملاً آزاد هستند و هرچه بخواهند در اختيارشان است [۳۴].‏

از منظر دیگر، گفته شده مقدّم داشتن ميوه بر گوشت در این آیات، به‌خاطر آن است كه میوه از نظر تغذيه بهتر و عالي‌تر است [۳۵] به نظر می‌رسد میوه حتی از گوشت پرندگان هم که مخصوصاً، نام آن در قرآن ذكر شده، می‌بایست بهتر باشد.

در حديثى از رسول‌اللَّه ﷺ آمده است كه ایشان فرمودند: « گوشت، بهترین خوراک در دنیا و آخرت است» و در روایت دیگری بیان داشتند: «بر‌ترین خوراك‌ بهشت گوشت است» [۳۶][۳۷].

گوشت پرندگان بر‌ترین و اشتها‌برانگیز‌‌ترین و لذیذ‌ترین (نیرومندتر) گوشت‌ها است. فعل «اشتهی» بر وزن افتعال بیانگر مبالغه است و تقدّم ذکر «فاکهه» بر «لحم» شاید بدان سبب است که میوه‌جات پرانرژی‌تر هستند و از این‌رو، دلیل ناسازگاری میان میوه و گوشت پرنده آشکار می‌گردد؛ به‌همین سبب فعل «تخیّر» برای میوه و «اشتهی» برای گوشت پرنده به‌کار رفته؛ زیرا اشتها به غذا ارتباط بیشتری دارد تا به میوه و لذت اشتها به غذا، لذتی افزون بر طعم خوب آن است و انتخاب میوه‌جات، لذت بهره از انواع رنگارنگ آن است [۳۸].

درهمین راستا، علاوه بر آیات 20و21 سوره واقعه که پیش‌تر بررسی شد، در آیه 22 سوره طور نیز فرموده ﴿وَ أَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ وَ لَحْمٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ﴾ با [هر نوع‏] ميوه و گوشتى كه دلخواه آن‌هاست، آنان را مدد [و تقويت‏] مى‌‏كنيم.

گفتنی است در آيات نخستین سوره طور هم به نعمت‌‌‌های بهشتيان اشاره شده و در آیه مورد بحث، از میوه و گوشت به‌عنوان غذای بهشتيان نام شده است. البته واضح است غذاهاى بهشتى منحصر به اين دو نيست؛ ولى اين‌ها دو غذاى مهم و اساسی هستند. عبارت «وَ أَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ» اشاره دارد به اين‏كه ميوه‏‌ها و غذاهای بهشتی آن‏چنان نيست كه با تناول‌‏كردن كمبودی در آن‌ها حاصل شود؛ بلكه هميشگی و مستمر و جاودانه است و مقدم داشتن «فاكهه» بر «لحم»، اشاره‏‌اى است به برترى «ميوه‎‏ها بر گوشت‌ها» [۳۹] نکتة مهم آن است که «فاكهة و لحم» اشاره به جنس ميوه و گوشت دارد[۴۰] نه نوع آن‌؛ بنابراین می‌تواند به مفيدتر بودن غذاهاى گياهى نسبت به غذاهاى گوشتى اشاره ‌نماید.

البته، این مسئله را نیز نباید از نظر دور داشت که دو واژه فاکهه و لحم با حرف عطف واو به یکدیگر معطوف شده‌اند. حرف عطف واو‏ در زبان عربی در صورتی‌که معطوف و معطوف‌علیه هر دو مفرد باشند، بر مطلق اشتراک و جمع در معنا دلالت دارد. منظور از اشتراک مطلق و جمع مطلق آن است که بر معنایی بیش از شریک قراردادن (معطوف و معطوف‌علیه) در معنای عام دلالت ندارد. به‌عبارت دیگر، بر ترتیب زمانی و مصاحبت و تعقیب بدون فاصله یا با فاصله و برتری و عدم برتری میان معطوف و معطوف‌علیه دلالت ندارد [۴۱].

بنابراین تقدّم ذکر چیزی بر چیزی دیگر همراه با حرف عطف «واو»، همیشه دلالت بر برتری یکی بر دیگری ندارد؛ چنانکه خداوند در آیه 20 سوره حشر «لا يَسْتَوي أَصْحابُ النَّارِ وَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفائِزُونَ» ابتدا اهل دوزخ را بیان می‌دارد، سپس از بهشتیان سخن می‌گوید. این تقدم، دلالت بر برتری اهل جهنم ندارد یا در آیه 16 سوره رعد «... هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى‏ وَ الْبَصيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَ النُّورُ ...» قصد برتری‌دادن نابینا بر بینا را ندارد.

همچنان‌که دقّت در روایاتی که دربارة آداب خوردن میوه آورده شده، نشان می‌دهد از مسائلی نظیر شستن میوه، جدا نکردن پوست آن، خوردن میوه نوبر‌، دانه‌دانه خوردن میوه و پرهیز از خوردن چند میوه با هم سخن گفته شده، همچنان‌که به ذکر نام خدا به هنگام خوردن و دعا به هنگام دیدن میوة نوبر نیز اشاره شده است [۴۲]؛ ولی سخنی از خوردن میوه قبل از غذا در احادیث آورده نشده است. بنابراین اگرچه علم، بالابودن ارزش مواد غذایی گیاهی بر گوشتی و خوردن میوه قبل از غذا را تأیید می‌کند؛ امّا نمی‌توان از دیدگاه آیات قرآن کریم و روایات، این تقدّم بیانی را به‌عنوان یک قاعدة کلی، عمومیت داد.

نتیجه‌گیری

آنچه واضح است اینکه آیات 20و21 سوره واقعه ﴿وَ فَاكِهَةٍ مِّمَّا يَتَخَيرَُّونَ * وَ لَحْمِ طَيرٍ مِّمَّا يَشْتَهُونَ﴾ و آیه 22 سوره طور ﴿وَ أَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ وَ لَحْمٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ﴾ دربارة مؤمنانی است که در بهشت از ميوه‌‌ها و گوشت‌های بهشتی متنّعم هستند. پس، نخست آنکه نمی‌توان این آیات را که درخصوص بهشتیان است، به اهل دنیا و قوانین حاکم بر آن‌ها تعمیم داد؛ دوم آنکه تقدّم ذکر چیزی بر چیزی دیگر همراه با حرف عطف «واو»، همیشه دلالت بر برتری یکی بر دیگری ندارد؛ علاوه بر آنکه عکس آن نیز در قرآن صادق است.

بنابراین اگرچه علم، برتری مواد غذایی گیاهی بر گوشتی و خوردن میوه قبل از غذا را تأیید می‌کند؛ امّا نمی‌توان این تقدّم بیانی را به‌عنوان یک قاعدة کلی، عمومیت داد. از این‌رو، ادعای اعجاز نیز درباره آن صحیح به‌نظر نمی‌رسد.

پانویس و منابع

  1. مهدی زاده، 1383 : 225-236
  2. نورى‌زاد ، 1383: 176
  3. کلینی، بی‌تا: ج6، 312
  4. اصفهانی، 1369: 344
  5. http://www.tebyan.net
  6. نورى‌زاد، 1383: 176
  7. عزیزیان، 1372: 207-211
  8. . ویتامین: ویتامین‌ها مواد پچیده‌ای هستند که برای بدن به مقادیر بسیار کم ضروری هستند. ویتامین‌ها به واسطه عدم تأمین طبیعی توسط بدن، می‌بایست از راه خوراک روزانه دریافت شوند. این ترکیبات ضروری به گروه اصلی تقسیم می‌شوند که عبارتند از: الف. ویتامین‌های محلول در چربی نظیر ویتامین‌های A, D, K, E, ؛ ب. ویتامین‌های محلول در آب شامل ویتامین‌های C, B (صدرایی، 1380: 261).
  9. اصفهانی، 1369: 432
  10. میرنظامی‌ضیابری و جهاندیده‌کوهی، 1380: ج، 225-226
  11. میرنظامی‌ضیابری و جهاندیده‌کوهی، 1380: ج1، 227
  12. میرنظامی‌ضیابری و جهاندیده‌کوهی، 1380، ج1: 260-261
  13. میرنظامی‌ضیابری و جهاندیده‌کوهی، 1380: ج2؛ 654
  14. اصفهانی، 1369: 338
  15. فروزانی، 1363: 58-70
  16. میرنظامی‌ضیابری و جهاندیده‌کوهی، 1380: ج2، 647-660
  17. salamat.bpums.ac.ir
  18. مصطفوی، 1360: ج9، 130
  19. ابن‌فارس، بی‌تا: 825
  20. نک. راغب‌اصفهانی، 1412: 643
  21. فراهیدی، 1410: ج3، 381
  22. ابن‌منظور، 1414: ج13، 523
  23. فراهیدی، 1410: ج3، 381
  24. نک. فیومی، بی‌تا: 480
  25. قرشی، 1371: ج5، 200
  26. بی‌تا: 479
  27. قرشی، 1371: ج5، 201
  28. قرشی، 1371: ج6، 184
  29. راغب‌اصفهانی، 1412: 737
  30. ابن‌منظور، 1414: ج12، 535
  31. ابن‌فارس، بی‌تا: 950
  32. مصطفوی، 1360: ج10، 175
  33. مکارم‌شیرازی، 1374: ج‏23، 214
  34. مکارم‌شیرازی، 1374: ج‏22، 434
  35. مکارم‌شیرازی، 1374: ج‏23، 213
  36. عروسى‌حويزى، 1415: ج5، 212
  37. قمى‌مشهدى، 1368: ج13، 27
  38. ابن‌عاشور، بی‌‌‌‌‌تا: ج27، 272
  39. مکارم‌شیرازی، 1374: ج‏22، 434
  40. طبرسی، 1372: ج9، 251
  41. النحو الوافی، ج3، 558
  42. نک. محمدی‌ ری‌‌شهری، 1384: 421-423