شبکه نخبگان و قرآن‌کاوی - مشارکت‌های کاربر [fa]

پیوستگی و گسستگی آسمان‌ها و زمین از منظر قرآن و علم

2020-04-04T08:06:45Z

Hosna: /* دیدگاه پنجم و ششم */

{{QFrame|Surah=21|Ayah=30}}

=چکیده=

قرآن کریم در آیات متعددی به بیان پدیده‌های مربوط به پیدایش جهان می‌پردازد. در این نوشتار از میان پدیده‌های مذکور، به بررسی امکان انطباق پدیده «پیوستگی و گسستگی آسمان‌ها و زمین» با یافته‌های جدید علمی می‌پردازیم. احتمالات علمی مختلفی برای این پدیده مطرح است که همگی بر این اساس شکل می‌گیرند که منظور از آسمان در این پدیده چیست. با توجه به اینکه آسمان می‌تواند معادل با کل فضا، سحابی منظومه شمسی و یا جو زمین باشد، سه احتمال علمی برای این پدیده‌ مورد بررسی و ارزیابی قرار می‌گیرد.

=مقدمه=
خداوند در آیه 30 سوره انبیاء از رتق و فتق آسمان‌ها و زمین و یا به عبارتی پیوستگی و گسستگی آسمان‌ها و زمین سخن می‌گوید:

«أَوَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُواْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا وَ جَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كلَّ ‏َّ شَى‏ْءٍ حَىٍّ ‏ٍ أَ فَلَا يُؤْمِنُونَ» (انبیاء/30)

آيا كسانى كه كفر ورزيدند، ندانستند كه آسمان‌ها و زمين هر دو به هم پيوسته بودند، و ما آن دو را از هم جدا ساختيم، و هر چيز زنده‌‏اى را از آب پديد آورديم؟ آيا [باز هم‏] ايمان نمى‌آورند؟

اینکه پدیده رتق و فتق چیست و چه ویژگی‌هایی دارد و آیا با یافته‌های علمی کنونی مطابقت دارد یا خیر، مساله‌ای است که در این مقاله درصدد دستیابی به آن هستیم.

آيا كسانى كه كفر ورزيدند، ندانستند كه آسمان‌ها و زمين هر دو به هم پيوسته بودند، و ما آن دو را از هم جدا ساختيم، و هر چيز زنده‏اى را از آب پديد آورديم؟ آيا [باز هم‏] ايمان نمى‏‌آورند؟

اینکه پدیده رتق و فتق چیست و چه ویژگی‌هایی دارد و آیا با یافته‌های علمی کنونی مطابقت دارد یا خیر، مساله‌ای است که در این مقاله درصدد دستیابی به آن هستیم.

=آسمان در قرآن=

مفهوم «آسمان» در قرآن که با لفظ «سماء» از آن یاد شده است، کاربرد گسترده‌ای دارد. لذا برای درک بهتر دیدگاهی که خداوند در قرآن درباره این مفهوم مطرح می‌نماید، ضروری است که معنای دقیق «سماء» و مصادیق آن در آیات مختلف مورد بررسی قرار گیرد. واژه «سماء» و جمع آن «سماوات» جمعاً 310 بار در قرآن به صورت معرفه و نکره به کار رفته است. کاربرد گسترده این واژه در آیات قرآن، ضرورت تبیین دقیق معنا و مصادیق آن را نشان می‌دهد. در این نوشتار ابتدا به بررسی معنای لغوی «سماء» پرداخته و سپس کاربردهای قرآنی آن را با توجه به نظر مفسران تبیین نموده و جمع بندی می‌نماییم.

==«سماء» در لغت==

واژه «سماء» از ریشه «س،م،و» به معنای بلندی، ارتفاع و رفعت است<ref>فراهیدی،7، ص318</ref><ref> ابن فارس، ص490</ref><ref> ابن منظور،14، ص397؛ زبیدی،38، ص301</ref>. «سماء» به صورت مونث و مذکر هر دو به کار می‌رود و همچنین برای مفرد و جمع نیز می‌تواند یکسان استعمال شود. علت این امر را چنین گفته‌اند که چون «سماء» از اسماء جنس است، استعمال آن با مفرد و جمع و نیز مونث و مذکر جایز است<ref>راغب اصفهانی،ص427</ref><ref>نک. زبیدی، 38، ص302</ref>. فراهیدی «سماء» را به معنای سقف هر چیز و هر خانه‌ای می‌داند<ref>فراهیدی، 7، ص318</ref>. جوهری می‌گوید: «سماء» هر آن چیزیست که بر فراز تو قرار گرفته و بر تو سایه می‌افکند و از این باب است که به سقف خانه «سماء» گفته می‌شود<ref>جوهری، 7، ص231</ref>. راغب اصفهانی «سماء»ِ هر چیز را بالای آن می‌داند و می‌گوید که هر «سماء» نسبت به آنچه پایین آن است، «سماء» و نسبت به آنچه که بالای آن قرار می‌گیرد، «ارض» محسوب می‌شود. اما «سماء» معروف همان «سماء»ی است که بر زمین سایه افکنده است<ref>راغب اصفهانی، ص427</ref>. به گفته ابن فارس عرب به هر چیز بلند مشرف و مسلط، «سماء» می‌گوید، حتی پشت اسب و گیاهان را نیز «سماء» خوانده است<ref>ابن فارس، ص490</ref>. تسمیه گیاه به «سماء» یا به این دلیل است که گیاه از باران که خود «سماء» است، ایجاد می‌شود و یا به این دلیل است که گیاه از زمین ارتفاع می‌گیرد<ref>راغب، ص427</ref>. علاوه بر این، در مواردی به ابر<ref>ابن فارس، ص490</ref> و باران<ref>جوهری،7، ص231</ref><ref> ابن فارس، ص490</ref> نیز «سماء» گفته شده است. مصطفوی می‌گوید: اصل واحد در این ریشه، آن چیزی است که مرتفع و بلند است و بالای شئ دیگری و محیط بر آن قرار می‌گیرد. این لغت برگرفته از آرامی، سریانی و عبری است که در عربی به صورت «سماء» به کار رفته است<ref>مصطفوی، 5، ص218</ref>.

بدین ترتیب، باید گفت که واژه «سماء» از گستره معنایی وسیعی برخوردار است و می‌تواند مصادیق متعددی را در بر گیرد. بنابراین، با توجه به این‌که جو زمین، کرات آسمانی و فضای بین آنها بالای زمین و مشرف و مسلط بر آن قرار گرفته‌اند، می‌توانند از جمله مصادیق «سماء» به شمار روند.

==کاربرد «سماء» در آیات==

همان‌طور که در بررسی لغوی واژه «سماء» اشاره شد، این واژه دارای گستره معنایی وسیع و مصادیق متعددی است. از این رو، برای تعیین مصداق دقیق آن در هر آیه باید به قراین موجود و سیاق آیات توجه نمود. با توجه به آنچه که مفسران تا کنون درباره مصادیق «سماء» در آیات مختلف بیان کرده‌اند، موارد کاربرد این واژه در آیات را می‌توان در چهار دسته زیر مطرح کرد:

1.«السماء» گاه به معنای جو، ابر و باران به کار رفته است. در این باره می‌توان به آیاتی اشاره کرد که درباره نزول باران از آسمان سخن می‌گوید:
{{QFrame|Surah=2|Ayah=22}}

برخی برآنند که چون باران از ابر فرو می‌ریزد و عرب نیز به ابر «سماء» می‌گوید، در اینگونه آیات، مراد «ابر» است<ref> طبرسی،1، ص451</ref>، در حالیکه هیچ مانعی ندارد که منظور از این «سماء» را کمی گسترده‌تر در نظر گرفته و آسمانی که ابر در آن قرار دارد، یعنی جو زمین را، مصداق آن بدانیم، چنانکه برخی بر این باورند<ref>مکارم،1، ص121</ref><ref> جعفری،1، ص183</ref>. اما در برخی از آیات نیز می‌توان با استفاده از قرینه‌هایی مشخص کرد که مراد الهی تنها «جو زمین» است:

{{QFrame|Surah=30|Ayah=48}}

همان‌طور که می‌بینیم در این آیه سخن از آسمانی است که ابرها در آن قرار دارند، بنابراین مصداقی به جز جو زمین را نمی‌توان برای آن در نظر گرفت.در آیاتی نظیر آیه زیر نیز مفسران غالباً مراد از «سماء» را باران دانسته‌اند<ref>طبرسی، 4، ص428</ref>، گرچه برخی نیز در معنای آن ابر و آسمان را ذکر کرده‌اند<ref>زمخشری، 2، ص6</ref>:

{{QFrame|Surah=71|Ayah=11}}

2.اژه «السماء» در مواردی به معنای اجرام آسمانی<ref>صادقی تهرانی،20، ص167</ref><ref> مغنیه، 5، ص346</ref><ref> مدرسی،8، ص113</ref> یا فضای حاوی آنها<ref>رضایی اصفهانی،ص135</ref> به کار رفته است.

[[پرونده:Annotation 2020-01-28 024331.jpg|بی‌قاب|وسط|اجرام منظومه شمسی]]

البته شاهد قرآنی صریحی مبنی بر اینکه می توان اجرام آسمانی را نیز مصداقی از «سماء» دانست، وجود ندارد و معمولاً به فضای حاوی این کرات، «سماء» اطلاق شده است. تنها در آیات معدودی مانند آیه 65 سوره حج و 11 سوره فصلت برای واژه «سماء»، معنای کرات آسمانی مطرح شده است که در این آیات نیز اشاره مستقیمی به کرات آسمانی نشده و برخی از مفسران با توجه به مضمون کلی آیه این معنا را از لفظ «سماء» استنباط کرده‌اند<ref>صادقی تهرانی،20، ص167</ref><ref> مغنیه،5، ص346</ref><ref> مدرسی،8، ص113</ref><ref> طیب،9، ص335</ref><ref> مکارم،1، ص166</ref>:

{{QFrame|Surah=22|Ayah=65}}

چنانکه ملاحظه می‌شود در این آیه اشاره صریحی به کرات آسمانی نشده و به نظر می‌رسد که ‌این دیدگاه به دلیل آن مطرح شده که در آیه، بحث از افتادن آسمان بر روی زمین است و از آنجا که نمی‌توان تصویر روشنی از افتادن فضای خالی بر زمین تصور نمود، به ناچار «السماء» را به معنای خود کرات آسمانی گرفته‌اند. درحالیکه هیچ مانعی ندارد که آسمان را در این آیه به همان معنای وسیع خود یعنی فضایی که دربردارنده اجرام آسمانی است -البته به علاوه محتویات آن- در نظر بگیریم.

در برخی از آیات نیز «سماء» به صراحت به معنای فضای حاوی اجرام آسمانی معرفی می‌شود:

{{QFrame|Surah=25|Ayah=61}}
در مورد معنای «بُرُوج» دو نظر اصلی مطرح است. برخی از مفسران منظور از آن را ستارگان یا ستارگان درخشان دانسته‌اند<ref>نک. طوسی،7، ص503</ref> <ref>نک. طبرسی،7، ص279</ref><ref> نک. فخررازی،24، ص479</ref><ref> طباطبایی، 15، ص235</ref> و برخی نیز مراد از آن را منازل خورشید و سیارات که همان برج‌های دوازده گانه است، می‌دانند<ref>طوسی،7، ص503</ref><ref> طبرسی،7، ص279</ref><ref> فخررازی،24، ص479</ref><ref> طباطبایی،15، ص235</ref> که در صورت دوم نیز منظور، مجموعه‌ای از ستارگان است که از دید ما شکل خاصی را ایجاد می‌نمایند. بنابراین می‌توان گفت که این آیه به صراحت «السماء» را به عنوان فضایی حاوی ستارگان، خورشید و ماه معرفی می‌نماید.

3. واژه «السماء» در برخی از آیات به معنای آسمان معنوی به کار رفته است. این در صورتی است که در آیه «سماء» به عنوان مکانی برای پدیده‌های فرامادی مطرح شده باشد. البته مفسران تعابیر متفاوتی همچون مقام قرب و حضور<ref>طباطبایی،16، ص248</ref><ref> مکارم،6، ص170</ref> ، عوالم بالا و روحانی <ref>ابن عاشور،8، ص96</ref> و بهشت <ref>قرشی، احسن الحدیث،3، ص408</ref> برای اینگونه کاربرد واژه «سماء» استعمال کرده‌اند که همگی تحت عنوان آسمان معنوی قابل جمع است.

{{QFrame|Surah=7|Ayah=40}}

{{QFrame|Surah=67|Ayah=16}}
{{QFrame|Surah=67|Ayah=17}}

4. «السماء» گاه می‌تواند دربردارنده تمامی آسمان‌ها باشد. همانطور که گفته شد، «سماء» اسم جنس است و وقتی به صورت معرفه با الف و لام به کار می‌رود، یا افاده عموم کرده و می‌تواند دربردارنده تمامی آسمان‌ها باشد یا اشاره به آسمان مشخصی دارد که از قرائن و سیاق کلام به دست می‌آید. در این حالت الف و لام به ترتیب الف و لام جنس یا عهد است که هر کدام معنای متفاوتی برای «سماء» ایجاد می نمایند:

1) الف و لام جنس: در این حالت «الف و لام» «السماء» می‌تواند الف و لام استغراق حقیقی<ref>الف لام استغراق حقیقی، الف و لامی است که برای اشاره به تمام افراد جنس می آید و می توان به جای آن از واژه «کلّ» استفاده کرد.</ref> باشد که تمام آسمان‌ها را شامل شود و یا می‌تواند الف و لام جنس<ref>الف و لام جنس، الف و لامی است که برای بیان حقیقت و ماهیت چیزی می آید و نمی توان به جای آن از واژه «کلّ» استفاده نمود.</ref> برای بیان ماهیت باشد و اشاره به ماهیت و حقیقت «سماء» داشته باشد. این حالت معمولا هنگامی است که «السماء» به صورت مطلق<ref>بدون هیچ قید و قرینه خاصی که نشان بدهد منظور از «السماء» آسمان خاصی است.</ref> و در مقابل «ارض» استعمال شده که در این صورت افاده عموم کرده و می‌تواند دربردارنده تمامی‌آسمان‌ها باشد. برخی از مفسران برآنند که در این‌گونه آیات «السماء» به علاوه «الارض» معادل و تشکیل دهنده کل هستی و کائنات است <ref>صادقی تهرانی،16، ص90</ref><ref> طیب،9، ص137</ref> و بنابراین باید گفت که «السماء» به تنهایی می‌تواند به معنای هر آنچه غیر زمین است، باشد.

{{QFrame|Surah=3|Ayah=5}}
{{QFrame|Surah=14|Ayah=38}}

2) الف و لام عهد: در این حالت در غالب موارد الف و لام عهد ذهنی است<ref>الف و لام عهد ذهنی (یا علمی)، الف و لامی است که برای بیان مطلبی که برای مخاطب معلوم و شناخته شده است، به کار می رود.</ref> و منظور از «السماء» با توجه به قرائن موجود در آیه برای مخاطب مشخص می‌شود. هر سه کاربرد پیشین برای «السماء» -که بیان شد- را می‌توان جزء این دسته به شمار آورد.

واژه «السماوات» که جمع «سماء» است، نیز بیشتر به صورت معرفه و در مقابل «ارض» به کار رفته و مراد از آن تمامی آسمان‌های موجود است، زیرا به کار بردن الف و لام با کلمات جمع افاده عموم می‌نماید<ref>سیوطی،1، ص631</ref>.

«السماء» گاه در مقابل «السماوات» به کار می‌رود که نشان می‌دهد به یکی از آسمان‌های لحاظ شده در واژه «السماوات» اشاره دارد.

{{QFrame|Surah=14|Ayah=32}}

در این آیه، واژه «السماوات» اشاره به تمامی آسمان‌ها و «السماء» اشاره به جو زمین دارد که یکی از این آسمان‌هاست. الف و لام در «السماء» الف و لام عهد ذهنی است، چراکه با توجه به قراین موجود در آیه، برای مخاطب مشخص است که کدام «سماء» مورد نظر است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد سماء در آیات !! آیات
|-
!rowspan="3" | 1
|جو زمین<ref>مکارم،1، ص121؛ جعفری، 1، ص83</ref>
|«اللَّهُ الَّذِى يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَيَبْسُطُهُ فىِ السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ وَ يجَْعَلُهُ كِسَفًا فَترََى الْوَدْقَ يخَْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ»روم/48
|-
|ابر<ref>طبرسی،1، ص451</ref>
|«وَ أَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَسْقَيْناكُمُوهُ وَ ما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنينَ»، حجر/22
|-
| باران<ref>طبرسی، 4، ص428</ref>
|«يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً»، نوح/11
|-
!rowspan="2" | 2
|فضای حاوی اجرام آسمانی<ref>رضایی اصفهانی،ص135</ref>
|«تَبارَكَ الَّذي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَ جَعَلَ فيها سِراجاً وَ قَمَراً مُنيرا»فرقان/61
|-
|اجرام آسمانی<ref>صادقی تهرانی،20، ص167؛ مغنیه، 5، ص346؛ مدرسی،8، ص113</ref>
|«... وَ يُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحيمٌ»، حج/65
|-
!rowspan="2" | 3
!rowspan="2" |آسمان معنوی
|«إِنَّ الَّذينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَ اسْتَكْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَ لا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ في‏ سَمِّ الْخِياطِ وَ كَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمينَ»أعراف/40
|-
|«ءَ أَمِنتُم مَّن فىِ السَّمَاءِ أَن يخَْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذَا هِىَ تَمُورُ * أَمْ أَمِنتُم مَّن فىِ السَّمَاءِ أَن يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِير»ملك/16و17
|-
!rowspan="2" | 4
!rowspan="2" |تمامی آسمان‌ها
|«إِنَّ اللَّهَ لا يَخْفى‏ عَلَيْهِ شَيْ‏ءٌ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ»آل‏عمران/5
|-
|«رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ ما نُخْفي‏ وَ ما نُعْلِنُ وَ ما يَخْفى‏ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْ‏ءٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ» إبراهيم/38
|}

سوال: چرا واژه «السماء» در برخی آیات به صورت مفرد و در برخی آیات دیگر به صورت جمع «السماوات» به کار رفته است؟

سیوطی در پاسخ این سوال می گوید که هرگاه تعداد، مورد نظر بوده است، «سماء» با صیغه جمع آمده و دلالت بر عظمت و کثرت می‌‎نماید، و هرگاه جهت بالا مورد نظر بوده، «سماء» با صیغه مفرد آمده است<ref>سیوطی، 1، ص573</ref>.

قسمت اول این پاسخ بدین معناست که به کار رفتن «السماء» به صورت جمع «السماوات» علاوه بر اینکه دلالت بر عمومیت می‌کند، نشان می‌دهد که تاکید در «السماوات» اشاره به وجود اجزاء متعدد در آن و مورد نظر بودن تمامی آنهاست.

قسمت دوم این پاسخ یعنی اینکه مراد از «السماء» به صورت مفرد، جهت بالاست، به نظر صحیح نمی‌رسد، زیرا با برخی از خصوصیاتی که خداوند در آیات قرآن کریم برای «السماء» ذکر می‌کند، سازگار نیست:

* خداوند «السماء» را به عنوان یک بنا و نه صرفاً یک جهت معرفی می‌نماید.<ref>اللَّهُ الَّذي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَ السَّماءَ بِناءً ... (غافر/64) خدا [همان‏] كسى است كه زمين را براى شما قرارگاه ساخت و آسمان را بنايى [گردانيد]</ref>

* در آیه ای می‌فرماید که «السماء» را بالا برد و رفیع کرد.<ref>ءَ أَنتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَئهَا * رَفَعَ سَمْكَهَا فَسَوَّئهَا (نازعات/27و28) آيا آفرينش شما دشوارتر است يا آسمانى كه [او] آن را برپا كرده است؟ سقفش را برافراشت و آن را [به اندازه معين‏] درست كرد.</ref>

* همچنین خداوند «السماء» را با عنوان «سقف محفوظ» معرفی می‌نماید.<ref>وَ جَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفًا محَّْفُوظًا...(انبیاء/32) و آسمان را سقفى محفوظ قرار داديم</ref>

*در آیه ای می‌فرماید که او «السماء» را از سقوط و افتادن بر زمین نگه می‌دارد.<ref>وَ يُمْسِكُ السَّمَاءَ أَن تَقَعَ عَلىَ الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ ... (حج/65) و آسمان را نگاه مى‏‌دارد تا [مبادا] بر زمين فرو افتد، مگر به اذن خودش [باشد].</ref>

روشن است که این خصوصیات، همگی خصوصیات یک بنا و ساختار عظیم و نه صرفاً یک جهت است. بنابراین نمی‌توان این پاسخ را پذیرفت که مراد از «السماء» به صورت مفرد، صرفاً جهت بالا باشد. بلکه می‌توان گفت که مفرد به کار رفتن «السماء» :

*یا از آن جهت است که مراد از آن تنها یک آسمان مشخص است و الف و لام آن الف و لام عهد است.

*یا اینکه الف و لام آن، الف و لام جنس است و منظور از آن تمامی آسمان‌ها است. در این صورت درباره تفاوت «السماء» با «السماوات» می‌توان گفت که با توجه به آنچه که درباره علت جمع آمدن «السماوات» ذکر شد، به نظر می‌رسد که هرگاه نظر به کل بوده، از لفظ «السماء» استفاده شده و هرگاه نظر به تمام جزئیات این کل بوده، لفظ «السماوات» به کار رفته است. به عبارت دیگر هنگامی که خداوند بخواهد اشاره به جنس «سماء» یا کلیت آن نماید، «السماء» را به کار می‌برد و هنگامی که بخواهد بر این نکته تأکید نماید که ‌این «سماء» دارای جزئیات و انواعی است و مراد، تمام این جزئیات و انواع است، از لفظ «السماوات» استفاده می‌نماید.

==نتیجه گیری==

همانطور که گفته شد واژه «سماء» از ریشه «س،م،و» به معنای بلندی، ارتفاع و رفعت است و «سماء»ِ هر چیزی را به معنای بالای آن گفته‌اند. عرب به هر چیز بلند مشرف و مسلط، «سماء» می‌گوید. بنابراین باید گفت که این واژه دارای گستره معنایی وسیعی است و می‌تواند مصادیق متعددی را در بر گیرد. از این رو، برای تعیین مصداق دقیق آن در هر آیه باید به قراین موجود و سیاق آیات توجه نمود.

مفسران تاکنون عموماً چهار مصداق کلی برای این واژه بیان کرده اند که عبارتند از:

1- جو، ابر و باران؛ 2- اجرام آسمانی و فضای حاوی اجرام آسمانی؛ 3- آسمان معنوی؛ 4- تمامی آسمان‌ها

البته هرچند مفسران تاکنون این چهار مصداق را در رابطه با واژه «سماء» در آیات قرآن بیان کرده‌اند، اما گستره معنایی این واژه به گونه‌ای است که مصادیق دقیق‌تری همچون منظومه شمسی را نیز برمی‌تابد، چنانکه برخی از مفسران در تفسیر معنای «سبع سماوات» از اجرام آسمانی موجود در منظومه شمسی نام برده‌اند.

=بررسی تفسیری=
درباره واژه «رَتْقاً» در عبارت «أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا» که خبر فعل ناقص «كَانَتَا» است و طبق قاعده کلی باید تثنیه می‌آمد، بحث‌های فراوانی است. برخی از مفسران معتقدند که ‌این واژه به دلیل مصدر بودن با جمع و تثنیه و مفرد یکسان به کار می‌رود<ref>طوسی، ج7، ص243</ref>، هرچند که به معنای اسم مفعول یعنی مرتوق به کار رفته باشد<ref>طباطبایی، ج14، ص278</ref>. ابن عاشور می‌گوید آوردن مصدر در اینجا به جای اسم مفعول برای بیان مبالغه در حصول این صفت است<ref>بن عاشور، ج17، ص40</ref>. به عبارت دیگر، واژه «رَتْق» نه تنها دلالت بر پیوستگی آسمان‌ها و زمین می‌نماید، بلکه آوردن آن به صورت مصدر نشان می‌دهد که‌ این پیوستگی از شدت بسیار بالایی برخوردار بوده است. زمخشری این سؤال را مطرح می‌نماید که آیا رتق که به معنای اسم مفعول (مرتوق) به کار رفته است، می‌تواند جایگزین مناسبی برای لفظ «مرتوقتین» باشد؟ و خود چنین پاسخ می‌دهد که واژه رتق در اینجا در حکم صفت برای موصوف محذوف به کار رفته و تقدیر آن چنین است: «کانتا شیئاً رتقاً» (آن دو، چیزی پیوسته بودند)<ref>زمخشری، ج3، ص113</ref>. اما برخی نیز تقدیر این عبارت را به صورت «کانتا ذواتی رتق»: (آن دو دارای پیوستگی بودند) دانسته‌اند<ref>طبرسی، ج7، ص72</ref><ref> نک. فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref>. در نظر گرفتن هر یک از این تقدیرها در آیه موجب استنباط معنای متفاوتی می‌شود. به عبارت دیگر اگر تقدیر آیه، «کانتا شیئاً رتقاً» باشد؛ معنای آیه ‌این می‌شود که آسمان‌ها و زمین یکی و به هم پیوسته بوده‌اند. اما اگر تقدیر آیه «کانتا ذواتی رتق» باشد؛ معنای آیه بدین صورت می‌شود که آسمان‌ها به یکدیگر پیوسته و زمین به خود پیوسته بوده است و هر یک دارای رتقی مخصوص به خود بودند.

جالب اینجاست که الفاظ آیه به گونه‌ای آورده شده که هر دو تقدیر مذکور با آن سازگار است و نمی‌توان دلیلی بر رد یکی و ترجیح دیگری ارائه کرد. بدین ترتیب باید گفت که آیه می‌تواند دربردارنده هر دو دیدگاه پیوستگی آسمان‌ها به زمین و پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود باشد<ref>ابن عاشور، ج17، ص40</ref>.

==آراء مفسران درباره رتق و فتق آسمان‌ها و زمین==
درباره این‌که منظور از رتق و فتق آسمان‌ها و زمین چیست، مفسران آراء متفاوتی ارائه نموده‌اند که مهم‌ترین آنها را می‌توان در شش دسته جمع نمود:

1. آسمان‌ها و زمین به هم چسبیده و پیوسته بودند و خداوند به وسیله هوا بین آن دو جدایی افکند<ref> نک. طوسی، ج7، ص242</ref><ref> طبرسی، ج7، ص72</ref><ref> فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref><ref> نک. ابوحیان، ج7، ص424</ref>.

2. آسمان‌ها و زمین یک شئ واحد و یک حقیقت پیوسته و متحد بودند و خدا آن دو را با تنوع بخشیدن و متمایز ساختن، جدا کرد<ref>بیضاوی، ج4، ص50</ref><ref> نک. قمی مشهدی، ج8، ص409</ref>.

3. آسمان «رتق» بود و از آن بارانی نمی‌بارید و از زمین نیز گیاهی نمی‌رویید، پس خدا آسمان را با باران و زمین را با گیاهان گشود<ref>نک. طوسی، ج7، ص242</ref><ref> نک. طبرسی، ج7، ص72</ref><ref> نک. زمخشری، ج3، ص113</ref><ref> فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref><ref> نک. ابوحیان، ج7، ص424 </ref>.

4. آسمان‌ها و زمین، هر یک جداگانه رتق بودند و فتق آنها آنست که خداوند آنها را به صورت هفت آسمان و زمین در آورد<ref>نک. طبرسی، ج7، ص72</ref><ref> فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref><ref> نک. ابوحیان، ج7، ص424</ref>.

5. منظور از «رتق» عدم و منظور از «فتق» ایجاد است. به عبارتی، خداوند از ایجاد با لفظ فتق و از حالت قبل از آن با لفظ رتق خبر می‌دهد<ref>نک. فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref><ref> ابن عاشور، ج17، ص41</ref>.

6. مراد از «رتق» تاریکی و منظور از «فتق» آشکار شدن نور روز است<ref>نک. طوسی، ج7، ص243</ref><ref> نک. فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref> <ref>نک. ابوحیان، ج7، ص424</ref>.

==نقد و بررسی آراء مفسران==

از میان این دیدگاه‌ها، دو دیدگاه اول مبین این نظرند که رتق بودن آسمان‌ها و زمین به معنای به هم پیوستگی و یکی بودن آنها است. دیدگاه سوم و چهارم نیز بر این اساس شکل گرفته است که هر یک از آسمان‌ها و زمین رتق و پیوستگی جداگانه‌ای برای خود داشته‌اند. به عبارت دیگر پیوستگی آسمان‌ها به هم و پیوستگی زمین به خود بوده است. دو دیدگاه آخر نیز هیچ تناسبی با معنای الفاظ آیه نداشته و دلیل معتبری نیز برای آنها ارائه نشده است.

===<big>دیدگاه اول</big>===

در این دیدگاه اصل به هم پیوستگی آسمان‌ها و زمین مطرح شده و همان‌طور که گفته شد، این موضوع از الفاظ آیه قابل استنباط است. اما آنچه‌که در ادامه ‌این دیدگاه آمده، یعنی جدایی افکندن بین آسمان‌ها و زمین به وسیله هوا، مطلبی است که در آیه بدان اشاره نشده و نشأت گرفته از برداشت مفسران است. به نظر می‌رسد که معتقدان به این دیدگاه چنین می‌پنداشتند که پیش از جداسازی زمین و آسمان، زمین به همین شکل کنونی موجود بوده و پیوسته بودن آن به آسمان‌ها تنها به معنای نبودن هوایی است که اطراف آن را فراگرفته باشد. از این روست که فخرالدین رازی می‌گوید بر اساس این قول خلق زمین مقدم بر خلق آسمان است، زیرا هنگامی که خداوند بین آسمان و زمین جدایی افکند، زمین را در جای خود نگه داشت و به همان صورت حفظ کرد، ولی اجزاء آسمان را بالا برد<Ref>فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref>.

بنابراین، در باره میزان صحت این دیدگاه باید گفت که تنها قسمت ابتدایی آن، یعنی پیوستگی آسمان‌ها به زمین که برگرفته از آیه است، قابل پذیرش و مابقی این دیدگاه که دلیلی برای آن ارائه نشده و برگرفته از برداشت‌های مفسران از جهان هستی و نحوه پیدایش آن است، پذیرفته نیست.

===<big>دیدگاه دوم</big>===

در این دیدگاه که به نظر می‌رسد برگرفته از آموزه‌های فلسفی باشد، عبارت «آسمان‌ها و زمین یک شئ واحد و به هم پیوسته بوده‌اند»، از آیه قابل برداشت است، اما هیچ اشاره‌ای در آیه به این نحوه جداسازی و فتق نشده است.

===<big>دیدگاه سوم</big>===

دیدگاه سوم مبتنی بر رتق بودن جداگانه آسمان‌ها و زمین شکل گرفته که می‌توان آن را از آیه برداشت کرد. اما در آیه در باره نحوه و کیفیت دقیق گشوده شدن و فتق آسمان‌ها و زمین سخنی به میان نیامده و آنچه که در این دیدگاه درباره چگونگی رتق و فتق آسمان‌ها و زمین مطرح شده، برگرفته از روایات است.

نقل شده است که از امام باقر (ع) درباره معنای آیه «أوَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما» پرسیدند. امام در پاسخ فرمود: آسمان رتق و پیوسته بود و بارانی نمی‌بارید و زمین رتق و پیوسته بود و گیاهی از آن نمی‌رویید. پس خداوند آسمان را به وسیله باران و زمین را به وسیله گیاهان گشود. بنابراین، این دیدگاه دارای مؤید روایی است که نقطه قوتی برای آن به شمار می‌رود.

افزون بر این، این دیدگاه هماهنگی مناسبی با ادامه آیه ‌ایجاد می‌نماید. پس از آنکه خداوند از رتق بودن آسمان و زمین و سپس گشایش آن به وسیله بارش باران و رویش گیاه سخن می‌گوید، در پایان می‌فرماید که «وَ جَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كلَّ ‏َّ شَى‏ْءٍ حَىٍّ» ما همه چیز را از آب زنده گرداندیم. همان‌طور که ملاحظه می‌شود در این دیدگاه هماهنگی کاملی میان بخش آغازین آیه یعنی رتق و فتق آسمان‌ها و زمین و بخش پایانی آن یعنی پیدایش حیات از آب بر قرار می‌گردد.

اما در ارتباط با این دیدگاه مشکلی وجود دارد که پذیرش آن را با تردید مواجه می‌سازد. بررسی واژه «سماء» در آیات قرآن نشان می‌دهد که خداوند از آسمانی که پدیده‌های جوی در آن رخ می‌دهد و باران از آن می‌بارد، با لفظ «السماء» نام برده است و هیچگاه لفظ «السماوات» به این آسمان نسبت داده نشده است. بنابراین، با توجه به این‌که در این آیه سخن از «السماوات» است، اگر منظور از فتق و شکافته شدن آن، بارش باران بود، باید به جای آن از لفظ «السماء» استفاده می‌شد، از این رو باید گفت رتق و فتق آسمان‌ها باید چیزی فراتر از مسائل جوی باشد که با عمومیتی که در واژه «السماوات» است و شامل تمامی ‌آسمان‌ها می شود، متناسب باشد. برخی از مفسران به این موضوع توجه کرده و توجیهاتی ارائه نموده‌اند. آنان گفته‌اند که باران از «سماوات» نمی‌بارد، بلکه از یک «سماء واحد» می‌بارد و آن سماء دنیاست، ولی خداوند لفظ جمع بر آن اطلاق نموده، زیرا هر قطعه از «سماوات»، خود «سماء» است<ref>طوسی، ج7، ص242</ref><ref> فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref>. ولی این پاسخ به نظر قانع کننده نمی‌رسد، زیرا اگر بنا بود خداوند به اعتبار این‌که هر قسمتی از «سماوات» خود «سماء» تلقی می‌شود، لفظ «سماوات» را به جای «سماء» به کار برد، در آیات بسیاری که سخن از آسمان و باران است، نیز چنین می‌کرد و به جای لفظ «سماء» از «سماوات» استفاده می‌نمود. جالب اینجاست که خداوند دقیقاً بر عکس عمل کرده و نه تنها در تمام آیاتی که بحث نزول باران از آسمان است، از لفظ «السماء» استفاده نموده، بلکه حتی برای روشن شدن تمایز «سماوات» و این «سماء»، در آیاتی<ref>{{QFrame|Surah=16|Ayah=60}}</ref>
<ref>{{QFrame|Surah=31|Ayah=10}}</ref>
<ref>{{QFrame|Surah=2|Ayah=164}}</ref>، این واژه‌ها را در کنار هم به نحوی که تفاوتشان نمایان شود، به کار برده است:

* «اللَّهُ الَّذي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً» (إبراهيم/14/32)
این آیه به صراحت نشان می دهد که میان «السَّماواتِ » که در مقابل «الْأَرْضَ» به کار رفته و «السَّماءِ»ای که باران از آن می بارد، تفاوت وجود دارد.
با توجه به آنچه که گفته شد، استعمال لفظ «السماوات» در این آیه اعتبار این دیدگاه را تاحدودی خدشه دار می‌نماید. نقد و بررسی بیشتر این دیدگاه را به بخش تطبیق دیدگاه قرآن و علم، موکول می‌نماییم.

===<big>دیدگاه چهارم</big>===

در این دیدگاه نیز باید گفت که تنها بخش اول قابل قبول بوده و می‌توان آن را به آیه نسبت داد، ولی بخش انتهایی نه تنها در آیه اشاره‌ای بدان نیست، بلکه در آیات این سوره نامی از هفت آسمان یا هفت زمین به میان نیامده است، به ویژه این‌که زمین در این آیه مفرد آمده و اگر منظور گشوده شدن آن به صورت هفت زمین می‌بود، همانند آسمان به صورت جمع استعمال می‌شد. علاوه بر این، اگر مسئله هفت آسمان در میان بود، واژه هفت در آیه به کار می‌رفت و گفته می‌شد هفت آسمان و زمین رتق بودند و ما آنها را گشودیم. همان‌طور که در آیات متعددی به مقتضای حال، از هفت آسمان نام برده شده است.

===<big>دیدگاه پنجم و ششم</big>===

همانطور که گفته شد، این دو دیدگاه هیچ هماهنگی و تناسبی با معنای الفاظ آیه ندارند. علاوه بر این دلیل معتبری نیز برای اثبات آنها ارائه نشده و در تنها حد یک ادعا هستند. فخرالدین رازی در توجیه دیدگاه پنجم می‌گوید: عدم، نفی محض است و در آن ذوات متمایز وجود ندارد، بلکه امری واحد، متصل و متشابه است. ولی پس از تحقق وجود، بین ذوات تمایز ایجاد شده و پدیده‌ها از یکدیگر جدا می‌شوند. از این رو، می‌توان رتق را مجازاً عدم و فتق را وجود دانست. ولی وی خود در ادامه ایرادی را بر این دیدگاه وارد دانسته و می‌گوید که ظاهر آیه اقتضا دارد که در حالت رتق «سماء» و «ارض» موجود باشند – نه عدم- و «فتق» مفارقت و جدایی بین آنها و در نتیجه «رتق» ملازمت بین آن دو باشد، در نتیجه این دیدگاه ضعیف و دارای اشکال است<ref>فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref>. در تکمیل این سخن می توان گفت که اساساً عدم چیزی نیست که بخواهد به هم پیوسته و متصل باشد یا نباشد و هنگامی که چیزی وجود ندارد، چگونه می‌توان به آن صفتی نسبت داده و آن را رتق دانست. علاوه بر این، می‌توان از نحوه به کارگیری الفاظ آیه نیز به این نتیجه رسید که سخن از زمان وجود است و نه عدم و قبل از آفرینش. استعمال فعل «کانتا» به معنای «بودند» می‌تواند بهترین دلیل بر وجود آسمان‌ها و زمین باشد، یا این‌که به کار بردن «السماوات و الارض» برای آن شئ اولیه خود بیانگر وجود آنهاست، زیرا کسی برای «عدم» نامی مشخص نمی‌نماید. نکته آخر این‌که اگر مقصود اشاره به زمان پیش از آفرینش بود، چنین گفته می‌شد که آسمان‌ها و زمین نبودند و ما آنها را آفریدیم، همان‌طورکه در آیات متعددی خداوند تعابیری نظیر این را به کار برده است:{{QFrame|Surah=19|Ayah=9}}
بدین ترتیب باید گفت که دو دیدگاه آخر را نمی‌توان به آیه نسبت داد. در جدول(2) آراء مفسران درباره رتق و فتق آسمان‌ها و زمین و خلاصه‌ای از نقاط قوت و ضعف آنها آورده شده است.

جدول2) آراء مفسران درباره رتق و فتق آسمان‌ها و زمین

{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول2) آراء مفسران درباره رتق و فتق آسمان‌ها و زمین
|-
!ردیف
!آراء مفسران درباره رتق و فتق آسمان‌ها و زمین
!پیش فرض هر دیدگاه
!نقاط قوت
!نقاط ضعف
|-
|1
|پیوستگی آسمان‌ها به زمین و جدایی بین آنها با هوا
|rowspan="2"| رتق به معنای یکی بودن آسمان‌ها و زمین با هم
|قابلیت برداشت پیوستگی آسمان‌ها و زمین از الفاظ آیه
|عدم اشاره آیه به جدا شدن آسمان‌ها و زمین با هوا
|-
|2
|پیوستگی آسمان‌ها به زمین و جداسازی آنها با تنوع بخشیدن و تمایز
|قابلیت برداشت پیوستگی آسمان‌ها و زمین از الفاظ آیه
|عدم اشاره آیه به نحوه جدا شدن آسمان‌ها و زمین
|-
|3
|پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود و گشودن رتق آسمان‌ها با باران و رتق زمین با رویش
|جداگانه آسمان‌ها به
|1- قابلیت برداشت پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود از آیه

2- مؤید روایی

3- هماهنگی با قسمت انتهایی آیه

4- سازگاری با مضمون برخی آیات دیگر

|تعارض کاربرد «السماوات» برای جو زمین با «السماء» در آیات دیگر
|-
|4
|پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود و فتق آنها به صورت هفت آسمان و زمین
|
|قابلیت برداشت پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود از آیه
|1- مفرد بودن ارض در آیه
2- عدم کاربرد هفت در آیه و بلکه در کل سوره
|-
|5
|«رتق» عدم و « فتق» ایجاد است.
|
|
|1- عدم هماهنگی با الفاظ آیه
2- «کانتا» بیانگر وجود آسمان‌ها و زمین و نه عدم آنهاست
|-
|6
|«رتق» تاریکی و «فتق» آشکار شدن نور روز است.
|
|
|1- عدم هماهنگی با الفاظ آیه
2- نبود دلیل
|}

بدین ترتیب باید گفت که تنها مطالبی که از الفاظ آیه قابل استنباط است، آن است که آسمان‌ها و زمین پیوسته و رتق بودند و خداوند آنها را گشوده و جدا نموده است. این پیوستگی و رتق می تواند در هر یک از آسمانها و زمین به طور جداگانه وجود داشته باشد و یا اینکه این پیوند بین آسمان‌ها و زمین بوده و آن دو به یکدیگر پیوسته باشند. از نحوه این پیوستگی و نیز چگونگی جداسازی و گسسته شدن سخنی در آیه به میان نیامده است، اما می‌توان احتمال انطباق آن با یافته های علمی جدید را بررسی نمود.

=تصورات عمومی درباره جهان تا پیش از عصر حاضر=
جهان و زمین به عنوان جایگاه زندگی بشر چگونه آغاز شده‌اند و چه تحولاتی برای رسیدن به این مرحله داشته‌اند؟ این سوالات، مهم‌ترین سوالاتی هستند که بشر همیشه به دنبال جواب آن بوده است. برای هزاران سال، منجمین به دنبال یافتن اندازه و عمر جهان بوده‌اند. تا قبل از سال 1929 و گزارش مشاهدات هابل تصور درستی از جهان وجود نداشت. 300 سال قبل از میلاد، ارسطو فیلسوف یونانی، در کتاب خود به نام «درباره افلاک» نوشت که زمین جسمی کروی است و نه یک سطح صاف. ارسطو می‌اندیشید که زمین ثابت و خورشید، ماه، سیارات و ستارگان در مدارهای کروی گرد زمین می‌چرخند. وی معتقد بود که اندازه جهان محدود است و زمان آغاز و پایان ندارد و همیشه پایدار و ایستا است<ref>Harrison, Cosmology: the science of the universe, pp31-33.</ref>. تا قبل از ظهور دیدگاه‌های نوین درباره جهان، به علت اعتقادات مذهبی و تصوراتی که وجود داشت، بشر معتقد به جهان ایستا و پایدار بود. ویژگی‌های جهان ایستا شامل موارد زیر بود:

• همگن بودن

• نامحدود بودن (از نظر مکانی و زمانی)

• گسترده نشدن<ref>Koupelis, In Quest of the Universe, p527.</ref>

اما مشاهدات جدید، این دیدگاه قدیمی را متزلزل نمود و باعث به وجود آمدن تعارضاتی بین دانشمندان گشت.

=یافته‌های علمی جدید درباره چگونگی پیدایش آسمان و زمین =

تئوری مه‌بانگ<ref>ig Bang</ref> بیشترین مقبولیت را در بین تئوری‌هایی که منشأ و تکامل جهان را توضیح می‌دهند، داراست، این تئوری ادعا می‌کند، جهانی (انرژی، فضا و زمان) که مشاهده می‌کنیم در حدود 13.7 میلیارد سال پیش، در نقطه‌ای به طول 35-10 متر (طول پلانک) و دمای 1032 کلوین و چگالی 1094 گرم بر سانتی متر مکعب جای گزیده بوده است. سپس به سرعت گسترده شده و به گسترش خود ادامه داده است. در 300 هزار سال پس از مه‌بانگ پس از تولید ذرات بنیادی و تشکیل و پخش یکنواخت هسته اتم‌های سبک همچون هیدروژن و هلیم در جهان، با کاهش دما، اتم‌های سبک همچون هیدروژن و هلیم تولید و به دلیل اختلالات و اغتشاشات کوانتومی ایجاد شده، ساختارهای مختلف تشکیل می‌شوند و 9.1 میلیارد سال بعد منظومه شمسی و زمین تشکیل می‌شوند. این تئوری تاکنون با شواهد متعددی<ref>به عنوان مثال: مشاهدات هابل از انبساط جهان؛ فراوانی عناصر سبک مانند هیدروژن و هلیم؛ تابش مایکروویو زمینه کیهانی cb</ref> تایید شده است<ref>Fleisher,The big bang, pp34-48.</ref> <ref>Blanchard, What caused the big bang, p4-28.</ref>.

[[پرونده:منظومه شمسی.jpg|بی‌قاب|وسط]]

=شکل گیری منظومه شمسی و زمین=

پذیرفته شده‌ترین فرضیه در مورد تشکیل منظومه شمسی فرضیه سحابی <ref>nebular hypothesis</ref> است که در سال 1976 ارائه شده است. شواهد متعددی فرضیه سحابی برای تشکیل ستاره ها را تایید می کند. 4/6 میلیارد سال پیش خورشید و سیارات در سحابی منظومه شمسی تشکیل شدند. این سحابی که شامل ذرات سنگین و سبک بود به آرامی شروع به چرخیدن می‌کند و به خاطر نیروی گرانش به مناطق مختلفی تقسیم می‌گردد.

[[پرونده:مراحل تشکیل منظومه شمسی و منظومه‌های مشابه.jpg|قاب|وسط|مراحل تشکیل منظومه شمسی و منظومه‌های مشابه]]

در مرکز این سحابی پیش خورشید با حدود 99% جرم کل متراکم می‌گردد و دمای آن برای انجام گداخت‌های هسته‌ای بالا می‌رود و باقی مواد متراکم می‌گردند و دیگر سیارات (از جمله زمین)، سیارک‌ها و ستاره‌های دنباله‌دار را تشکیل می‌دهند. پس از سرد شدن زمین، فرآیندهای مختلفی روی آن اتفاق می افتد:

• جو زمین در ابتدا هیچ شباهتی به جو کنونی نداشت و شامل همان مواد اولیه سحابی بود. به علت بادهای خورشیدی و گرمای آن و نیز کم بودن نیروی گرانش زمین برای نگه داشتن این مواد سبک، از جو زمین دور شدند.

• بر اثر فعالیت‌های آتشفشانی، گازهایی که بیشتر آن را دی اکسید کربن، دی اکسید گوگرد و بخار آب تشکیل می‌داد، از اعماق زمین به درون جو وارد شد. البته برخورد شهاب‌سنگ‌ها با زمین نیز در پیدایش آب و مولکول‌های ارگانیک در زمین موثر بودند.

[[پرونده:تشکیل جو.jpg|قاب|وسط|تشکیل جو]]

• پس از آن جوی شبیه جو کنونی زهره پدید آمد که به علت غلظت بالای مواد، سطح آن قابل مشاهده نیست. بدین ترتیب به علت غلظت بالای جو و برهمکنش نور با ذرات آن، هیچ یک از شب و روز وضوح فعلی را نداشتند. به عبارت دیگر نه شب کاملاً تاریک و نه روز کاملاً روشن بوده است.

• با آغاز بارش باران، دی اکسید کربن در اقیانوس‌ها وارد شدند و به صورت کربنات کلسیم و دی اکسید کربن در سنگ‌ها رسوب کرد و غلظت جو کمتر شد. با فعالیت ارگانیسم‌های فتوسنتزی، مولکول اکسیژن نیز به جو زمین وارد شد.

• 2.6 میلیارد سال پیش جو زمین شبیه جو فعلی شده و کدورت آن از بین می رود<ref>Lang, The Cambridge guide to the solar system, 2003.</ref><ref>National Research Council (U.S.), Origin and evolution of Earth: research questions for a changing planet, 2008. </ref>.

=احتمالات ممکن در باره پیوستگی و جداسازی آسمان‌ها و زمین از دیدگاه علم=

درباره این‌که پیوستگی و گسستگی خاص مورد نظر قرآن، مربوط به کدام پیوستگی و جداسازی از لحاظ علمی است، احتمالات متعددی مطرح است:

==احتمال اول==

منظور از پیوستگی، پیوسته و یکی بودن مواد زمین و آسمان در لحظه مهبانگ و منظور از جداسازی آن دو، پدیده مهبانگ است که منجر به شکل گیری آسمان و زمین به صورت کنونی شده است. البته این احتمال شق دومی نیز دارد و آن این است که منظور از پیوستگی، پیوسته و یکنواخت بودن فضا تا 300 هزار سال پس از مهبانگ باشد و منظور از جداسازی، آغاز تشکیل اولین ساختارها باشد.

{| class="wikitable"
|-
!colspan="3"|احتمال اول : «السماوات» مساوی کل فضا
|-
|rowspan="2" | 1
| پیوستگی || پیوسته و یکی بودن مواد زمین و آسمان در لحظات اول مه‌بانگ
|-
| جداسازی|| وقوع مهبانگ و آغاز شکل گیری آسمان و زمین
|-
|rowspan="2" | 2
|پیوستگی|| پیوسته و یکنواخت بودن فضا تا 300 هزار سال پس از مه‌بانگ
|-
|جداسازی|| آغاز تشکیل اولین ساختارها (اعم از ابرخوشه‌ها،خوشه‌های کهکشانی و ستارگان)
|-
|}

==احتمال دوم==

منظور از این پیوستگی، پیوستگی زمین و خورشید و سایر سیارات در سحابی منظومه شمسی است و منظور از جداسازی، جدا شدن زمین از خورشید و سایر سیارات و شکل گیری کامل منظومه شمسی است.

{| class="wikitable"
|-
!colspan="6"|احتمال دوم : «السماوات» مساوی سحابی منظومه شمسی
|-
|پیوستگی|| پیوستگی زمین، خورشید و سایر سیارات منظومه شمسی در سحابی اولیه‌
|-
| جداسازی || جدا شدن زمین از خورشید و سایر سیارات و شکل‌گیری کامل منظومه شمسی
|-
|}

==احتمال سوم==

منظور از پیوستگی آسمان‌ها، عدم بارش باران و منظور از پیوستگی زمین، عدم رویش گیاهان است. در این احتمال پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود مورد توجه قرار گرفته است، بدین معنا که آسمان پیوسته و بسته بود و بارانی نمی‌بارید و زمین پیوسته و بسته بود و گیاهی از آن نمی‌رویید. بدین ترتیب این دیدگاه مرحله پیوستگی را به زمان پیش از شکل گیری کامل جو که بارانی در آن رخ نمی‌داده است و پیش از مهیا شدن زمین برای رویش گیاهان، مربوط دانسته و مرحله گسستگی را به زمان آغاز بارش‌ها از آسمان و آغاز رویش گیاهان از زمین نسبت می‌دهد.

{| class="wikitable"
|-
!colspan="2"|احتمال سوم : «السماوات» مساوی جو زمین
|-
|پیوستگی|| عدم بارش باران از آسمان و رویش گیاهان از زمین در ابتدای پیدایش زمین
|-
| جداسازی || آغاز بارش‌های اولیه از آسمان و رویش نخستین گیاهان از زمین
|-
|}

=بررسی نقاط قوت و ضعف احتمالات=

پس از بیان احتمالات ممکن برای پدیده پیوستگی و گسستگی آسمان‌ها و زمین از دیدگاه علم، به بررسی هر یک از این احتمالات و میزان صحت و سقم آن‌ها می‌پردازیم:

==احتمال اول==
درباره احتمال اول باید گفت که هرچند پدیده مهبانگ تقریبا مورد پذیرش اکثر محافل علمی‌ جهان است، ولی علم کنونی تقریباً هیچ‌گونه اطلاع دقیقی درباره ماده اولیه جهان در لحظه مهبانگ ندارد. با این همه، باید گفت که هرچند بسیاری از جزئیات و اسرار این پدیده هنوز کشف نشده است، اما شواهد بسیاری نشان می‌دهد که به هر حال چنین پدیده‌ای در ابتدای پیدایش هستی باید اتفاق افتاده باشد. درباره انطباق این پدیده با رتق و فتق یا پیوستگی و گسستگی مورد نظر قرآن نیز باید گفت که هرچند قطعیتی در این باره وجود ندارد، ولی دلیلی نیز مبنی بر عدم تطابق این دو پدیده در دست نیست، بنابراین به نظر می‌رسد که پدیده مهبانگ می‌تواند مصداقی برای رتق و فتق مطرح شده در قرآن باشد.

==احتمال دوم==
در مورد احتمال دوم که مربوط به پیدایش منظومه شمسی است، باید گفت که هرچند فرضیه تشکیل منظومه شمسی از سحابی، آخرین و تنها فرضیه‌ای است که تقریبا مورد پذیرش تمامی محافل علمی جهان است، اما جزئیات دقیق این فرضیه و نیز علت بسیاری از پدیده‌‏هایی که در آن رخ می‌دهد، تاکنون شناخته نشده است.

درباره تطابق این فرضیه با دیدگاه قرآنی نیز باید گفت که تنها مشکلی که وجود دارد، آن است که در این صورت باید واژه «السَّماوات» در آیه «أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا» (انبیاء/21/30) را منطبق بر خورشید و سایر سیارات منظومه شمسی بدانیم. این امر هرچند در نگاه اول به نظر مشکلی ایجاد نمی‌کند، ولی باید گفت که دو اشکال اساسی بدان وارد است:

• اول اینکه شاهد قرآنی صریحی مبنی بر اینکه می‌توان کرات آسمانی را نیز مصداقی از «سماء» دانست، وجود ندارد و معمولاً به فضای حاوی این کرات، «سماء» اطلاق شده است. البته در پاسخ این اشکال می‌توان گفت که «سماء» در لغت به هر آنچه در بالا قرار گیرد، گفته می‌شود. بنابراین، شاید بتوان کرات آسمانی را نیز مصداقی از این واژه دانست، چنانکه برخی از مفسران متقدم منظور از هفت آسمان را خورشید و ماه وپنج سیاره از سیارات منظومه شمسی می‌دانستند و نیز برخی از متأخرین منظور از هفت آسمان را سیارات هفت گانه منظومه شمسی به جز زمین دانسته‌اند.

• دوم اینکه اگر واژه «السَّمَاوَاتِ» را منطبق بر خورشید و سایر سیارات منظومه شمسی در نظر بگیریم، معنای این واژه که عمومیت را می‌رساند و شامل تمامی آسمان‌ها می‌شود، به خورشید و تعداد خاصی از سیارات محدود می‌شود که قرینه‌ای برای این محدودسازی در آیه موجود نیست. بنابراین نمی‌توان با قطعیت درباره صحت این احتمال حکم کرد.

==احتمال سوم==

این احتمال نیز دارای نقاط قوت و ضعفی است. نقاط قوت آن عبارتند از:

• مؤید روایی.

• این‌که وجود پیوستگی جداگانه در هریک از آسمان‌ها و زمین، از آیه قابل برداشت است.

• هماهنگی این احتمال با ادامه آیه

• سازگاری این احتمال با مضمون برخی آیات دیگر:
{{QFrame|Surah=54|Ayah=11}}
{{QFrame|Surah=80|Ayah=26}}
{{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}

• از لحاظ علمی شکی نیست که در دوره ای از مراحل تکامل زمین بارش باران و رویش گیاهان در زمین وجود نداشته است. این مطلب سازگاری روشنی با تفسیر رتق و فتق در این احتمال دارد.

اما نقطه ضعف این دیدگاه چنانکه گفته شد، به کار رفتن واژه «السماوات» در آیه به جای واژه «السماء» است که در آیات قرآن برای آسمانی که باران از آن می‌بارد، به کار می‌رود.

بدین ترتیب باید گفت که به استثنای دیدگاه اول، دو دیدگاه دیگر دارای نقاط قوت و ضعفی هستند که نه می‌توان به طور کلی آنها را رد کرد و نه می‌توان با قطعیت به صحت آنها حکم کرد. اما راه حل مناسبی نیز وجود دارد که می‌تواند میان احتمالات موجود جمع نموده و مشکلات موجود در هر یک از این دیدگاه‌ها را نیز تا حدودی حل نماید.

=نتیجه گیری=

<big>جمع میان احتمالات</big>

با توجه به نقاط قوت و ضعفی که برای احتمالات مطرح شده بیان شد، می توان این احتمالات را به گونه ای با هم جمع نموده و احتمال جامع‌تری برای معنای آیه در نظر گرفت. به عبارت دیگر می‌توان گفت که پدیده رتق و فتق مصادیق گوناگون داشته و می‌تواند هر سه احتمال بیان شده را در بر بگیرد. قرائن متعددی در تایید و تقویت این دیدگاه وجود دارد:

• نحوه آورده شدن الفاظ آیه که می تواند هر دو گونه پیوستگی را پوشش دهد.

• آمدن «السماوات» به جای «السماء» که احتمال وقوع فتق در تمامی اجزای آسمانها را تقویت می کند.

• مبالغه‌ای که در به کار رفتن لفظ «رتق» وجود دارد که می‌تواند بیانگر شدت این پیوستگی باشد، به گونه‌ای که فتق کامل به تدریج و در چندین مرحله اتفاق بیفتد.

• مصادیق مختلفی که در روایات برای پدیده فتق بیان شده که می‌تواند بیانگر تعدد فتق‌هایی باشد که در آسمان‌ها و زمین رخ داده است.<ref>در نهج البلاغه روایاتی آمده است که منظور از فتق را فتق بین سماوات بالا و قرار دادن فرشتگان در آنها، شکافته شدن طبقات فضا (نهج البلاغه، خطبه1) و فتق بین هفت آسمان (نهج البلاغه، خطبه211) معرفی می‌نماید. صادقی تهرانی(1380، ص68) می‌گوید که روایت اخیر از جمله شواهدی است که نشان می‌دهد رتق و فتق تنها ویژه معنای بارش باران و رویش گیاهان نیست.</ref>

بدین ترتیب می‌توان معنای «السماوات» را با همان گستردگی که دارد و شامل تمامی‌آسمان‌ها می‌شود، در نظر گرفته و بگوییم که رتق و فتق مورد نظر آیه با توجه به الفاظ به کار رفته در آن می تواند مصادیق متعددی داشته و در اجزای مختلف آسمان رخ داده باشد، از این رو خداوند به طور کلی این پیوستگی و گسستگی را به کل آسمان‌ها نسبت داده تا آیه بتواند دربردارنده تمامی رتق و فتق‏‌هایی که در آسمان‌ها و زمین رخ می‌دهد، باشد. همان‌طور که ملاحظه می‌شود، این دیدگاه به خوبی می‌تواند سه دیدگاه اول را در خود جمع نماید. علاوه بر این، مشکلی که درباره استعمال واژه «السماوات» در دیدگاه دوم و سوم داشتیم، نیز بدین وسیله حل می‌شود، زیرا در این دیدگاه دیگر لازم نیست که معنای «السماوات» را محدود کرده و مختص به کرات درون منظومه شمسی نماییم، یا این‌که مانند دیدگاه سوم برای تطبیق معنای «السماوات» با جو زمین، بدون هیچ دلیل و قرینه‌ای بگوییم که منظور از «السماوات» همان «السماء» است، بلکه می توان گفت که با توجه به اینکه پیوستگی یک بار میان کل اجزای آسمان و زمین، یک بار میان اجزای منظومه شمسی و زمین و بار دیگر به طور جداگانه در زمین و جو آن رخ می‌دهد، در این آیه از لفظی استفاده شده که عمومیت را رسانده و می‌تواند دربردارنده تمامی این آسمان‌ها باشد.

البته این‌که ما سه احتمال برای پیوستگی و گسستگی آسمان‌ها و زمین ارائه کردیم، به این معنا نیست که رتق و فتق مورد نظر آیه تنها منحصر به این سه مورد است، بلکه این احتمال وجود دارد که رتق و فتق‌‏های بسیاری در فرآیند آفرینش آسمان‌ها و زمین رخ داده باشد که ما از آنها بی‌خبریم. ما در اینجا تنها به آنچه که علم تاکنون بدان دست یافته اشاره کردیم.

=پانویس و منابع=

{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

[[رده: انبیاء.آیه30]]
[[رده: مقاله]]

1. قرآن کریم

2. ابن عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير، بی نا، بی تا.

3. ابن منظور، محمد بن مكرم، لسان العرب، دار صادر، بيروت، 1414ق.

4. ابو حيان، محمد بن يوسف، البحر المحيط فى التفسير، دار الفكر، بيروت، 1420ق.

5. بيضاوى، عبدالله بن عمر، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، دار احياء التراث العربى، بيروت، 1418ق.

6. راغب اصفهانى، حسين بن محمد، المفردات في غريب القرآن، دارالعلم، بيروت، 1412ق.

7. زمخشرى، محمود، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، دار الكتاب العربي، بيروت، 1407ق.

8. صادقى تهرانى، ستارگان از ديدگاه قرآن، اميد فردا، تهران، 1380ش.

9. طباطبايى سيد محمد حسين، الميزان فى تفسير القرآن، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسين، قم، 1417ق.

10. طبرسى، ‏احمد بن على، الإحتجاج على أهل اللجاج‏، مرتضى‏، مشهد، 1403ق‏.

11. طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البيان فى تفسير القرآن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1372ش.

12. طريحى، فخر الدين، مجمع البحرين، كتابفروشى مرتضوى، تهران، 1375ش.

13. طوسى، محمد بن حسن، التبيان فى تفسير القرآن، دار احياء التراث العربى، بيروت.

14. طيب، سيد عبد الحسين، اطيب البيان في تفسير القرآن، انتشارات اسلام، تهران، 1378ش.

15. فخرالدين رازى، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتيح الغيب، دار احياء التراث العربى، بيروت، 1420ق.

16. فراهيدى، خليل بن احمد، كتاب العين، انتشارات هجرت، قم، 1410ق.

17. فولادوند، محمد مهدى، ترجمه قرآن، دار القرآن الكريم (دفتر مطالعات تاريخ ومعارف اسلامى)، تهران، 1415ق.

18. قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا، تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، 1368ش.

19. مصطفوى، حسن، التحقيق في كلمات القرآن الكريم، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، تهران، 1360ش.

20. مغنيه، محمد جواد، تفسير الكاشف، دار الكتب الإسلامية، تهران، 1424ق.

21. سيد رضى، محمد بن حسين، نهج البلاغه، هجرت‏، قم‏، 1414ق‏.

22. آلوسى، محمود، روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1415ق.

23. ابن عاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، بی نا، بی تا.

24. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، دار صادر، بیروت، 1414ق.

25. ابو حیان، محمد بن یوسف، البحر المحیط فى التفسیر، دار الفکر، بیروت، 1420ق.

26. بیضاوى، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، دار احیاء التراث العربى، بیروت، 1418ق.

27. جوهری، إسماعیل بن حماد، الصحاح؛ تاج اللغة وصحاح العربیة، دارالعلم للملایین، بیروت، 1990م.

28. درویش، محیى الدین، اعراب القرآن و بیانه، دارالارشاد، سوریه، 1415ق.

29. راغب اصفهانى، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، دارالعلم، بیروت، 1412ق.

30. رضایی اصفهانی، محمد علی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، انتشارات کتاب مبین، 1388ش.

31. زبیدی، محمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، تراث العربی، کویت، 1422ق.

32. زمخشرى، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، دار الکتاب العربی، بیروت، 1407ق.

33. سید بن قطب بن ابراهیم شاذلی، فى ظلال القرآن، دارالشروق، بیروت- قاهره، 1412ق.

34. شهرستانی، هبة الدین، اسلام و هیئت، مطبعة الغری، نجف، 1356ق.

35. طباطبایى سید محمد حسین، المیزان فى تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین، قم، 1417ق.

36. طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البیان فى تفسیر القرآن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1372ش.

37. طوسى، محمد بن حسن، التبیان فى تفسیر القرآن، دار احیاء التراث العربى، بیروت.

38. طیب، سید عبد الحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، انتشارات اسلام، تهران، 1378ش.

39. فخرالدین رازى ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، دار احیاء التراث العربى، بیروت، 1420ق.

40. فراهیدى خلیل بن احمد، کتاب العین، انتشارات هجرت، قم، 1410ق.

41. فولادوند، محمد مهدى، ترجمه قرآن، دار القرآن الکریم، تهران، 1415ق.

42. فیض کاشانى، ملا محسن، تفسیر الصافى، انتشارات الصدر، تهران، 1415ق.

43. قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، 1368ش.

44. مصطفوى، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، 1360ش.

45. Fleisher. Paul,The big bang, 2006,pp34-48.

46. Edwards, Rem Blanchard,What caused the big bang, 2001,p4-28.

47. Pincock, Stephen; Frary, Mark The origins of the universe for dummies, 2007 .

48. Lang, Kenneth R ,The Cambridge guide to the solar system ,Cambridge University Press, 2003.

49. National Research Council (U.S.), Origin and evolution of Earth: research questions for a changing planet, 2008.

[[رده:فیزیک]]

پیوستگی و گسستگی آسمان‌ها و زمین از منظر قرآن و علم

2020-04-04T08:06:22Z

Hosna: /* دیدگاه پنجم و ششم */

{{QFrame|Surah=21|Ayah=30}}

=چکیده=

قرآن کریم در آیات متعددی به بیان پدیده‌های مربوط به پیدایش جهان می‌پردازد. در این نوشتار از میان پدیده‌های مذکور، به بررسی امکان انطباق پدیده «پیوستگی و گسستگی آسمان‌ها و زمین» با یافته‌های جدید علمی می‌پردازیم. احتمالات علمی مختلفی برای این پدیده مطرح است که همگی بر این اساس شکل می‌گیرند که منظور از آسمان در این پدیده چیست. با توجه به اینکه آسمان می‌تواند معادل با کل فضا، سحابی منظومه شمسی و یا جو زمین باشد، سه احتمال علمی برای این پدیده‌ مورد بررسی و ارزیابی قرار می‌گیرد.

=مقدمه=
خداوند در آیه 30 سوره انبیاء از رتق و فتق آسمان‌ها و زمین و یا به عبارتی پیوستگی و گسستگی آسمان‌ها و زمین سخن می‌گوید:

«أَوَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُواْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا وَ جَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كلَّ ‏َّ شَى‏ْءٍ حَىٍّ ‏ٍ أَ فَلَا يُؤْمِنُونَ» (انبیاء/30)

آيا كسانى كه كفر ورزيدند، ندانستند كه آسمان‌ها و زمين هر دو به هم پيوسته بودند، و ما آن دو را از هم جدا ساختيم، و هر چيز زنده‌‏اى را از آب پديد آورديم؟ آيا [باز هم‏] ايمان نمى‌آورند؟

اینکه پدیده رتق و فتق چیست و چه ویژگی‌هایی دارد و آیا با یافته‌های علمی کنونی مطابقت دارد یا خیر، مساله‌ای است که در این مقاله درصدد دستیابی به آن هستیم.

آيا كسانى كه كفر ورزيدند، ندانستند كه آسمان‌ها و زمين هر دو به هم پيوسته بودند، و ما آن دو را از هم جدا ساختيم، و هر چيز زنده‏اى را از آب پديد آورديم؟ آيا [باز هم‏] ايمان نمى‏‌آورند؟

اینکه پدیده رتق و فتق چیست و چه ویژگی‌هایی دارد و آیا با یافته‌های علمی کنونی مطابقت دارد یا خیر، مساله‌ای است که در این مقاله درصدد دستیابی به آن هستیم.

=آسمان در قرآن=

مفهوم «آسمان» در قرآن که با لفظ «سماء» از آن یاد شده است، کاربرد گسترده‌ای دارد. لذا برای درک بهتر دیدگاهی که خداوند در قرآن درباره این مفهوم مطرح می‌نماید، ضروری است که معنای دقیق «سماء» و مصادیق آن در آیات مختلف مورد بررسی قرار گیرد. واژه «سماء» و جمع آن «سماوات» جمعاً 310 بار در قرآن به صورت معرفه و نکره به کار رفته است. کاربرد گسترده این واژه در آیات قرآن، ضرورت تبیین دقیق معنا و مصادیق آن را نشان می‌دهد. در این نوشتار ابتدا به بررسی معنای لغوی «سماء» پرداخته و سپس کاربردهای قرآنی آن را با توجه به نظر مفسران تبیین نموده و جمع بندی می‌نماییم.

==«سماء» در لغت==

واژه «سماء» از ریشه «س،م،و» به معنای بلندی، ارتفاع و رفعت است<ref>فراهیدی،7، ص318</ref><ref> ابن فارس، ص490</ref><ref> ابن منظور،14، ص397؛ زبیدی،38، ص301</ref>. «سماء» به صورت مونث و مذکر هر دو به کار می‌رود و همچنین برای مفرد و جمع نیز می‌تواند یکسان استعمال شود. علت این امر را چنین گفته‌اند که چون «سماء» از اسماء جنس است، استعمال آن با مفرد و جمع و نیز مونث و مذکر جایز است<ref>راغب اصفهانی،ص427</ref><ref>نک. زبیدی، 38، ص302</ref>. فراهیدی «سماء» را به معنای سقف هر چیز و هر خانه‌ای می‌داند<ref>فراهیدی، 7، ص318</ref>. جوهری می‌گوید: «سماء» هر آن چیزیست که بر فراز تو قرار گرفته و بر تو سایه می‌افکند و از این باب است که به سقف خانه «سماء» گفته می‌شود<ref>جوهری، 7، ص231</ref>. راغب اصفهانی «سماء»ِ هر چیز را بالای آن می‌داند و می‌گوید که هر «سماء» نسبت به آنچه پایین آن است، «سماء» و نسبت به آنچه که بالای آن قرار می‌گیرد، «ارض» محسوب می‌شود. اما «سماء» معروف همان «سماء»ی است که بر زمین سایه افکنده است<ref>راغب اصفهانی، ص427</ref>. به گفته ابن فارس عرب به هر چیز بلند مشرف و مسلط، «سماء» می‌گوید، حتی پشت اسب و گیاهان را نیز «سماء» خوانده است<ref>ابن فارس، ص490</ref>. تسمیه گیاه به «سماء» یا به این دلیل است که گیاه از باران که خود «سماء» است، ایجاد می‌شود و یا به این دلیل است که گیاه از زمین ارتفاع می‌گیرد<ref>راغب، ص427</ref>. علاوه بر این، در مواردی به ابر<ref>ابن فارس، ص490</ref> و باران<ref>جوهری،7، ص231</ref><ref> ابن فارس، ص490</ref> نیز «سماء» گفته شده است. مصطفوی می‌گوید: اصل واحد در این ریشه، آن چیزی است که مرتفع و بلند است و بالای شئ دیگری و محیط بر آن قرار می‌گیرد. این لغت برگرفته از آرامی، سریانی و عبری است که در عربی به صورت «سماء» به کار رفته است<ref>مصطفوی، 5، ص218</ref>.

بدین ترتیب، باید گفت که واژه «سماء» از گستره معنایی وسیعی برخوردار است و می‌تواند مصادیق متعددی را در بر گیرد. بنابراین، با توجه به این‌که جو زمین، کرات آسمانی و فضای بین آنها بالای زمین و مشرف و مسلط بر آن قرار گرفته‌اند، می‌توانند از جمله مصادیق «سماء» به شمار روند.

==کاربرد «سماء» در آیات==

همان‌طور که در بررسی لغوی واژه «سماء» اشاره شد، این واژه دارای گستره معنایی وسیع و مصادیق متعددی است. از این رو، برای تعیین مصداق دقیق آن در هر آیه باید به قراین موجود و سیاق آیات توجه نمود. با توجه به آنچه که مفسران تا کنون درباره مصادیق «سماء» در آیات مختلف بیان کرده‌اند، موارد کاربرد این واژه در آیات را می‌توان در چهار دسته زیر مطرح کرد:

1.«السماء» گاه به معنای جو، ابر و باران به کار رفته است. در این باره می‌توان به آیاتی اشاره کرد که درباره نزول باران از آسمان سخن می‌گوید:
{{QFrame|Surah=2|Ayah=22}}

برخی برآنند که چون باران از ابر فرو می‌ریزد و عرب نیز به ابر «سماء» می‌گوید، در اینگونه آیات، مراد «ابر» است<ref> طبرسی،1، ص451</ref>، در حالیکه هیچ مانعی ندارد که منظور از این «سماء» را کمی گسترده‌تر در نظر گرفته و آسمانی که ابر در آن قرار دارد، یعنی جو زمین را، مصداق آن بدانیم، چنانکه برخی بر این باورند<ref>مکارم،1، ص121</ref><ref> جعفری،1، ص183</ref>. اما در برخی از آیات نیز می‌توان با استفاده از قرینه‌هایی مشخص کرد که مراد الهی تنها «جو زمین» است:

{{QFrame|Surah=30|Ayah=48}}

همان‌طور که می‌بینیم در این آیه سخن از آسمانی است که ابرها در آن قرار دارند، بنابراین مصداقی به جز جو زمین را نمی‌توان برای آن در نظر گرفت.در آیاتی نظیر آیه زیر نیز مفسران غالباً مراد از «سماء» را باران دانسته‌اند<ref>طبرسی، 4، ص428</ref>، گرچه برخی نیز در معنای آن ابر و آسمان را ذکر کرده‌اند<ref>زمخشری، 2، ص6</ref>:

{{QFrame|Surah=71|Ayah=11}}

2.اژه «السماء» در مواردی به معنای اجرام آسمانی<ref>صادقی تهرانی،20، ص167</ref><ref> مغنیه، 5، ص346</ref><ref> مدرسی،8، ص113</ref> یا فضای حاوی آنها<ref>رضایی اصفهانی،ص135</ref> به کار رفته است.

[[پرونده:Annotation 2020-01-28 024331.jpg|بی‌قاب|وسط|اجرام منظومه شمسی]]

البته شاهد قرآنی صریحی مبنی بر اینکه می توان اجرام آسمانی را نیز مصداقی از «سماء» دانست، وجود ندارد و معمولاً به فضای حاوی این کرات، «سماء» اطلاق شده است. تنها در آیات معدودی مانند آیه 65 سوره حج و 11 سوره فصلت برای واژه «سماء»، معنای کرات آسمانی مطرح شده است که در این آیات نیز اشاره مستقیمی به کرات آسمانی نشده و برخی از مفسران با توجه به مضمون کلی آیه این معنا را از لفظ «سماء» استنباط کرده‌اند<ref>صادقی تهرانی،20، ص167</ref><ref> مغنیه،5، ص346</ref><ref> مدرسی،8، ص113</ref><ref> طیب،9، ص335</ref><ref> مکارم،1، ص166</ref>:

{{QFrame|Surah=22|Ayah=65}}

چنانکه ملاحظه می‌شود در این آیه اشاره صریحی به کرات آسمانی نشده و به نظر می‌رسد که ‌این دیدگاه به دلیل آن مطرح شده که در آیه، بحث از افتادن آسمان بر روی زمین است و از آنجا که نمی‌توان تصویر روشنی از افتادن فضای خالی بر زمین تصور نمود، به ناچار «السماء» را به معنای خود کرات آسمانی گرفته‌اند. درحالیکه هیچ مانعی ندارد که آسمان را در این آیه به همان معنای وسیع خود یعنی فضایی که دربردارنده اجرام آسمانی است -البته به علاوه محتویات آن- در نظر بگیریم.

در برخی از آیات نیز «سماء» به صراحت به معنای فضای حاوی اجرام آسمانی معرفی می‌شود:

{{QFrame|Surah=25|Ayah=61}}
در مورد معنای «بُرُوج» دو نظر اصلی مطرح است. برخی از مفسران منظور از آن را ستارگان یا ستارگان درخشان دانسته‌اند<ref>نک. طوسی،7، ص503</ref> <ref>نک. طبرسی،7، ص279</ref><ref> نک. فخررازی،24، ص479</ref><ref> طباطبایی، 15، ص235</ref> و برخی نیز مراد از آن را منازل خورشید و سیارات که همان برج‌های دوازده گانه است، می‌دانند<ref>طوسی،7، ص503</ref><ref> طبرسی،7، ص279</ref><ref> فخررازی،24، ص479</ref><ref> طباطبایی،15، ص235</ref> که در صورت دوم نیز منظور، مجموعه‌ای از ستارگان است که از دید ما شکل خاصی را ایجاد می‌نمایند. بنابراین می‌توان گفت که این آیه به صراحت «السماء» را به عنوان فضایی حاوی ستارگان، خورشید و ماه معرفی می‌نماید.

3. واژه «السماء» در برخی از آیات به معنای آسمان معنوی به کار رفته است. این در صورتی است که در آیه «سماء» به عنوان مکانی برای پدیده‌های فرامادی مطرح شده باشد. البته مفسران تعابیر متفاوتی همچون مقام قرب و حضور<ref>طباطبایی،16، ص248</ref><ref> مکارم،6، ص170</ref> ، عوالم بالا و روحانی <ref>ابن عاشور،8، ص96</ref> و بهشت <ref>قرشی، احسن الحدیث،3، ص408</ref> برای اینگونه کاربرد واژه «سماء» استعمال کرده‌اند که همگی تحت عنوان آسمان معنوی قابل جمع است.

{{QFrame|Surah=7|Ayah=40}}

{{QFrame|Surah=67|Ayah=16}}
{{QFrame|Surah=67|Ayah=17}}

4. «السماء» گاه می‌تواند دربردارنده تمامی آسمان‌ها باشد. همانطور که گفته شد، «سماء» اسم جنس است و وقتی به صورت معرفه با الف و لام به کار می‌رود، یا افاده عموم کرده و می‌تواند دربردارنده تمامی آسمان‌ها باشد یا اشاره به آسمان مشخصی دارد که از قرائن و سیاق کلام به دست می‌آید. در این حالت الف و لام به ترتیب الف و لام جنس یا عهد است که هر کدام معنای متفاوتی برای «سماء» ایجاد می نمایند:

1) الف و لام جنس: در این حالت «الف و لام» «السماء» می‌تواند الف و لام استغراق حقیقی<ref>الف لام استغراق حقیقی، الف و لامی است که برای اشاره به تمام افراد جنس می آید و می توان به جای آن از واژه «کلّ» استفاده کرد.</ref> باشد که تمام آسمان‌ها را شامل شود و یا می‌تواند الف و لام جنس<ref>الف و لام جنس، الف و لامی است که برای بیان حقیقت و ماهیت چیزی می آید و نمی توان به جای آن از واژه «کلّ» استفاده نمود.</ref> برای بیان ماهیت باشد و اشاره به ماهیت و حقیقت «سماء» داشته باشد. این حالت معمولا هنگامی است که «السماء» به صورت مطلق<ref>بدون هیچ قید و قرینه خاصی که نشان بدهد منظور از «السماء» آسمان خاصی است.</ref> و در مقابل «ارض» استعمال شده که در این صورت افاده عموم کرده و می‌تواند دربردارنده تمامی‌آسمان‌ها باشد. برخی از مفسران برآنند که در این‌گونه آیات «السماء» به علاوه «الارض» معادل و تشکیل دهنده کل هستی و کائنات است <ref>صادقی تهرانی،16، ص90</ref><ref> طیب،9، ص137</ref> و بنابراین باید گفت که «السماء» به تنهایی می‌تواند به معنای هر آنچه غیر زمین است، باشد.

{{QFrame|Surah=3|Ayah=5}}
{{QFrame|Surah=14|Ayah=38}}

2) الف و لام عهد: در این حالت در غالب موارد الف و لام عهد ذهنی است<ref>الف و لام عهد ذهنی (یا علمی)، الف و لامی است که برای بیان مطلبی که برای مخاطب معلوم و شناخته شده است، به کار می رود.</ref> و منظور از «السماء» با توجه به قرائن موجود در آیه برای مخاطب مشخص می‌شود. هر سه کاربرد پیشین برای «السماء» -که بیان شد- را می‌توان جزء این دسته به شمار آورد.

واژه «السماوات» که جمع «سماء» است، نیز بیشتر به صورت معرفه و در مقابل «ارض» به کار رفته و مراد از آن تمامی آسمان‌های موجود است، زیرا به کار بردن الف و لام با کلمات جمع افاده عموم می‌نماید<ref>سیوطی،1، ص631</ref>.

«السماء» گاه در مقابل «السماوات» به کار می‌رود که نشان می‌دهد به یکی از آسمان‌های لحاظ شده در واژه «السماوات» اشاره دارد.

{{QFrame|Surah=14|Ayah=32}}

در این آیه، واژه «السماوات» اشاره به تمامی آسمان‌ها و «السماء» اشاره به جو زمین دارد که یکی از این آسمان‌هاست. الف و لام در «السماء» الف و لام عهد ذهنی است، چراکه با توجه به قراین موجود در آیه، برای مخاطب مشخص است که کدام «سماء» مورد نظر است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد سماء در آیات !! آیات
|-
!rowspan="3" | 1
|جو زمین<ref>مکارم،1، ص121؛ جعفری، 1، ص83</ref>
|«اللَّهُ الَّذِى يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَيَبْسُطُهُ فىِ السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ وَ يجَْعَلُهُ كِسَفًا فَترََى الْوَدْقَ يخَْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ»روم/48
|-
|ابر<ref>طبرسی،1، ص451</ref>
|«وَ أَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَسْقَيْناكُمُوهُ وَ ما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنينَ»، حجر/22
|-
| باران<ref>طبرسی، 4، ص428</ref>
|«يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً»، نوح/11
|-
!rowspan="2" | 2
|فضای حاوی اجرام آسمانی<ref>رضایی اصفهانی،ص135</ref>
|«تَبارَكَ الَّذي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَ جَعَلَ فيها سِراجاً وَ قَمَراً مُنيرا»فرقان/61
|-
|اجرام آسمانی<ref>صادقی تهرانی،20، ص167؛ مغنیه، 5، ص346؛ مدرسی،8، ص113</ref>
|«... وَ يُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحيمٌ»، حج/65
|-
!rowspan="2" | 3
!rowspan="2" |آسمان معنوی
|«إِنَّ الَّذينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَ اسْتَكْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَ لا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ في‏ سَمِّ الْخِياطِ وَ كَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمينَ»أعراف/40
|-
|«ءَ أَمِنتُم مَّن فىِ السَّمَاءِ أَن يخَْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذَا هِىَ تَمُورُ * أَمْ أَمِنتُم مَّن فىِ السَّمَاءِ أَن يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِير»ملك/16و17
|-
!rowspan="2" | 4
!rowspan="2" |تمامی آسمان‌ها
|«إِنَّ اللَّهَ لا يَخْفى‏ عَلَيْهِ شَيْ‏ءٌ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ»آل‏عمران/5
|-
|«رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ ما نُخْفي‏ وَ ما نُعْلِنُ وَ ما يَخْفى‏ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْ‏ءٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ» إبراهيم/38
|}

سوال: چرا واژه «السماء» در برخی آیات به صورت مفرد و در برخی آیات دیگر به صورت جمع «السماوات» به کار رفته است؟

سیوطی در پاسخ این سوال می گوید که هرگاه تعداد، مورد نظر بوده است، «سماء» با صیغه جمع آمده و دلالت بر عظمت و کثرت می‌‎نماید، و هرگاه جهت بالا مورد نظر بوده، «سماء» با صیغه مفرد آمده است<ref>سیوطی، 1، ص573</ref>.

قسمت اول این پاسخ بدین معناست که به کار رفتن «السماء» به صورت جمع «السماوات» علاوه بر اینکه دلالت بر عمومیت می‌کند، نشان می‌دهد که تاکید در «السماوات» اشاره به وجود اجزاء متعدد در آن و مورد نظر بودن تمامی آنهاست.

قسمت دوم این پاسخ یعنی اینکه مراد از «السماء» به صورت مفرد، جهت بالاست، به نظر صحیح نمی‌رسد، زیرا با برخی از خصوصیاتی که خداوند در آیات قرآن کریم برای «السماء» ذکر می‌کند، سازگار نیست:

* خداوند «السماء» را به عنوان یک بنا و نه صرفاً یک جهت معرفی می‌نماید.<ref>اللَّهُ الَّذي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَ السَّماءَ بِناءً ... (غافر/64) خدا [همان‏] كسى است كه زمين را براى شما قرارگاه ساخت و آسمان را بنايى [گردانيد]</ref>

* در آیه ای می‌فرماید که «السماء» را بالا برد و رفیع کرد.<ref>ءَ أَنتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَئهَا * رَفَعَ سَمْكَهَا فَسَوَّئهَا (نازعات/27و28) آيا آفرينش شما دشوارتر است يا آسمانى كه [او] آن را برپا كرده است؟ سقفش را برافراشت و آن را [به اندازه معين‏] درست كرد.</ref>

* همچنین خداوند «السماء» را با عنوان «سقف محفوظ» معرفی می‌نماید.<ref>وَ جَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفًا محَّْفُوظًا...(انبیاء/32) و آسمان را سقفى محفوظ قرار داديم</ref>

*در آیه ای می‌فرماید که او «السماء» را از سقوط و افتادن بر زمین نگه می‌دارد.<ref>وَ يُمْسِكُ السَّمَاءَ أَن تَقَعَ عَلىَ الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ ... (حج/65) و آسمان را نگاه مى‏‌دارد تا [مبادا] بر زمين فرو افتد، مگر به اذن خودش [باشد].</ref>

روشن است که این خصوصیات، همگی خصوصیات یک بنا و ساختار عظیم و نه صرفاً یک جهت است. بنابراین نمی‌توان این پاسخ را پذیرفت که مراد از «السماء» به صورت مفرد، صرفاً جهت بالا باشد. بلکه می‌توان گفت که مفرد به کار رفتن «السماء» :

*یا از آن جهت است که مراد از آن تنها یک آسمان مشخص است و الف و لام آن الف و لام عهد است.

*یا اینکه الف و لام آن، الف و لام جنس است و منظور از آن تمامی آسمان‌ها است. در این صورت درباره تفاوت «السماء» با «السماوات» می‌توان گفت که با توجه به آنچه که درباره علت جمع آمدن «السماوات» ذکر شد، به نظر می‌رسد که هرگاه نظر به کل بوده، از لفظ «السماء» استفاده شده و هرگاه نظر به تمام جزئیات این کل بوده، لفظ «السماوات» به کار رفته است. به عبارت دیگر هنگامی که خداوند بخواهد اشاره به جنس «سماء» یا کلیت آن نماید، «السماء» را به کار می‌برد و هنگامی که بخواهد بر این نکته تأکید نماید که ‌این «سماء» دارای جزئیات و انواعی است و مراد، تمام این جزئیات و انواع است، از لفظ «السماوات» استفاده می‌نماید.

==نتیجه گیری==

همانطور که گفته شد واژه «سماء» از ریشه «س،م،و» به معنای بلندی، ارتفاع و رفعت است و «سماء»ِ هر چیزی را به معنای بالای آن گفته‌اند. عرب به هر چیز بلند مشرف و مسلط، «سماء» می‌گوید. بنابراین باید گفت که این واژه دارای گستره معنایی وسیعی است و می‌تواند مصادیق متعددی را در بر گیرد. از این رو، برای تعیین مصداق دقیق آن در هر آیه باید به قراین موجود و سیاق آیات توجه نمود.

مفسران تاکنون عموماً چهار مصداق کلی برای این واژه بیان کرده اند که عبارتند از:

1- جو، ابر و باران؛ 2- اجرام آسمانی و فضای حاوی اجرام آسمانی؛ 3- آسمان معنوی؛ 4- تمامی آسمان‌ها

البته هرچند مفسران تاکنون این چهار مصداق را در رابطه با واژه «سماء» در آیات قرآن بیان کرده‌اند، اما گستره معنایی این واژه به گونه‌ای است که مصادیق دقیق‌تری همچون منظومه شمسی را نیز برمی‌تابد، چنانکه برخی از مفسران در تفسیر معنای «سبع سماوات» از اجرام آسمانی موجود در منظومه شمسی نام برده‌اند.

=بررسی تفسیری=
درباره واژه «رَتْقاً» در عبارت «أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا» که خبر فعل ناقص «كَانَتَا» است و طبق قاعده کلی باید تثنیه می‌آمد، بحث‌های فراوانی است. برخی از مفسران معتقدند که ‌این واژه به دلیل مصدر بودن با جمع و تثنیه و مفرد یکسان به کار می‌رود<ref>طوسی، ج7، ص243</ref>، هرچند که به معنای اسم مفعول یعنی مرتوق به کار رفته باشد<ref>طباطبایی، ج14، ص278</ref>. ابن عاشور می‌گوید آوردن مصدر در اینجا به جای اسم مفعول برای بیان مبالغه در حصول این صفت است<ref>بن عاشور، ج17، ص40</ref>. به عبارت دیگر، واژه «رَتْق» نه تنها دلالت بر پیوستگی آسمان‌ها و زمین می‌نماید، بلکه آوردن آن به صورت مصدر نشان می‌دهد که‌ این پیوستگی از شدت بسیار بالایی برخوردار بوده است. زمخشری این سؤال را مطرح می‌نماید که آیا رتق که به معنای اسم مفعول (مرتوق) به کار رفته است، می‌تواند جایگزین مناسبی برای لفظ «مرتوقتین» باشد؟ و خود چنین پاسخ می‌دهد که واژه رتق در اینجا در حکم صفت برای موصوف محذوف به کار رفته و تقدیر آن چنین است: «کانتا شیئاً رتقاً» (آن دو، چیزی پیوسته بودند)<ref>زمخشری، ج3، ص113</ref>. اما برخی نیز تقدیر این عبارت را به صورت «کانتا ذواتی رتق»: (آن دو دارای پیوستگی بودند) دانسته‌اند<ref>طبرسی، ج7، ص72</ref><ref> نک. فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref>. در نظر گرفتن هر یک از این تقدیرها در آیه موجب استنباط معنای متفاوتی می‌شود. به عبارت دیگر اگر تقدیر آیه، «کانتا شیئاً رتقاً» باشد؛ معنای آیه ‌این می‌شود که آسمان‌ها و زمین یکی و به هم پیوسته بوده‌اند. اما اگر تقدیر آیه «کانتا ذواتی رتق» باشد؛ معنای آیه بدین صورت می‌شود که آسمان‌ها به یکدیگر پیوسته و زمین به خود پیوسته بوده است و هر یک دارای رتقی مخصوص به خود بودند.

جالب اینجاست که الفاظ آیه به گونه‌ای آورده شده که هر دو تقدیر مذکور با آن سازگار است و نمی‌توان دلیلی بر رد یکی و ترجیح دیگری ارائه کرد. بدین ترتیب باید گفت که آیه می‌تواند دربردارنده هر دو دیدگاه پیوستگی آسمان‌ها به زمین و پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود باشد<ref>ابن عاشور، ج17، ص40</ref>.

==آراء مفسران درباره رتق و فتق آسمان‌ها و زمین==
درباره این‌که منظور از رتق و فتق آسمان‌ها و زمین چیست، مفسران آراء متفاوتی ارائه نموده‌اند که مهم‌ترین آنها را می‌توان در شش دسته جمع نمود:

1. آسمان‌ها و زمین به هم چسبیده و پیوسته بودند و خداوند به وسیله هوا بین آن دو جدایی افکند<ref> نک. طوسی، ج7، ص242</ref><ref> طبرسی، ج7، ص72</ref><ref> فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref><ref> نک. ابوحیان، ج7، ص424</ref>.

2. آسمان‌ها و زمین یک شئ واحد و یک حقیقت پیوسته و متحد بودند و خدا آن دو را با تنوع بخشیدن و متمایز ساختن، جدا کرد<ref>بیضاوی، ج4، ص50</ref><ref> نک. قمی مشهدی، ج8، ص409</ref>.

3. آسمان «رتق» بود و از آن بارانی نمی‌بارید و از زمین نیز گیاهی نمی‌رویید، پس خدا آسمان را با باران و زمین را با گیاهان گشود<ref>نک. طوسی، ج7، ص242</ref><ref> نک. طبرسی، ج7، ص72</ref><ref> نک. زمخشری، ج3، ص113</ref><ref> فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref><ref> نک. ابوحیان، ج7، ص424 </ref>.

4. آسمان‌ها و زمین، هر یک جداگانه رتق بودند و فتق آنها آنست که خداوند آنها را به صورت هفت آسمان و زمین در آورد<ref>نک. طبرسی، ج7، ص72</ref><ref> فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref><ref> نک. ابوحیان، ج7، ص424</ref>.

5. منظور از «رتق» عدم و منظور از «فتق» ایجاد است. به عبارتی، خداوند از ایجاد با لفظ فتق و از حالت قبل از آن با لفظ رتق خبر می‌دهد<ref>نک. فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref><ref> ابن عاشور، ج17، ص41</ref>.

6. مراد از «رتق» تاریکی و منظور از «فتق» آشکار شدن نور روز است<ref>نک. طوسی، ج7، ص243</ref><ref> نک. فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref> <ref>نک. ابوحیان، ج7، ص424</ref>.

==نقد و بررسی آراء مفسران==

از میان این دیدگاه‌ها، دو دیدگاه اول مبین این نظرند که رتق بودن آسمان‌ها و زمین به معنای به هم پیوستگی و یکی بودن آنها است. دیدگاه سوم و چهارم نیز بر این اساس شکل گرفته است که هر یک از آسمان‌ها و زمین رتق و پیوستگی جداگانه‌ای برای خود داشته‌اند. به عبارت دیگر پیوستگی آسمان‌ها به هم و پیوستگی زمین به خود بوده است. دو دیدگاه آخر نیز هیچ تناسبی با معنای الفاظ آیه نداشته و دلیل معتبری نیز برای آنها ارائه نشده است.

===<big>دیدگاه اول</big>===

در این دیدگاه اصل به هم پیوستگی آسمان‌ها و زمین مطرح شده و همان‌طور که گفته شد، این موضوع از الفاظ آیه قابل استنباط است. اما آنچه‌که در ادامه ‌این دیدگاه آمده، یعنی جدایی افکندن بین آسمان‌ها و زمین به وسیله هوا، مطلبی است که در آیه بدان اشاره نشده و نشأت گرفته از برداشت مفسران است. به نظر می‌رسد که معتقدان به این دیدگاه چنین می‌پنداشتند که پیش از جداسازی زمین و آسمان، زمین به همین شکل کنونی موجود بوده و پیوسته بودن آن به آسمان‌ها تنها به معنای نبودن هوایی است که اطراف آن را فراگرفته باشد. از این روست که فخرالدین رازی می‌گوید بر اساس این قول خلق زمین مقدم بر خلق آسمان است، زیرا هنگامی که خداوند بین آسمان و زمین جدایی افکند، زمین را در جای خود نگه داشت و به همان صورت حفظ کرد، ولی اجزاء آسمان را بالا برد<Ref>فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref>.

بنابراین، در باره میزان صحت این دیدگاه باید گفت که تنها قسمت ابتدایی آن، یعنی پیوستگی آسمان‌ها به زمین که برگرفته از آیه است، قابل پذیرش و مابقی این دیدگاه که دلیلی برای آن ارائه نشده و برگرفته از برداشت‌های مفسران از جهان هستی و نحوه پیدایش آن است، پذیرفته نیست.

===<big>دیدگاه دوم</big>===

در این دیدگاه که به نظر می‌رسد برگرفته از آموزه‌های فلسفی باشد، عبارت «آسمان‌ها و زمین یک شئ واحد و به هم پیوسته بوده‌اند»، از آیه قابل برداشت است، اما هیچ اشاره‌ای در آیه به این نحوه جداسازی و فتق نشده است.

===<big>دیدگاه سوم</big>===

دیدگاه سوم مبتنی بر رتق بودن جداگانه آسمان‌ها و زمین شکل گرفته که می‌توان آن را از آیه برداشت کرد. اما در آیه در باره نحوه و کیفیت دقیق گشوده شدن و فتق آسمان‌ها و زمین سخنی به میان نیامده و آنچه که در این دیدگاه درباره چگونگی رتق و فتق آسمان‌ها و زمین مطرح شده، برگرفته از روایات است.

نقل شده است که از امام باقر (ع) درباره معنای آیه «أوَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما» پرسیدند. امام در پاسخ فرمود: آسمان رتق و پیوسته بود و بارانی نمی‌بارید و زمین رتق و پیوسته بود و گیاهی از آن نمی‌رویید. پس خداوند آسمان را به وسیله باران و زمین را به وسیله گیاهان گشود. بنابراین، این دیدگاه دارای مؤید روایی است که نقطه قوتی برای آن به شمار می‌رود.

افزون بر این، این دیدگاه هماهنگی مناسبی با ادامه آیه ‌ایجاد می‌نماید. پس از آنکه خداوند از رتق بودن آسمان و زمین و سپس گشایش آن به وسیله بارش باران و رویش گیاه سخن می‌گوید، در پایان می‌فرماید که «وَ جَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كلَّ ‏َّ شَى‏ْءٍ حَىٍّ» ما همه چیز را از آب زنده گرداندیم. همان‌طور که ملاحظه می‌شود در این دیدگاه هماهنگی کاملی میان بخش آغازین آیه یعنی رتق و فتق آسمان‌ها و زمین و بخش پایانی آن یعنی پیدایش حیات از آب بر قرار می‌گردد.

اما در ارتباط با این دیدگاه مشکلی وجود دارد که پذیرش آن را با تردید مواجه می‌سازد. بررسی واژه «سماء» در آیات قرآن نشان می‌دهد که خداوند از آسمانی که پدیده‌های جوی در آن رخ می‌دهد و باران از آن می‌بارد، با لفظ «السماء» نام برده است و هیچگاه لفظ «السماوات» به این آسمان نسبت داده نشده است. بنابراین، با توجه به این‌که در این آیه سخن از «السماوات» است، اگر منظور از فتق و شکافته شدن آن، بارش باران بود، باید به جای آن از لفظ «السماء» استفاده می‌شد، از این رو باید گفت رتق و فتق آسمان‌ها باید چیزی فراتر از مسائل جوی باشد که با عمومیتی که در واژه «السماوات» است و شامل تمامی ‌آسمان‌ها می شود، متناسب باشد. برخی از مفسران به این موضوع توجه کرده و توجیهاتی ارائه نموده‌اند. آنان گفته‌اند که باران از «سماوات» نمی‌بارد، بلکه از یک «سماء واحد» می‌بارد و آن سماء دنیاست، ولی خداوند لفظ جمع بر آن اطلاق نموده، زیرا هر قطعه از «سماوات»، خود «سماء» است<ref>طوسی، ج7، ص242</ref><ref> فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref>. ولی این پاسخ به نظر قانع کننده نمی‌رسد، زیرا اگر بنا بود خداوند به اعتبار این‌که هر قسمتی از «سماوات» خود «سماء» تلقی می‌شود، لفظ «سماوات» را به جای «سماء» به کار برد، در آیات بسیاری که سخن از آسمان و باران است، نیز چنین می‌کرد و به جای لفظ «سماء» از «سماوات» استفاده می‌نمود. جالب اینجاست که خداوند دقیقاً بر عکس عمل کرده و نه تنها در تمام آیاتی که بحث نزول باران از آسمان است، از لفظ «السماء» استفاده نموده، بلکه حتی برای روشن شدن تمایز «سماوات» و این «سماء»، در آیاتی<ref>{{QFrame|Surah=16|Ayah=60}}</ref>
<ref>{{QFrame|Surah=31|Ayah=10}}</ref>
<ref>{{QFrame|Surah=2|Ayah=164}}</ref>، این واژه‌ها را در کنار هم به نحوی که تفاوتشان نمایان شود، به کار برده است:

* «اللَّهُ الَّذي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً» (إبراهيم/14/32)
این آیه به صراحت نشان می دهد که میان «السَّماواتِ » که در مقابل «الْأَرْضَ» به کار رفته و «السَّماءِ»ای که باران از آن می بارد، تفاوت وجود دارد.
با توجه به آنچه که گفته شد، استعمال لفظ «السماوات» در این آیه اعتبار این دیدگاه را تاحدودی خدشه دار می‌نماید. نقد و بررسی بیشتر این دیدگاه را به بخش تطبیق دیدگاه قرآن و علم، موکول می‌نماییم.

===<big>دیدگاه چهارم</big>===

در این دیدگاه نیز باید گفت که تنها بخش اول قابل قبول بوده و می‌توان آن را به آیه نسبت داد، ولی بخش انتهایی نه تنها در آیه اشاره‌ای بدان نیست، بلکه در آیات این سوره نامی از هفت آسمان یا هفت زمین به میان نیامده است، به ویژه این‌که زمین در این آیه مفرد آمده و اگر منظور گشوده شدن آن به صورت هفت زمین می‌بود، همانند آسمان به صورت جمع استعمال می‌شد. علاوه بر این، اگر مسئله هفت آسمان در میان بود، واژه هفت در آیه به کار می‌رفت و گفته می‌شد هفت آسمان و زمین رتق بودند و ما آنها را گشودیم. همان‌طور که در آیات متعددی به مقتضای حال، از هفت آسمان نام برده شده است.

===<big>دیدگاه پنجم و ششم</big>===

همانطور که گفته شد، این دو دیدگاه هیچ هماهنگی و تناسبی با معنای الفاظ آیه ندارند. علاوه بر این دلیل معتبری نیز برای اثبات آنها ارائه نشده و در تنها حد یک ادعا هستند. فخرالدین رازی در توجیه دیدگاه پنجم می‌گوید: عدم، نفی محض است و در آن ذوات متمایز وجود ندارد، بلکه امری واحد، متصل و متشابه است. ولی پس از تحقق وجود، بین ذوات تمایز ایجاد شده و پدیده‌ها از یکدیگر جدا می‌شوند. از این رو، می‌توان رتق را مجازاً عدم و فتق را وجود دانست. ولی وی خود در ادامه ایرادی را بر این دیدگاه وارد دانسته و می‌گوید که ظاهر آیه اقتضا دارد که در حالت رتق «سماء» و «ارض» موجود باشند – نه عدم- و «فتق» مفارقت و جدایی بین آنها و در نتیجه «رتق» ملازمت بین آن دو باشد، در نتیجه این دیدگاه ضعیف و دارای اشکال است<ref>فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref>. در تکمیل این سخن می توان گفت که اساساً عدم چیزی نیست که بخواهد به هم پیوسته و متصل باشد یا نباشد و هنگامی که چیزی وجود ندارد، چگونه می‌توان به آن صفتی نسبت داده و آن را رتق دانست. علاوه بر این، می‌توان از نحوه به کارگیری الفاظ آیه نیز به این نتیجه رسید که سخن از زمان وجود است و نه عدم و قبل از آفرینش. استعمال فعل «کانتا» به معنای «بودند» می‌تواند بهترین دلیل بر وجود آسمان‌ها و زمین باشد، یا این‌که به کار بردن «السماوات و الارض» برای آن شئ اولیه خود بیانگر وجود آنهاست، زیرا کسی برای «عدم» نامی مشخص نمی‌نماید. نکته آخر این‌که اگر مقصود اشاره به زمان پیش از آفرینش بود، چنین گفته می‌شد که آسمان‌ها و زمین نبودند و ما آنها را آفریدیم، همان‌طورکه در آیات متعددی خداوند تعابیری نظیر این را به کار برده است:{{QFrame|Surah=19|Ayah=9}}
بدین ترتیب باید گفت که دو دیدگاه آخر را نمی‌توان به آیه نسبت داد. در جدول(2) آراء مفسران درباره رتق و فتق آسمان‌ها و زمین و خلاصه‌ای از نقاط قوت و ضعف آنها آورده شده است.

جدول2) آراء مفسران درباره رتق و فتق آسمان‌ها و زمین

{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول2) آراء مفسران درباره رتق و فتق آسمان‌ها و زمین
!ردیف
!آراء مفسران درباره رتق و فتق آسمان‌ها و زمین
!پیش فرض هر دیدگاه
!نقاط قوت
!نقاط ضعف
|-
|1
|پیوستگی آسمان‌ها به زمین و جدایی بین آنها با هوا
|rowspan="2"| رتق به معنای یکی بودن آسمان‌ها و زمین با هم
|قابلیت برداشت پیوستگی آسمان‌ها و زمین از الفاظ آیه
|عدم اشاره آیه به جدا شدن آسمان‌ها و زمین با هوا
|-
|2
|پیوستگی آسمان‌ها به زمین و جداسازی آنها با تنوع بخشیدن و تمایز
|قابلیت برداشت پیوستگی آسمان‌ها و زمین از الفاظ آیه
|عدم اشاره آیه به نحوه جدا شدن آسمان‌ها و زمین
|-
|3
|پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود و گشودن رتق آسمان‌ها با باران و رتق زمین با رویش
|جداگانه آسمان‌ها به
|1- قابلیت برداشت پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود از آیه

2- مؤید روایی

3- هماهنگی با قسمت انتهایی آیه

4- سازگاری با مضمون برخی آیات دیگر

|تعارض کاربرد «السماوات» برای جو زمین با «السماء» در آیات دیگر
|-
|4
|پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود و فتق آنها به صورت هفت آسمان و زمین
|
|قابلیت برداشت پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود از آیه
|1- مفرد بودن ارض در آیه
2- عدم کاربرد هفت در آیه و بلکه در کل سوره
|-
|5
|«رتق» عدم و « فتق» ایجاد است.
|
|
|1- عدم هماهنگی با الفاظ آیه
2- «کانتا» بیانگر وجود آسمان‌ها و زمین و نه عدم آنهاست
|-
|6
|«رتق» تاریکی و «فتق» آشکار شدن نور روز است.
|
|
|1- عدم هماهنگی با الفاظ آیه
2- نبود دلیل
|}

بدین ترتیب باید گفت که تنها مطالبی که از الفاظ آیه قابل استنباط است، آن است که آسمان‌ها و زمین پیوسته و رتق بودند و خداوند آنها را گشوده و جدا نموده است. این پیوستگی و رتق می تواند در هر یک از آسمانها و زمین به طور جداگانه وجود داشته باشد و یا اینکه این پیوند بین آسمان‌ها و زمین بوده و آن دو به یکدیگر پیوسته باشند. از نحوه این پیوستگی و نیز چگونگی جداسازی و گسسته شدن سخنی در آیه به میان نیامده است، اما می‌توان احتمال انطباق آن با یافته های علمی جدید را بررسی نمود.

=تصورات عمومی درباره جهان تا پیش از عصر حاضر=
جهان و زمین به عنوان جایگاه زندگی بشر چگونه آغاز شده‌اند و چه تحولاتی برای رسیدن به این مرحله داشته‌اند؟ این سوالات، مهم‌ترین سوالاتی هستند که بشر همیشه به دنبال جواب آن بوده است. برای هزاران سال، منجمین به دنبال یافتن اندازه و عمر جهان بوده‌اند. تا قبل از سال 1929 و گزارش مشاهدات هابل تصور درستی از جهان وجود نداشت. 300 سال قبل از میلاد، ارسطو فیلسوف یونانی، در کتاب خود به نام «درباره افلاک» نوشت که زمین جسمی کروی است و نه یک سطح صاف. ارسطو می‌اندیشید که زمین ثابت و خورشید، ماه، سیارات و ستارگان در مدارهای کروی گرد زمین می‌چرخند. وی معتقد بود که اندازه جهان محدود است و زمان آغاز و پایان ندارد و همیشه پایدار و ایستا است<ref>Harrison, Cosmology: the science of the universe, pp31-33.</ref>. تا قبل از ظهور دیدگاه‌های نوین درباره جهان، به علت اعتقادات مذهبی و تصوراتی که وجود داشت، بشر معتقد به جهان ایستا و پایدار بود. ویژگی‌های جهان ایستا شامل موارد زیر بود:

• همگن بودن

• نامحدود بودن (از نظر مکانی و زمانی)

• گسترده نشدن<ref>Koupelis, In Quest of the Universe, p527.</ref>

اما مشاهدات جدید، این دیدگاه قدیمی را متزلزل نمود و باعث به وجود آمدن تعارضاتی بین دانشمندان گشت.

=یافته‌های علمی جدید درباره چگونگی پیدایش آسمان و زمین =

تئوری مه‌بانگ<ref>ig Bang</ref> بیشترین مقبولیت را در بین تئوری‌هایی که منشأ و تکامل جهان را توضیح می‌دهند، داراست، این تئوری ادعا می‌کند، جهانی (انرژی، فضا و زمان) که مشاهده می‌کنیم در حدود 13.7 میلیارد سال پیش، در نقطه‌ای به طول 35-10 متر (طول پلانک) و دمای 1032 کلوین و چگالی 1094 گرم بر سانتی متر مکعب جای گزیده بوده است. سپس به سرعت گسترده شده و به گسترش خود ادامه داده است. در 300 هزار سال پس از مه‌بانگ پس از تولید ذرات بنیادی و تشکیل و پخش یکنواخت هسته اتم‌های سبک همچون هیدروژن و هلیم در جهان، با کاهش دما، اتم‌های سبک همچون هیدروژن و هلیم تولید و به دلیل اختلالات و اغتشاشات کوانتومی ایجاد شده، ساختارهای مختلف تشکیل می‌شوند و 9.1 میلیارد سال بعد منظومه شمسی و زمین تشکیل می‌شوند. این تئوری تاکنون با شواهد متعددی<ref>به عنوان مثال: مشاهدات هابل از انبساط جهان؛ فراوانی عناصر سبک مانند هیدروژن و هلیم؛ تابش مایکروویو زمینه کیهانی cb</ref> تایید شده است<ref>Fleisher,The big bang, pp34-48.</ref> <ref>Blanchard, What caused the big bang, p4-28.</ref>.

[[پرونده:منظومه شمسی.jpg|بی‌قاب|وسط]]

=شکل گیری منظومه شمسی و زمین=

پذیرفته شده‌ترین فرضیه در مورد تشکیل منظومه شمسی فرضیه سحابی <ref>nebular hypothesis</ref> است که در سال 1976 ارائه شده است. شواهد متعددی فرضیه سحابی برای تشکیل ستاره ها را تایید می کند. 4/6 میلیارد سال پیش خورشید و سیارات در سحابی منظومه شمسی تشکیل شدند. این سحابی که شامل ذرات سنگین و سبک بود به آرامی شروع به چرخیدن می‌کند و به خاطر نیروی گرانش به مناطق مختلفی تقسیم می‌گردد.

[[پرونده:مراحل تشکیل منظومه شمسی و منظومه‌های مشابه.jpg|قاب|وسط|مراحل تشکیل منظومه شمسی و منظومه‌های مشابه]]

در مرکز این سحابی پیش خورشید با حدود 99% جرم کل متراکم می‌گردد و دمای آن برای انجام گداخت‌های هسته‌ای بالا می‌رود و باقی مواد متراکم می‌گردند و دیگر سیارات (از جمله زمین)، سیارک‌ها و ستاره‌های دنباله‌دار را تشکیل می‌دهند. پس از سرد شدن زمین، فرآیندهای مختلفی روی آن اتفاق می افتد:

• جو زمین در ابتدا هیچ شباهتی به جو کنونی نداشت و شامل همان مواد اولیه سحابی بود. به علت بادهای خورشیدی و گرمای آن و نیز کم بودن نیروی گرانش زمین برای نگه داشتن این مواد سبک، از جو زمین دور شدند.

• بر اثر فعالیت‌های آتشفشانی، گازهایی که بیشتر آن را دی اکسید کربن، دی اکسید گوگرد و بخار آب تشکیل می‌داد، از اعماق زمین به درون جو وارد شد. البته برخورد شهاب‌سنگ‌ها با زمین نیز در پیدایش آب و مولکول‌های ارگانیک در زمین موثر بودند.

[[پرونده:تشکیل جو.jpg|قاب|وسط|تشکیل جو]]

• پس از آن جوی شبیه جو کنونی زهره پدید آمد که به علت غلظت بالای مواد، سطح آن قابل مشاهده نیست. بدین ترتیب به علت غلظت بالای جو و برهمکنش نور با ذرات آن، هیچ یک از شب و روز وضوح فعلی را نداشتند. به عبارت دیگر نه شب کاملاً تاریک و نه روز کاملاً روشن بوده است.

• با آغاز بارش باران، دی اکسید کربن در اقیانوس‌ها وارد شدند و به صورت کربنات کلسیم و دی اکسید کربن در سنگ‌ها رسوب کرد و غلظت جو کمتر شد. با فعالیت ارگانیسم‌های فتوسنتزی، مولکول اکسیژن نیز به جو زمین وارد شد.

• 2.6 میلیارد سال پیش جو زمین شبیه جو فعلی شده و کدورت آن از بین می رود<ref>Lang, The Cambridge guide to the solar system, 2003.</ref><ref>National Research Council (U.S.), Origin and evolution of Earth: research questions for a changing planet, 2008. </ref>.

=احتمالات ممکن در باره پیوستگی و جداسازی آسمان‌ها و زمین از دیدگاه علم=

درباره این‌که پیوستگی و گسستگی خاص مورد نظر قرآن، مربوط به کدام پیوستگی و جداسازی از لحاظ علمی است، احتمالات متعددی مطرح است:

==احتمال اول==

منظور از پیوستگی، پیوسته و یکی بودن مواد زمین و آسمان در لحظه مهبانگ و منظور از جداسازی آن دو، پدیده مهبانگ است که منجر به شکل گیری آسمان و زمین به صورت کنونی شده است. البته این احتمال شق دومی نیز دارد و آن این است که منظور از پیوستگی، پیوسته و یکنواخت بودن فضا تا 300 هزار سال پس از مهبانگ باشد و منظور از جداسازی، آغاز تشکیل اولین ساختارها باشد.

{| class="wikitable"
|-
!colspan="3"|احتمال اول : «السماوات» مساوی کل فضا
|-
|rowspan="2" | 1
| پیوستگی || پیوسته و یکی بودن مواد زمین و آسمان در لحظات اول مه‌بانگ
|-
| جداسازی|| وقوع مهبانگ و آغاز شکل گیری آسمان و زمین
|-
|rowspan="2" | 2
|پیوستگی|| پیوسته و یکنواخت بودن فضا تا 300 هزار سال پس از مه‌بانگ
|-
|جداسازی|| آغاز تشکیل اولین ساختارها (اعم از ابرخوشه‌ها،خوشه‌های کهکشانی و ستارگان)
|-
|}

==احتمال دوم==

منظور از این پیوستگی، پیوستگی زمین و خورشید و سایر سیارات در سحابی منظومه شمسی است و منظور از جداسازی، جدا شدن زمین از خورشید و سایر سیارات و شکل گیری کامل منظومه شمسی است.

{| class="wikitable"
|-
!colspan="6"|احتمال دوم : «السماوات» مساوی سحابی منظومه شمسی
|-
|پیوستگی|| پیوستگی زمین، خورشید و سایر سیارات منظومه شمسی در سحابی اولیه‌
|-
| جداسازی || جدا شدن زمین از خورشید و سایر سیارات و شکل‌گیری کامل منظومه شمسی
|-
|}

==احتمال سوم==

منظور از پیوستگی آسمان‌ها، عدم بارش باران و منظور از پیوستگی زمین، عدم رویش گیاهان است. در این احتمال پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود مورد توجه قرار گرفته است، بدین معنا که آسمان پیوسته و بسته بود و بارانی نمی‌بارید و زمین پیوسته و بسته بود و گیاهی از آن نمی‌رویید. بدین ترتیب این دیدگاه مرحله پیوستگی را به زمان پیش از شکل گیری کامل جو که بارانی در آن رخ نمی‌داده است و پیش از مهیا شدن زمین برای رویش گیاهان، مربوط دانسته و مرحله گسستگی را به زمان آغاز بارش‌ها از آسمان و آغاز رویش گیاهان از زمین نسبت می‌دهد.

{| class="wikitable"
|-
!colspan="2"|احتمال سوم : «السماوات» مساوی جو زمین
|-
|پیوستگی|| عدم بارش باران از آسمان و رویش گیاهان از زمین در ابتدای پیدایش زمین
|-
| جداسازی || آغاز بارش‌های اولیه از آسمان و رویش نخستین گیاهان از زمین
|-
|}

=بررسی نقاط قوت و ضعف احتمالات=

پس از بیان احتمالات ممکن برای پدیده پیوستگی و گسستگی آسمان‌ها و زمین از دیدگاه علم، به بررسی هر یک از این احتمالات و میزان صحت و سقم آن‌ها می‌پردازیم:

==احتمال اول==
درباره احتمال اول باید گفت که هرچند پدیده مهبانگ تقریبا مورد پذیرش اکثر محافل علمی‌ جهان است، ولی علم کنونی تقریباً هیچ‌گونه اطلاع دقیقی درباره ماده اولیه جهان در لحظه مهبانگ ندارد. با این همه، باید گفت که هرچند بسیاری از جزئیات و اسرار این پدیده هنوز کشف نشده است، اما شواهد بسیاری نشان می‌دهد که به هر حال چنین پدیده‌ای در ابتدای پیدایش هستی باید اتفاق افتاده باشد. درباره انطباق این پدیده با رتق و فتق یا پیوستگی و گسستگی مورد نظر قرآن نیز باید گفت که هرچند قطعیتی در این باره وجود ندارد، ولی دلیلی نیز مبنی بر عدم تطابق این دو پدیده در دست نیست، بنابراین به نظر می‌رسد که پدیده مهبانگ می‌تواند مصداقی برای رتق و فتق مطرح شده در قرآن باشد.

==احتمال دوم==
در مورد احتمال دوم که مربوط به پیدایش منظومه شمسی است، باید گفت که هرچند فرضیه تشکیل منظومه شمسی از سحابی، آخرین و تنها فرضیه‌ای است که تقریبا مورد پذیرش تمامی محافل علمی جهان است، اما جزئیات دقیق این فرضیه و نیز علت بسیاری از پدیده‌‏هایی که در آن رخ می‌دهد، تاکنون شناخته نشده است.

درباره تطابق این فرضیه با دیدگاه قرآنی نیز باید گفت که تنها مشکلی که وجود دارد، آن است که در این صورت باید واژه «السَّماوات» در آیه «أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا» (انبیاء/21/30) را منطبق بر خورشید و سایر سیارات منظومه شمسی بدانیم. این امر هرچند در نگاه اول به نظر مشکلی ایجاد نمی‌کند، ولی باید گفت که دو اشکال اساسی بدان وارد است:

• اول اینکه شاهد قرآنی صریحی مبنی بر اینکه می‌توان کرات آسمانی را نیز مصداقی از «سماء» دانست، وجود ندارد و معمولاً به فضای حاوی این کرات، «سماء» اطلاق شده است. البته در پاسخ این اشکال می‌توان گفت که «سماء» در لغت به هر آنچه در بالا قرار گیرد، گفته می‌شود. بنابراین، شاید بتوان کرات آسمانی را نیز مصداقی از این واژه دانست، چنانکه برخی از مفسران متقدم منظور از هفت آسمان را خورشید و ماه وپنج سیاره از سیارات منظومه شمسی می‌دانستند و نیز برخی از متأخرین منظور از هفت آسمان را سیارات هفت گانه منظومه شمسی به جز زمین دانسته‌اند.

• دوم اینکه اگر واژه «السَّمَاوَاتِ» را منطبق بر خورشید و سایر سیارات منظومه شمسی در نظر بگیریم، معنای این واژه که عمومیت را می‌رساند و شامل تمامی آسمان‌ها می‌شود، به خورشید و تعداد خاصی از سیارات محدود می‌شود که قرینه‌ای برای این محدودسازی در آیه موجود نیست. بنابراین نمی‌توان با قطعیت درباره صحت این احتمال حکم کرد.

==احتمال سوم==

این احتمال نیز دارای نقاط قوت و ضعفی است. نقاط قوت آن عبارتند از:

• مؤید روایی.

• این‌که وجود پیوستگی جداگانه در هریک از آسمان‌ها و زمین، از آیه قابل برداشت است.

• هماهنگی این احتمال با ادامه آیه

• سازگاری این احتمال با مضمون برخی آیات دیگر:
{{QFrame|Surah=54|Ayah=11}}
{{QFrame|Surah=80|Ayah=26}}
{{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}

• از لحاظ علمی شکی نیست که در دوره ای از مراحل تکامل زمین بارش باران و رویش گیاهان در زمین وجود نداشته است. این مطلب سازگاری روشنی با تفسیر رتق و فتق در این احتمال دارد.

اما نقطه ضعف این دیدگاه چنانکه گفته شد، به کار رفتن واژه «السماوات» در آیه به جای واژه «السماء» است که در آیات قرآن برای آسمانی که باران از آن می‌بارد، به کار می‌رود.

بدین ترتیب باید گفت که به استثنای دیدگاه اول، دو دیدگاه دیگر دارای نقاط قوت و ضعفی هستند که نه می‌توان به طور کلی آنها را رد کرد و نه می‌توان با قطعیت به صحت آنها حکم کرد. اما راه حل مناسبی نیز وجود دارد که می‌تواند میان احتمالات موجود جمع نموده و مشکلات موجود در هر یک از این دیدگاه‌ها را نیز تا حدودی حل نماید.

=نتیجه گیری=

<big>جمع میان احتمالات</big>

با توجه به نقاط قوت و ضعفی که برای احتمالات مطرح شده بیان شد، می توان این احتمالات را به گونه ای با هم جمع نموده و احتمال جامع‌تری برای معنای آیه در نظر گرفت. به عبارت دیگر می‌توان گفت که پدیده رتق و فتق مصادیق گوناگون داشته و می‌تواند هر سه احتمال بیان شده را در بر بگیرد. قرائن متعددی در تایید و تقویت این دیدگاه وجود دارد:

• نحوه آورده شدن الفاظ آیه که می تواند هر دو گونه پیوستگی را پوشش دهد.

• آمدن «السماوات» به جای «السماء» که احتمال وقوع فتق در تمامی اجزای آسمانها را تقویت می کند.

• مبالغه‌ای که در به کار رفتن لفظ «رتق» وجود دارد که می‌تواند بیانگر شدت این پیوستگی باشد، به گونه‌ای که فتق کامل به تدریج و در چندین مرحله اتفاق بیفتد.

• مصادیق مختلفی که در روایات برای پدیده فتق بیان شده که می‌تواند بیانگر تعدد فتق‌هایی باشد که در آسمان‌ها و زمین رخ داده است.<ref>در نهج البلاغه روایاتی آمده است که منظور از فتق را فتق بین سماوات بالا و قرار دادن فرشتگان در آنها، شکافته شدن طبقات فضا (نهج البلاغه، خطبه1) و فتق بین هفت آسمان (نهج البلاغه، خطبه211) معرفی می‌نماید. صادقی تهرانی(1380، ص68) می‌گوید که روایت اخیر از جمله شواهدی است که نشان می‌دهد رتق و فتق تنها ویژه معنای بارش باران و رویش گیاهان نیست.</ref>

بدین ترتیب می‌توان معنای «السماوات» را با همان گستردگی که دارد و شامل تمامی‌آسمان‌ها می‌شود، در نظر گرفته و بگوییم که رتق و فتق مورد نظر آیه با توجه به الفاظ به کار رفته در آن می تواند مصادیق متعددی داشته و در اجزای مختلف آسمان رخ داده باشد، از این رو خداوند به طور کلی این پیوستگی و گسستگی را به کل آسمان‌ها نسبت داده تا آیه بتواند دربردارنده تمامی رتق و فتق‏‌هایی که در آسمان‌ها و زمین رخ می‌دهد، باشد. همان‌طور که ملاحظه می‌شود، این دیدگاه به خوبی می‌تواند سه دیدگاه اول را در خود جمع نماید. علاوه بر این، مشکلی که درباره استعمال واژه «السماوات» در دیدگاه دوم و سوم داشتیم، نیز بدین وسیله حل می‌شود، زیرا در این دیدگاه دیگر لازم نیست که معنای «السماوات» را محدود کرده و مختص به کرات درون منظومه شمسی نماییم، یا این‌که مانند دیدگاه سوم برای تطبیق معنای «السماوات» با جو زمین، بدون هیچ دلیل و قرینه‌ای بگوییم که منظور از «السماوات» همان «السماء» است، بلکه می توان گفت که با توجه به اینکه پیوستگی یک بار میان کل اجزای آسمان و زمین، یک بار میان اجزای منظومه شمسی و زمین و بار دیگر به طور جداگانه در زمین و جو آن رخ می‌دهد، در این آیه از لفظی استفاده شده که عمومیت را رسانده و می‌تواند دربردارنده تمامی این آسمان‌ها باشد.

البته این‌که ما سه احتمال برای پیوستگی و گسستگی آسمان‌ها و زمین ارائه کردیم، به این معنا نیست که رتق و فتق مورد نظر آیه تنها منحصر به این سه مورد است، بلکه این احتمال وجود دارد که رتق و فتق‌‏های بسیاری در فرآیند آفرینش آسمان‌ها و زمین رخ داده باشد که ما از آنها بی‌خبریم. ما در اینجا تنها به آنچه که علم تاکنون بدان دست یافته اشاره کردیم.

=پانویس و منابع=

{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

[[رده: انبیاء.آیه30]]
[[رده: مقاله]]

1. قرآن کریم

2. ابن عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير، بی نا، بی تا.

3. ابن منظور، محمد بن مكرم، لسان العرب، دار صادر، بيروت، 1414ق.

4. ابو حيان، محمد بن يوسف، البحر المحيط فى التفسير، دار الفكر، بيروت، 1420ق.

5. بيضاوى، عبدالله بن عمر، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، دار احياء التراث العربى، بيروت، 1418ق.

6. راغب اصفهانى، حسين بن محمد، المفردات في غريب القرآن، دارالعلم، بيروت، 1412ق.

7. زمخشرى، محمود، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، دار الكتاب العربي، بيروت، 1407ق.

8. صادقى تهرانى، ستارگان از ديدگاه قرآن، اميد فردا، تهران، 1380ش.

9. طباطبايى سيد محمد حسين، الميزان فى تفسير القرآن، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسين، قم، 1417ق.

10. طبرسى، ‏احمد بن على، الإحتجاج على أهل اللجاج‏، مرتضى‏، مشهد، 1403ق‏.

11. طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البيان فى تفسير القرآن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1372ش.

12. طريحى، فخر الدين، مجمع البحرين، كتابفروشى مرتضوى، تهران، 1375ش.

13. طوسى، محمد بن حسن، التبيان فى تفسير القرآن، دار احياء التراث العربى، بيروت.

14. طيب، سيد عبد الحسين، اطيب البيان في تفسير القرآن، انتشارات اسلام، تهران، 1378ش.

15. فخرالدين رازى، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتيح الغيب، دار احياء التراث العربى، بيروت، 1420ق.

16. فراهيدى، خليل بن احمد، كتاب العين، انتشارات هجرت، قم، 1410ق.

17. فولادوند، محمد مهدى، ترجمه قرآن، دار القرآن الكريم (دفتر مطالعات تاريخ ومعارف اسلامى)، تهران، 1415ق.

18. قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا، تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، 1368ش.

19. مصطفوى، حسن، التحقيق في كلمات القرآن الكريم، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، تهران، 1360ش.

20. مغنيه، محمد جواد، تفسير الكاشف، دار الكتب الإسلامية، تهران، 1424ق.

21. سيد رضى، محمد بن حسين، نهج البلاغه، هجرت‏، قم‏، 1414ق‏.

22. آلوسى، محمود، روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1415ق.

23. ابن عاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، بی نا، بی تا.

24. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، دار صادر، بیروت، 1414ق.

25. ابو حیان، محمد بن یوسف، البحر المحیط فى التفسیر، دار الفکر، بیروت، 1420ق.

26. بیضاوى، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، دار احیاء التراث العربى، بیروت، 1418ق.

27. جوهری، إسماعیل بن حماد، الصحاح؛ تاج اللغة وصحاح العربیة، دارالعلم للملایین، بیروت، 1990م.

28. درویش، محیى الدین، اعراب القرآن و بیانه، دارالارشاد، سوریه، 1415ق.

29. راغب اصفهانى، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، دارالعلم، بیروت، 1412ق.

30. رضایی اصفهانی، محمد علی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، انتشارات کتاب مبین، 1388ش.

31. زبیدی، محمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، تراث العربی، کویت، 1422ق.

32. زمخشرى، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، دار الکتاب العربی، بیروت، 1407ق.

33. سید بن قطب بن ابراهیم شاذلی، فى ظلال القرآن، دارالشروق، بیروت- قاهره، 1412ق.

34. شهرستانی، هبة الدین، اسلام و هیئت، مطبعة الغری، نجف، 1356ق.

35. طباطبایى سید محمد حسین، المیزان فى تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین، قم، 1417ق.

36. طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البیان فى تفسیر القرآن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1372ش.

37. طوسى، محمد بن حسن، التبیان فى تفسیر القرآن، دار احیاء التراث العربى، بیروت.

38. طیب، سید عبد الحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، انتشارات اسلام، تهران، 1378ش.

39. فخرالدین رازى ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، دار احیاء التراث العربى، بیروت، 1420ق.

40. فراهیدى خلیل بن احمد، کتاب العین، انتشارات هجرت، قم، 1410ق.

41. فولادوند، محمد مهدى، ترجمه قرآن، دار القرآن الکریم، تهران، 1415ق.

42. فیض کاشانى، ملا محسن، تفسیر الصافى، انتشارات الصدر، تهران، 1415ق.

43. قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، 1368ش.

44. مصطفوى، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، 1360ش.

45. Fleisher. Paul,The big bang, 2006,pp34-48.

46. Edwards, Rem Blanchard,What caused the big bang, 2001,p4-28.

47. Pincock, Stephen; Frary, Mark The origins of the universe for dummies, 2007 .

48. Lang, Kenneth R ,The Cambridge guide to the solar system ,Cambridge University Press, 2003.

49. National Research Council (U.S.), Origin and evolution of Earth: research questions for a changing planet, 2008.

[[رده:فیزیک]]

پیوستگی و گسستگی آسمان‌ها و زمین از منظر قرآن و علم

2020-04-04T08:00:47Z

Hosna: /* دیدگاه پنجم و ششم */

{{QFrame|Surah=21|Ayah=30}}

=چکیده=

قرآن کریم در آیات متعددی به بیان پدیده‌های مربوط به پیدایش جهان می‌پردازد. در این نوشتار از میان پدیده‌های مذکور، به بررسی امکان انطباق پدیده «پیوستگی و گسستگی آسمان‌ها و زمین» با یافته‌های جدید علمی می‌پردازیم. احتمالات علمی مختلفی برای این پدیده مطرح است که همگی بر این اساس شکل می‌گیرند که منظور از آسمان در این پدیده چیست. با توجه به اینکه آسمان می‌تواند معادل با کل فضا، سحابی منظومه شمسی و یا جو زمین باشد، سه احتمال علمی برای این پدیده‌ مورد بررسی و ارزیابی قرار می‌گیرد.

=مقدمه=
خداوند در آیه 30 سوره انبیاء از رتق و فتق آسمان‌ها و زمین و یا به عبارتی پیوستگی و گسستگی آسمان‌ها و زمین سخن می‌گوید:

«أَوَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُواْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا وَ جَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كلَّ ‏َّ شَى‏ْءٍ حَىٍّ ‏ٍ أَ فَلَا يُؤْمِنُونَ» (انبیاء/30)

آيا كسانى كه كفر ورزيدند، ندانستند كه آسمان‌ها و زمين هر دو به هم پيوسته بودند، و ما آن دو را از هم جدا ساختيم، و هر چيز زنده‌‏اى را از آب پديد آورديم؟ آيا [باز هم‏] ايمان نمى‌آورند؟

اینکه پدیده رتق و فتق چیست و چه ویژگی‌هایی دارد و آیا با یافته‌های علمی کنونی مطابقت دارد یا خیر، مساله‌ای است که در این مقاله درصدد دستیابی به آن هستیم.

آيا كسانى كه كفر ورزيدند، ندانستند كه آسمان‌ها و زمين هر دو به هم پيوسته بودند، و ما آن دو را از هم جدا ساختيم، و هر چيز زنده‏اى را از آب پديد آورديم؟ آيا [باز هم‏] ايمان نمى‏‌آورند؟

اینکه پدیده رتق و فتق چیست و چه ویژگی‌هایی دارد و آیا با یافته‌های علمی کنونی مطابقت دارد یا خیر، مساله‌ای است که در این مقاله درصدد دستیابی به آن هستیم.

=آسمان در قرآن=

مفهوم «آسمان» در قرآن که با لفظ «سماء» از آن یاد شده است، کاربرد گسترده‌ای دارد. لذا برای درک بهتر دیدگاهی که خداوند در قرآن درباره این مفهوم مطرح می‌نماید، ضروری است که معنای دقیق «سماء» و مصادیق آن در آیات مختلف مورد بررسی قرار گیرد. واژه «سماء» و جمع آن «سماوات» جمعاً 310 بار در قرآن به صورت معرفه و نکره به کار رفته است. کاربرد گسترده این واژه در آیات قرآن، ضرورت تبیین دقیق معنا و مصادیق آن را نشان می‌دهد. در این نوشتار ابتدا به بررسی معنای لغوی «سماء» پرداخته و سپس کاربردهای قرآنی آن را با توجه به نظر مفسران تبیین نموده و جمع بندی می‌نماییم.

==«سماء» در لغت==

واژه «سماء» از ریشه «س،م،و» به معنای بلندی، ارتفاع و رفعت است<ref>فراهیدی،7، ص318</ref><ref> ابن فارس، ص490</ref><ref> ابن منظور،14، ص397؛ زبیدی،38، ص301</ref>. «سماء» به صورت مونث و مذکر هر دو به کار می‌رود و همچنین برای مفرد و جمع نیز می‌تواند یکسان استعمال شود. علت این امر را چنین گفته‌اند که چون «سماء» از اسماء جنس است، استعمال آن با مفرد و جمع و نیز مونث و مذکر جایز است<ref>راغب اصفهانی،ص427</ref><ref>نک. زبیدی، 38، ص302</ref>. فراهیدی «سماء» را به معنای سقف هر چیز و هر خانه‌ای می‌داند<ref>فراهیدی، 7، ص318</ref>. جوهری می‌گوید: «سماء» هر آن چیزیست که بر فراز تو قرار گرفته و بر تو سایه می‌افکند و از این باب است که به سقف خانه «سماء» گفته می‌شود<ref>جوهری، 7، ص231</ref>. راغب اصفهانی «سماء»ِ هر چیز را بالای آن می‌داند و می‌گوید که هر «سماء» نسبت به آنچه پایین آن است، «سماء» و نسبت به آنچه که بالای آن قرار می‌گیرد، «ارض» محسوب می‌شود. اما «سماء» معروف همان «سماء»ی است که بر زمین سایه افکنده است<ref>راغب اصفهانی، ص427</ref>. به گفته ابن فارس عرب به هر چیز بلند مشرف و مسلط، «سماء» می‌گوید، حتی پشت اسب و گیاهان را نیز «سماء» خوانده است<ref>ابن فارس، ص490</ref>. تسمیه گیاه به «سماء» یا به این دلیل است که گیاه از باران که خود «سماء» است، ایجاد می‌شود و یا به این دلیل است که گیاه از زمین ارتفاع می‌گیرد<ref>راغب، ص427</ref>. علاوه بر این، در مواردی به ابر<ref>ابن فارس، ص490</ref> و باران<ref>جوهری،7، ص231</ref><ref> ابن فارس، ص490</ref> نیز «سماء» گفته شده است. مصطفوی می‌گوید: اصل واحد در این ریشه، آن چیزی است که مرتفع و بلند است و بالای شئ دیگری و محیط بر آن قرار می‌گیرد. این لغت برگرفته از آرامی، سریانی و عبری است که در عربی به صورت «سماء» به کار رفته است<ref>مصطفوی، 5، ص218</ref>.

بدین ترتیب، باید گفت که واژه «سماء» از گستره معنایی وسیعی برخوردار است و می‌تواند مصادیق متعددی را در بر گیرد. بنابراین، با توجه به این‌که جو زمین، کرات آسمانی و فضای بین آنها بالای زمین و مشرف و مسلط بر آن قرار گرفته‌اند، می‌توانند از جمله مصادیق «سماء» به شمار روند.

==کاربرد «سماء» در آیات==

همان‌طور که در بررسی لغوی واژه «سماء» اشاره شد، این واژه دارای گستره معنایی وسیع و مصادیق متعددی است. از این رو، برای تعیین مصداق دقیق آن در هر آیه باید به قراین موجود و سیاق آیات توجه نمود. با توجه به آنچه که مفسران تا کنون درباره مصادیق «سماء» در آیات مختلف بیان کرده‌اند، موارد کاربرد این واژه در آیات را می‌توان در چهار دسته زیر مطرح کرد:

1.«السماء» گاه به معنای جو، ابر و باران به کار رفته است. در این باره می‌توان به آیاتی اشاره کرد که درباره نزول باران از آسمان سخن می‌گوید:
{{QFrame|Surah=2|Ayah=22}}

برخی برآنند که چون باران از ابر فرو می‌ریزد و عرب نیز به ابر «سماء» می‌گوید، در اینگونه آیات، مراد «ابر» است<ref> طبرسی،1، ص451</ref>، در حالیکه هیچ مانعی ندارد که منظور از این «سماء» را کمی گسترده‌تر در نظر گرفته و آسمانی که ابر در آن قرار دارد، یعنی جو زمین را، مصداق آن بدانیم، چنانکه برخی بر این باورند<ref>مکارم،1، ص121</ref><ref> جعفری،1، ص183</ref>. اما در برخی از آیات نیز می‌توان با استفاده از قرینه‌هایی مشخص کرد که مراد الهی تنها «جو زمین» است:

{{QFrame|Surah=30|Ayah=48}}

همان‌طور که می‌بینیم در این آیه سخن از آسمانی است که ابرها در آن قرار دارند، بنابراین مصداقی به جز جو زمین را نمی‌توان برای آن در نظر گرفت.در آیاتی نظیر آیه زیر نیز مفسران غالباً مراد از «سماء» را باران دانسته‌اند<ref>طبرسی، 4، ص428</ref>، گرچه برخی نیز در معنای آن ابر و آسمان را ذکر کرده‌اند<ref>زمخشری، 2، ص6</ref>:

{{QFrame|Surah=71|Ayah=11}}

2.اژه «السماء» در مواردی به معنای اجرام آسمانی<ref>صادقی تهرانی،20، ص167</ref><ref> مغنیه، 5، ص346</ref><ref> مدرسی،8، ص113</ref> یا فضای حاوی آنها<ref>رضایی اصفهانی،ص135</ref> به کار رفته است.

[[پرونده:Annotation 2020-01-28 024331.jpg|بی‌قاب|وسط|اجرام منظومه شمسی]]

البته شاهد قرآنی صریحی مبنی بر اینکه می توان اجرام آسمانی را نیز مصداقی از «سماء» دانست، وجود ندارد و معمولاً به فضای حاوی این کرات، «سماء» اطلاق شده است. تنها در آیات معدودی مانند آیه 65 سوره حج و 11 سوره فصلت برای واژه «سماء»، معنای کرات آسمانی مطرح شده است که در این آیات نیز اشاره مستقیمی به کرات آسمانی نشده و برخی از مفسران با توجه به مضمون کلی آیه این معنا را از لفظ «سماء» استنباط کرده‌اند<ref>صادقی تهرانی،20، ص167</ref><ref> مغنیه،5، ص346</ref><ref> مدرسی،8، ص113</ref><ref> طیب،9، ص335</ref><ref> مکارم،1، ص166</ref>:

{{QFrame|Surah=22|Ayah=65}}

چنانکه ملاحظه می‌شود در این آیه اشاره صریحی به کرات آسمانی نشده و به نظر می‌رسد که ‌این دیدگاه به دلیل آن مطرح شده که در آیه، بحث از افتادن آسمان بر روی زمین است و از آنجا که نمی‌توان تصویر روشنی از افتادن فضای خالی بر زمین تصور نمود، به ناچار «السماء» را به معنای خود کرات آسمانی گرفته‌اند. درحالیکه هیچ مانعی ندارد که آسمان را در این آیه به همان معنای وسیع خود یعنی فضایی که دربردارنده اجرام آسمانی است -البته به علاوه محتویات آن- در نظر بگیریم.

در برخی از آیات نیز «سماء» به صراحت به معنای فضای حاوی اجرام آسمانی معرفی می‌شود:

{{QFrame|Surah=25|Ayah=61}}
در مورد معنای «بُرُوج» دو نظر اصلی مطرح است. برخی از مفسران منظور از آن را ستارگان یا ستارگان درخشان دانسته‌اند<ref>نک. طوسی،7، ص503</ref> <ref>نک. طبرسی،7، ص279</ref><ref> نک. فخررازی،24، ص479</ref><ref> طباطبایی، 15، ص235</ref> و برخی نیز مراد از آن را منازل خورشید و سیارات که همان برج‌های دوازده گانه است، می‌دانند<ref>طوسی،7، ص503</ref><ref> طبرسی،7، ص279</ref><ref> فخررازی،24، ص479</ref><ref> طباطبایی،15، ص235</ref> که در صورت دوم نیز منظور، مجموعه‌ای از ستارگان است که از دید ما شکل خاصی را ایجاد می‌نمایند. بنابراین می‌توان گفت که این آیه به صراحت «السماء» را به عنوان فضایی حاوی ستارگان، خورشید و ماه معرفی می‌نماید.

3. واژه «السماء» در برخی از آیات به معنای آسمان معنوی به کار رفته است. این در صورتی است که در آیه «سماء» به عنوان مکانی برای پدیده‌های فرامادی مطرح شده باشد. البته مفسران تعابیر متفاوتی همچون مقام قرب و حضور<ref>طباطبایی،16، ص248</ref><ref> مکارم،6، ص170</ref> ، عوالم بالا و روحانی <ref>ابن عاشور،8، ص96</ref> و بهشت <ref>قرشی، احسن الحدیث،3، ص408</ref> برای اینگونه کاربرد واژه «سماء» استعمال کرده‌اند که همگی تحت عنوان آسمان معنوی قابل جمع است.

{{QFrame|Surah=7|Ayah=40}}

{{QFrame|Surah=67|Ayah=16}}
{{QFrame|Surah=67|Ayah=17}}

4. «السماء» گاه می‌تواند دربردارنده تمامی آسمان‌ها باشد. همانطور که گفته شد، «سماء» اسم جنس است و وقتی به صورت معرفه با الف و لام به کار می‌رود، یا افاده عموم کرده و می‌تواند دربردارنده تمامی آسمان‌ها باشد یا اشاره به آسمان مشخصی دارد که از قرائن و سیاق کلام به دست می‌آید. در این حالت الف و لام به ترتیب الف و لام جنس یا عهد است که هر کدام معنای متفاوتی برای «سماء» ایجاد می نمایند:

1) الف و لام جنس: در این حالت «الف و لام» «السماء» می‌تواند الف و لام استغراق حقیقی<ref>الف لام استغراق حقیقی، الف و لامی است که برای اشاره به تمام افراد جنس می آید و می توان به جای آن از واژه «کلّ» استفاده کرد.</ref> باشد که تمام آسمان‌ها را شامل شود و یا می‌تواند الف و لام جنس<ref>الف و لام جنس، الف و لامی است که برای بیان حقیقت و ماهیت چیزی می آید و نمی توان به جای آن از واژه «کلّ» استفاده نمود.</ref> برای بیان ماهیت باشد و اشاره به ماهیت و حقیقت «سماء» داشته باشد. این حالت معمولا هنگامی است که «السماء» به صورت مطلق<ref>بدون هیچ قید و قرینه خاصی که نشان بدهد منظور از «السماء» آسمان خاصی است.</ref> و در مقابل «ارض» استعمال شده که در این صورت افاده عموم کرده و می‌تواند دربردارنده تمامی‌آسمان‌ها باشد. برخی از مفسران برآنند که در این‌گونه آیات «السماء» به علاوه «الارض» معادل و تشکیل دهنده کل هستی و کائنات است <ref>صادقی تهرانی،16، ص90</ref><ref> طیب،9، ص137</ref> و بنابراین باید گفت که «السماء» به تنهایی می‌تواند به معنای هر آنچه غیر زمین است، باشد.

{{QFrame|Surah=3|Ayah=5}}
{{QFrame|Surah=14|Ayah=38}}

2) الف و لام عهد: در این حالت در غالب موارد الف و لام عهد ذهنی است<ref>الف و لام عهد ذهنی (یا علمی)، الف و لامی است که برای بیان مطلبی که برای مخاطب معلوم و شناخته شده است، به کار می رود.</ref> و منظور از «السماء» با توجه به قرائن موجود در آیه برای مخاطب مشخص می‌شود. هر سه کاربرد پیشین برای «السماء» -که بیان شد- را می‌توان جزء این دسته به شمار آورد.

واژه «السماوات» که جمع «سماء» است، نیز بیشتر به صورت معرفه و در مقابل «ارض» به کار رفته و مراد از آن تمامی آسمان‌های موجود است، زیرا به کار بردن الف و لام با کلمات جمع افاده عموم می‌نماید<ref>سیوطی،1، ص631</ref>.

«السماء» گاه در مقابل «السماوات» به کار می‌رود که نشان می‌دهد به یکی از آسمان‌های لحاظ شده در واژه «السماوات» اشاره دارد.

{{QFrame|Surah=14|Ayah=32}}

در این آیه، واژه «السماوات» اشاره به تمامی آسمان‌ها و «السماء» اشاره به جو زمین دارد که یکی از این آسمان‌هاست. الف و لام در «السماء» الف و لام عهد ذهنی است، چراکه با توجه به قراین موجود در آیه، برای مخاطب مشخص است که کدام «سماء» مورد نظر است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد سماء در آیات !! آیات
|-
!rowspan="3" | 1
|جو زمین<ref>مکارم،1، ص121؛ جعفری، 1، ص83</ref>
|«اللَّهُ الَّذِى يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَيَبْسُطُهُ فىِ السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ وَ يجَْعَلُهُ كِسَفًا فَترََى الْوَدْقَ يخَْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ»روم/48
|-
|ابر<ref>طبرسی،1، ص451</ref>
|«وَ أَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَسْقَيْناكُمُوهُ وَ ما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنينَ»، حجر/22
|-
| باران<ref>طبرسی، 4، ص428</ref>
|«يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً»، نوح/11
|-
!rowspan="2" | 2
|فضای حاوی اجرام آسمانی<ref>رضایی اصفهانی،ص135</ref>
|«تَبارَكَ الَّذي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَ جَعَلَ فيها سِراجاً وَ قَمَراً مُنيرا»فرقان/61
|-
|اجرام آسمانی<ref>صادقی تهرانی،20، ص167؛ مغنیه، 5، ص346؛ مدرسی،8، ص113</ref>
|«... وَ يُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحيمٌ»، حج/65
|-
!rowspan="2" | 3
!rowspan="2" |آسمان معنوی
|«إِنَّ الَّذينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَ اسْتَكْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَ لا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ في‏ سَمِّ الْخِياطِ وَ كَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمينَ»أعراف/40
|-
|«ءَ أَمِنتُم مَّن فىِ السَّمَاءِ أَن يخَْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذَا هِىَ تَمُورُ * أَمْ أَمِنتُم مَّن فىِ السَّمَاءِ أَن يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِير»ملك/16و17
|-
!rowspan="2" | 4
!rowspan="2" |تمامی آسمان‌ها
|«إِنَّ اللَّهَ لا يَخْفى‏ عَلَيْهِ شَيْ‏ءٌ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ»آل‏عمران/5
|-
|«رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ ما نُخْفي‏ وَ ما نُعْلِنُ وَ ما يَخْفى‏ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْ‏ءٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ» إبراهيم/38
|}

سوال: چرا واژه «السماء» در برخی آیات به صورت مفرد و در برخی آیات دیگر به صورت جمع «السماوات» به کار رفته است؟

سیوطی در پاسخ این سوال می گوید که هرگاه تعداد، مورد نظر بوده است، «سماء» با صیغه جمع آمده و دلالت بر عظمت و کثرت می‌‎نماید، و هرگاه جهت بالا مورد نظر بوده، «سماء» با صیغه مفرد آمده است<ref>سیوطی، 1، ص573</ref>.

قسمت اول این پاسخ بدین معناست که به کار رفتن «السماء» به صورت جمع «السماوات» علاوه بر اینکه دلالت بر عمومیت می‌کند، نشان می‌دهد که تاکید در «السماوات» اشاره به وجود اجزاء متعدد در آن و مورد نظر بودن تمامی آنهاست.

قسمت دوم این پاسخ یعنی اینکه مراد از «السماء» به صورت مفرد، جهت بالاست، به نظر صحیح نمی‌رسد، زیرا با برخی از خصوصیاتی که خداوند در آیات قرآن کریم برای «السماء» ذکر می‌کند، سازگار نیست:

* خداوند «السماء» را به عنوان یک بنا و نه صرفاً یک جهت معرفی می‌نماید.<ref>اللَّهُ الَّذي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَ السَّماءَ بِناءً ... (غافر/64) خدا [همان‏] كسى است كه زمين را براى شما قرارگاه ساخت و آسمان را بنايى [گردانيد]</ref>

* در آیه ای می‌فرماید که «السماء» را بالا برد و رفیع کرد.<ref>ءَ أَنتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَئهَا * رَفَعَ سَمْكَهَا فَسَوَّئهَا (نازعات/27و28) آيا آفرينش شما دشوارتر است يا آسمانى كه [او] آن را برپا كرده است؟ سقفش را برافراشت و آن را [به اندازه معين‏] درست كرد.</ref>

* همچنین خداوند «السماء» را با عنوان «سقف محفوظ» معرفی می‌نماید.<ref>وَ جَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفًا محَّْفُوظًا...(انبیاء/32) و آسمان را سقفى محفوظ قرار داديم</ref>

*در آیه ای می‌فرماید که او «السماء» را از سقوط و افتادن بر زمین نگه می‌دارد.<ref>وَ يُمْسِكُ السَّمَاءَ أَن تَقَعَ عَلىَ الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ ... (حج/65) و آسمان را نگاه مى‏‌دارد تا [مبادا] بر زمين فرو افتد، مگر به اذن خودش [باشد].</ref>

روشن است که این خصوصیات، همگی خصوصیات یک بنا و ساختار عظیم و نه صرفاً یک جهت است. بنابراین نمی‌توان این پاسخ را پذیرفت که مراد از «السماء» به صورت مفرد، صرفاً جهت بالا باشد. بلکه می‌توان گفت که مفرد به کار رفتن «السماء» :

*یا از آن جهت است که مراد از آن تنها یک آسمان مشخص است و الف و لام آن الف و لام عهد است.

*یا اینکه الف و لام آن، الف و لام جنس است و منظور از آن تمامی آسمان‌ها است. در این صورت درباره تفاوت «السماء» با «السماوات» می‌توان گفت که با توجه به آنچه که درباره علت جمع آمدن «السماوات» ذکر شد، به نظر می‌رسد که هرگاه نظر به کل بوده، از لفظ «السماء» استفاده شده و هرگاه نظر به تمام جزئیات این کل بوده، لفظ «السماوات» به کار رفته است. به عبارت دیگر هنگامی که خداوند بخواهد اشاره به جنس «سماء» یا کلیت آن نماید، «السماء» را به کار می‌برد و هنگامی که بخواهد بر این نکته تأکید نماید که ‌این «سماء» دارای جزئیات و انواعی است و مراد، تمام این جزئیات و انواع است، از لفظ «السماوات» استفاده می‌نماید.

==نتیجه گیری==

همانطور که گفته شد واژه «سماء» از ریشه «س،م،و» به معنای بلندی، ارتفاع و رفعت است و «سماء»ِ هر چیزی را به معنای بالای آن گفته‌اند. عرب به هر چیز بلند مشرف و مسلط، «سماء» می‌گوید. بنابراین باید گفت که این واژه دارای گستره معنایی وسیعی است و می‌تواند مصادیق متعددی را در بر گیرد. از این رو، برای تعیین مصداق دقیق آن در هر آیه باید به قراین موجود و سیاق آیات توجه نمود.

مفسران تاکنون عموماً چهار مصداق کلی برای این واژه بیان کرده اند که عبارتند از:

1- جو، ابر و باران؛ 2- اجرام آسمانی و فضای حاوی اجرام آسمانی؛ 3- آسمان معنوی؛ 4- تمامی آسمان‌ها

البته هرچند مفسران تاکنون این چهار مصداق را در رابطه با واژه «سماء» در آیات قرآن بیان کرده‌اند، اما گستره معنایی این واژه به گونه‌ای است که مصادیق دقیق‌تری همچون منظومه شمسی را نیز برمی‌تابد، چنانکه برخی از مفسران در تفسیر معنای «سبع سماوات» از اجرام آسمانی موجود در منظومه شمسی نام برده‌اند.

=بررسی تفسیری=
درباره واژه «رَتْقاً» در عبارت «أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا» که خبر فعل ناقص «كَانَتَا» است و طبق قاعده کلی باید تثنیه می‌آمد، بحث‌های فراوانی است. برخی از مفسران معتقدند که ‌این واژه به دلیل مصدر بودن با جمع و تثنیه و مفرد یکسان به کار می‌رود<ref>طوسی، ج7، ص243</ref>، هرچند که به معنای اسم مفعول یعنی مرتوق به کار رفته باشد<ref>طباطبایی، ج14، ص278</ref>. ابن عاشور می‌گوید آوردن مصدر در اینجا به جای اسم مفعول برای بیان مبالغه در حصول این صفت است<ref>بن عاشور، ج17، ص40</ref>. به عبارت دیگر، واژه «رَتْق» نه تنها دلالت بر پیوستگی آسمان‌ها و زمین می‌نماید، بلکه آوردن آن به صورت مصدر نشان می‌دهد که‌ این پیوستگی از شدت بسیار بالایی برخوردار بوده است. زمخشری این سؤال را مطرح می‌نماید که آیا رتق که به معنای اسم مفعول (مرتوق) به کار رفته است، می‌تواند جایگزین مناسبی برای لفظ «مرتوقتین» باشد؟ و خود چنین پاسخ می‌دهد که واژه رتق در اینجا در حکم صفت برای موصوف محذوف به کار رفته و تقدیر آن چنین است: «کانتا شیئاً رتقاً» (آن دو، چیزی پیوسته بودند)<ref>زمخشری، ج3، ص113</ref>. اما برخی نیز تقدیر این عبارت را به صورت «کانتا ذواتی رتق»: (آن دو دارای پیوستگی بودند) دانسته‌اند<ref>طبرسی، ج7، ص72</ref><ref> نک. فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref>. در نظر گرفتن هر یک از این تقدیرها در آیه موجب استنباط معنای متفاوتی می‌شود. به عبارت دیگر اگر تقدیر آیه، «کانتا شیئاً رتقاً» باشد؛ معنای آیه ‌این می‌شود که آسمان‌ها و زمین یکی و به هم پیوسته بوده‌اند. اما اگر تقدیر آیه «کانتا ذواتی رتق» باشد؛ معنای آیه بدین صورت می‌شود که آسمان‌ها به یکدیگر پیوسته و زمین به خود پیوسته بوده است و هر یک دارای رتقی مخصوص به خود بودند.

جالب اینجاست که الفاظ آیه به گونه‌ای آورده شده که هر دو تقدیر مذکور با آن سازگار است و نمی‌توان دلیلی بر رد یکی و ترجیح دیگری ارائه کرد. بدین ترتیب باید گفت که آیه می‌تواند دربردارنده هر دو دیدگاه پیوستگی آسمان‌ها به زمین و پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود باشد<ref>ابن عاشور، ج17، ص40</ref>.

==آراء مفسران درباره رتق و فتق آسمان‌ها و زمین==
درباره این‌که منظور از رتق و فتق آسمان‌ها و زمین چیست، مفسران آراء متفاوتی ارائه نموده‌اند که مهم‌ترین آنها را می‌توان در شش دسته جمع نمود:

1. آسمان‌ها و زمین به هم چسبیده و پیوسته بودند و خداوند به وسیله هوا بین آن دو جدایی افکند<ref> نک. طوسی، ج7، ص242</ref><ref> طبرسی، ج7، ص72</ref><ref> فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref><ref> نک. ابوحیان، ج7، ص424</ref>.

2. آسمان‌ها و زمین یک شئ واحد و یک حقیقت پیوسته و متحد بودند و خدا آن دو را با تنوع بخشیدن و متمایز ساختن، جدا کرد<ref>بیضاوی، ج4، ص50</ref><ref> نک. قمی مشهدی، ج8، ص409</ref>.

3. آسمان «رتق» بود و از آن بارانی نمی‌بارید و از زمین نیز گیاهی نمی‌رویید، پس خدا آسمان را با باران و زمین را با گیاهان گشود<ref>نک. طوسی، ج7، ص242</ref><ref> نک. طبرسی، ج7، ص72</ref><ref> نک. زمخشری، ج3، ص113</ref><ref> فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref><ref> نک. ابوحیان، ج7، ص424 </ref>.

4. آسمان‌ها و زمین، هر یک جداگانه رتق بودند و فتق آنها آنست که خداوند آنها را به صورت هفت آسمان و زمین در آورد<ref>نک. طبرسی، ج7، ص72</ref><ref> فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref><ref> نک. ابوحیان، ج7، ص424</ref>.

5. منظور از «رتق» عدم و منظور از «فتق» ایجاد است. به عبارتی، خداوند از ایجاد با لفظ فتق و از حالت قبل از آن با لفظ رتق خبر می‌دهد<ref>نک. فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref><ref> ابن عاشور، ج17، ص41</ref>.

6. مراد از «رتق» تاریکی و منظور از «فتق» آشکار شدن نور روز است<ref>نک. طوسی، ج7، ص243</ref><ref> نک. فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref> <ref>نک. ابوحیان، ج7، ص424</ref>.

==نقد و بررسی آراء مفسران==

از میان این دیدگاه‌ها، دو دیدگاه اول مبین این نظرند که رتق بودن آسمان‌ها و زمین به معنای به هم پیوستگی و یکی بودن آنها است. دیدگاه سوم و چهارم نیز بر این اساس شکل گرفته است که هر یک از آسمان‌ها و زمین رتق و پیوستگی جداگانه‌ای برای خود داشته‌اند. به عبارت دیگر پیوستگی آسمان‌ها به هم و پیوستگی زمین به خود بوده است. دو دیدگاه آخر نیز هیچ تناسبی با معنای الفاظ آیه نداشته و دلیل معتبری نیز برای آنها ارائه نشده است.

===<big>دیدگاه اول</big>===

در این دیدگاه اصل به هم پیوستگی آسمان‌ها و زمین مطرح شده و همان‌طور که گفته شد، این موضوع از الفاظ آیه قابل استنباط است. اما آنچه‌که در ادامه ‌این دیدگاه آمده، یعنی جدایی افکندن بین آسمان‌ها و زمین به وسیله هوا، مطلبی است که در آیه بدان اشاره نشده و نشأت گرفته از برداشت مفسران است. به نظر می‌رسد که معتقدان به این دیدگاه چنین می‌پنداشتند که پیش از جداسازی زمین و آسمان، زمین به همین شکل کنونی موجود بوده و پیوسته بودن آن به آسمان‌ها تنها به معنای نبودن هوایی است که اطراف آن را فراگرفته باشد. از این روست که فخرالدین رازی می‌گوید بر اساس این قول خلق زمین مقدم بر خلق آسمان است، زیرا هنگامی که خداوند بین آسمان و زمین جدایی افکند، زمین را در جای خود نگه داشت و به همان صورت حفظ کرد، ولی اجزاء آسمان را بالا برد<Ref>فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref>.

بنابراین، در باره میزان صحت این دیدگاه باید گفت که تنها قسمت ابتدایی آن، یعنی پیوستگی آسمان‌ها به زمین که برگرفته از آیه است، قابل پذیرش و مابقی این دیدگاه که دلیلی برای آن ارائه نشده و برگرفته از برداشت‌های مفسران از جهان هستی و نحوه پیدایش آن است، پذیرفته نیست.

===<big>دیدگاه دوم</big>===

در این دیدگاه که به نظر می‌رسد برگرفته از آموزه‌های فلسفی باشد، عبارت «آسمان‌ها و زمین یک شئ واحد و به هم پیوسته بوده‌اند»، از آیه قابل برداشت است، اما هیچ اشاره‌ای در آیه به این نحوه جداسازی و فتق نشده است.

===<big>دیدگاه سوم</big>===

دیدگاه سوم مبتنی بر رتق بودن جداگانه آسمان‌ها و زمین شکل گرفته که می‌توان آن را از آیه برداشت کرد. اما در آیه در باره نحوه و کیفیت دقیق گشوده شدن و فتق آسمان‌ها و زمین سخنی به میان نیامده و آنچه که در این دیدگاه درباره چگونگی رتق و فتق آسمان‌ها و زمین مطرح شده، برگرفته از روایات است.

نقل شده است که از امام باقر (ع) درباره معنای آیه «أوَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما» پرسیدند. امام در پاسخ فرمود: آسمان رتق و پیوسته بود و بارانی نمی‌بارید و زمین رتق و پیوسته بود و گیاهی از آن نمی‌رویید. پس خداوند آسمان را به وسیله باران و زمین را به وسیله گیاهان گشود. بنابراین، این دیدگاه دارای مؤید روایی است که نقطه قوتی برای آن به شمار می‌رود.

افزون بر این، این دیدگاه هماهنگی مناسبی با ادامه آیه ‌ایجاد می‌نماید. پس از آنکه خداوند از رتق بودن آسمان و زمین و سپس گشایش آن به وسیله بارش باران و رویش گیاه سخن می‌گوید، در پایان می‌فرماید که «وَ جَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كلَّ ‏َّ شَى‏ْءٍ حَىٍّ» ما همه چیز را از آب زنده گرداندیم. همان‌طور که ملاحظه می‌شود در این دیدگاه هماهنگی کاملی میان بخش آغازین آیه یعنی رتق و فتق آسمان‌ها و زمین و بخش پایانی آن یعنی پیدایش حیات از آب بر قرار می‌گردد.

اما در ارتباط با این دیدگاه مشکلی وجود دارد که پذیرش آن را با تردید مواجه می‌سازد. بررسی واژه «سماء» در آیات قرآن نشان می‌دهد که خداوند از آسمانی که پدیده‌های جوی در آن رخ می‌دهد و باران از آن می‌بارد، با لفظ «السماء» نام برده است و هیچگاه لفظ «السماوات» به این آسمان نسبت داده نشده است. بنابراین، با توجه به این‌که در این آیه سخن از «السماوات» است، اگر منظور از فتق و شکافته شدن آن، بارش باران بود، باید به جای آن از لفظ «السماء» استفاده می‌شد، از این رو باید گفت رتق و فتق آسمان‌ها باید چیزی فراتر از مسائل جوی باشد که با عمومیتی که در واژه «السماوات» است و شامل تمامی ‌آسمان‌ها می شود، متناسب باشد. برخی از مفسران به این موضوع توجه کرده و توجیهاتی ارائه نموده‌اند. آنان گفته‌اند که باران از «سماوات» نمی‌بارد، بلکه از یک «سماء واحد» می‌بارد و آن سماء دنیاست، ولی خداوند لفظ جمع بر آن اطلاق نموده، زیرا هر قطعه از «سماوات»، خود «سماء» است<ref>طوسی، ج7، ص242</ref><ref> فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref>. ولی این پاسخ به نظر قانع کننده نمی‌رسد، زیرا اگر بنا بود خداوند به اعتبار این‌که هر قسمتی از «سماوات» خود «سماء» تلقی می‌شود، لفظ «سماوات» را به جای «سماء» به کار برد، در آیات بسیاری که سخن از آسمان و باران است، نیز چنین می‌کرد و به جای لفظ «سماء» از «سماوات» استفاده می‌نمود. جالب اینجاست که خداوند دقیقاً بر عکس عمل کرده و نه تنها در تمام آیاتی که بحث نزول باران از آسمان است، از لفظ «السماء» استفاده نموده، بلکه حتی برای روشن شدن تمایز «سماوات» و این «سماء»، در آیاتی<ref>{{QFrame|Surah=16|Ayah=60}}</ref>
<ref>{{QFrame|Surah=31|Ayah=10}}</ref>
<ref>{{QFrame|Surah=2|Ayah=164}}</ref>، این واژه‌ها را در کنار هم به نحوی که تفاوتشان نمایان شود، به کار برده است:

* «اللَّهُ الَّذي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً» (إبراهيم/14/32)
این آیه به صراحت نشان می دهد که میان «السَّماواتِ » که در مقابل «الْأَرْضَ» به کار رفته و «السَّماءِ»ای که باران از آن می بارد، تفاوت وجود دارد.
با توجه به آنچه که گفته شد، استعمال لفظ «السماوات» در این آیه اعتبار این دیدگاه را تاحدودی خدشه دار می‌نماید. نقد و بررسی بیشتر این دیدگاه را به بخش تطبیق دیدگاه قرآن و علم، موکول می‌نماییم.

===<big>دیدگاه چهارم</big>===

در این دیدگاه نیز باید گفت که تنها بخش اول قابل قبول بوده و می‌توان آن را به آیه نسبت داد، ولی بخش انتهایی نه تنها در آیه اشاره‌ای بدان نیست، بلکه در آیات این سوره نامی از هفت آسمان یا هفت زمین به میان نیامده است، به ویژه این‌که زمین در این آیه مفرد آمده و اگر منظور گشوده شدن آن به صورت هفت زمین می‌بود، همانند آسمان به صورت جمع استعمال می‌شد. علاوه بر این، اگر مسئله هفت آسمان در میان بود، واژه هفت در آیه به کار می‌رفت و گفته می‌شد هفت آسمان و زمین رتق بودند و ما آنها را گشودیم. همان‌طور که در آیات متعددی به مقتضای حال، از هفت آسمان نام برده شده است.

===<big>دیدگاه پنجم و ششم</big>===

همانطور که گفته شد، این دو دیدگاه هیچ هماهنگی و تناسبی با معنای الفاظ آیه ندارند. علاوه بر این دلیل معتبری نیز برای اثبات آنها ارائه نشده و در تنها حد یک ادعا هستند. فخرالدین رازی در توجیه دیدگاه پنجم می‌گوید: عدم، نفی محض است و در آن ذوات متمایز وجود ندارد، بلکه امری واحد، متصل و متشابه است. ولی پس از تحقق وجود، بین ذوات تمایز ایجاد شده و پدیده‌ها از یکدیگر جدا می‌شوند. از این رو، می‌توان رتق را مجازاً عدم و فتق را وجود دانست. ولی وی خود در ادامه ایرادی را بر این دیدگاه وارد دانسته و می‌گوید که ظاهر آیه اقتضا دارد که در حالت رتق «سماء» و «ارض» موجود باشند – نه عدم- و «فتق» مفارقت و جدایی بین آنها و در نتیجه «رتق» ملازمت بین آن دو باشد، در نتیجه این دیدگاه ضعیف و دارای اشکال است<ref>فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref>. در تکمیل این سخن می توان گفت که اساساً عدم چیزی نیست که بخواهد به هم پیوسته و متصل باشد یا نباشد و هنگامی که چیزی وجود ندارد، چگونه می‌توان به آن صفتی نسبت داده و آن را رتق دانست. علاوه بر این، می‌توان از نحوه به کارگیری الفاظ آیه نیز به این نتیجه رسید که سخن از زمان وجود است و نه عدم و قبل از آفرینش. استعمال فعل «کانتا» به معنای «بودند» می‌تواند بهترین دلیل بر وجود آسمان‌ها و زمین باشد، یا این‌که به کار بردن «السماوات و الارض» برای آن شئ اولیه خود بیانگر وجود آنهاست، زیرا کسی برای «عدم» نامی مشخص نمی‌نماید. نکته آخر این‌که اگر مقصود اشاره به زمان پیش از آفرینش بود، چنین گفته می‌شد که آسمان‌ها و زمین نبودند و ما آنها را آفریدیم، همان‌طورکه در آیات متعددی خداوند تعابیری نظیر این را به کار برده است:{{QFrame|Surah=19|Ayah=9}}
بدین ترتیب باید گفت که دو دیدگاه آخر را نمی‌توان به آیه نسبت داد. در جدول(2) آراء مفسران درباره رتق و فتق آسمان‌ها و زمین و خلاصه‌ای از نقاط قوت و ضعف آنها آورده شده است.

جدول2) آراء مفسران درباره رتق و فتق آسمان‌ها و زمین

{| class="wikitable"
!ردیف
!آراء مفسران درباره رتق و فتق آسمان‌ها و زمین
!پیش فرض هر دیدگاه
!نقاط قوت
!نقاط ضعف
|-
|1
|پیوستگی آسمان‌ها به زمین و جدایی بین آنها با هوا
|rowspan="2"| رتق به معنای یکی بودن آسمان‌ها و زمین با هم
|قابلیت برداشت پیوستگی آسمان‌ها و زمین از الفاظ آیه
|عدم اشاره آیه به جدا شدن آسمان‌ها و زمین با هوا
|-
|2
|پیوستگی آسمان‌ها به زمین و جداسازی آنها با تنوع بخشیدن و تمایز
|قابلیت برداشت پیوستگی آسمان‌ها و زمین از الفاظ آیه
|عدم اشاره آیه به نحوه جدا شدن آسمان‌ها و زمین
|-
|3
|پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود و گشودن رتق آسمان‌ها با باران و رتق زمین با رویش
|جداگانه آسمان‌ها به
|1- قابلیت برداشت پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود از آیه

2- مؤید روایی

3- هماهنگی با قسمت انتهایی آیه

4- سازگاری با مضمون برخی آیات دیگر

|تعارض کاربرد «السماوات» برای جو زمین با «السماء» در آیات دیگر
|-
|4
|پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود و فتق آنها به صورت هفت آسمان و زمین
|
|قابلیت برداشت پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود از آیه
|1- مفرد بودن ارض در آیه
2- عدم کاربرد هفت در آیه و بلکه در کل سوره
|-
|5
|«رتق» عدم و « فتق» ایجاد است.
|
|
|1- عدم هماهنگی با الفاظ آیه
2- «کانتا» بیانگر وجود آسمان‌ها و زمین و نه عدم آنهاست
|-
|6
|«رتق» تاریکی و «فتق» آشکار شدن نور روز است.
|
|
|1- عدم هماهنگی با الفاظ آیه
2- نبود دلیل
|}

بدین ترتیب باید گفت که تنها مطالبی که از الفاظ آیه قابل استنباط است، آن است که آسمان‌ها و زمین پیوسته و رتق بودند و خداوند آنها را گشوده و جدا نموده است. این پیوستگی و رتق می تواند در هر یک از آسمانها و زمین به طور جداگانه وجود داشته باشد و یا اینکه این پیوند بین آسمان‌ها و زمین بوده و آن دو به یکدیگر پیوسته باشند. از نحوه این پیوستگی و نیز چگونگی جداسازی و گسسته شدن سخنی در آیه به میان نیامده است، اما می‌توان احتمال انطباق آن با یافته های علمی جدید را بررسی نمود.

=تصورات عمومی درباره جهان تا پیش از عصر حاضر=
جهان و زمین به عنوان جایگاه زندگی بشر چگونه آغاز شده‌اند و چه تحولاتی برای رسیدن به این مرحله داشته‌اند؟ این سوالات، مهم‌ترین سوالاتی هستند که بشر همیشه به دنبال جواب آن بوده است. برای هزاران سال، منجمین به دنبال یافتن اندازه و عمر جهان بوده‌اند. تا قبل از سال 1929 و گزارش مشاهدات هابل تصور درستی از جهان وجود نداشت. 300 سال قبل از میلاد، ارسطو فیلسوف یونانی، در کتاب خود به نام «درباره افلاک» نوشت که زمین جسمی کروی است و نه یک سطح صاف. ارسطو می‌اندیشید که زمین ثابت و خورشید، ماه، سیارات و ستارگان در مدارهای کروی گرد زمین می‌چرخند. وی معتقد بود که اندازه جهان محدود است و زمان آغاز و پایان ندارد و همیشه پایدار و ایستا است<ref>Harrison, Cosmology: the science of the universe, pp31-33.</ref>. تا قبل از ظهور دیدگاه‌های نوین درباره جهان، به علت اعتقادات مذهبی و تصوراتی که وجود داشت، بشر معتقد به جهان ایستا و پایدار بود. ویژگی‌های جهان ایستا شامل موارد زیر بود:

• همگن بودن

• نامحدود بودن (از نظر مکانی و زمانی)

• گسترده نشدن<ref>Koupelis, In Quest of the Universe, p527.</ref>

اما مشاهدات جدید، این دیدگاه قدیمی را متزلزل نمود و باعث به وجود آمدن تعارضاتی بین دانشمندان گشت.

=یافته‌های علمی جدید درباره چگونگی پیدایش آسمان و زمین =

تئوری مه‌بانگ<ref>ig Bang</ref> بیشترین مقبولیت را در بین تئوری‌هایی که منشأ و تکامل جهان را توضیح می‌دهند، داراست، این تئوری ادعا می‌کند، جهانی (انرژی، فضا و زمان) که مشاهده می‌کنیم در حدود 13.7 میلیارد سال پیش، در نقطه‌ای به طول 35-10 متر (طول پلانک) و دمای 1032 کلوین و چگالی 1094 گرم بر سانتی متر مکعب جای گزیده بوده است. سپس به سرعت گسترده شده و به گسترش خود ادامه داده است. در 300 هزار سال پس از مه‌بانگ پس از تولید ذرات بنیادی و تشکیل و پخش یکنواخت هسته اتم‌های سبک همچون هیدروژن و هلیم در جهان، با کاهش دما، اتم‌های سبک همچون هیدروژن و هلیم تولید و به دلیل اختلالات و اغتشاشات کوانتومی ایجاد شده، ساختارهای مختلف تشکیل می‌شوند و 9.1 میلیارد سال بعد منظومه شمسی و زمین تشکیل می‌شوند. این تئوری تاکنون با شواهد متعددی<ref>به عنوان مثال: مشاهدات هابل از انبساط جهان؛ فراوانی عناصر سبک مانند هیدروژن و هلیم؛ تابش مایکروویو زمینه کیهانی cb</ref> تایید شده است<ref>Fleisher,The big bang, pp34-48.</ref> <ref>Blanchard, What caused the big bang, p4-28.</ref>.

[[پرونده:منظومه شمسی.jpg|بی‌قاب|وسط]]

=شکل گیری منظومه شمسی و زمین=

پذیرفته شده‌ترین فرضیه در مورد تشکیل منظومه شمسی فرضیه سحابی <ref>nebular hypothesis</ref> است که در سال 1976 ارائه شده است. شواهد متعددی فرضیه سحابی برای تشکیل ستاره ها را تایید می کند. 4/6 میلیارد سال پیش خورشید و سیارات در سحابی منظومه شمسی تشکیل شدند. این سحابی که شامل ذرات سنگین و سبک بود به آرامی شروع به چرخیدن می‌کند و به خاطر نیروی گرانش به مناطق مختلفی تقسیم می‌گردد.

[[پرونده:مراحل تشکیل منظومه شمسی و منظومه‌های مشابه.jpg|قاب|وسط|مراحل تشکیل منظومه شمسی و منظومه‌های مشابه]]

در مرکز این سحابی پیش خورشید با حدود 99% جرم کل متراکم می‌گردد و دمای آن برای انجام گداخت‌های هسته‌ای بالا می‌رود و باقی مواد متراکم می‌گردند و دیگر سیارات (از جمله زمین)، سیارک‌ها و ستاره‌های دنباله‌دار را تشکیل می‌دهند. پس از سرد شدن زمین، فرآیندهای مختلفی روی آن اتفاق می افتد:

• جو زمین در ابتدا هیچ شباهتی به جو کنونی نداشت و شامل همان مواد اولیه سحابی بود. به علت بادهای خورشیدی و گرمای آن و نیز کم بودن نیروی گرانش زمین برای نگه داشتن این مواد سبک، از جو زمین دور شدند.

• بر اثر فعالیت‌های آتشفشانی، گازهایی که بیشتر آن را دی اکسید کربن، دی اکسید گوگرد و بخار آب تشکیل می‌داد، از اعماق زمین به درون جو وارد شد. البته برخورد شهاب‌سنگ‌ها با زمین نیز در پیدایش آب و مولکول‌های ارگانیک در زمین موثر بودند.

[[پرونده:تشکیل جو.jpg|قاب|وسط|تشکیل جو]]

• پس از آن جوی شبیه جو کنونی زهره پدید آمد که به علت غلظت بالای مواد، سطح آن قابل مشاهده نیست. بدین ترتیب به علت غلظت بالای جو و برهمکنش نور با ذرات آن، هیچ یک از شب و روز وضوح فعلی را نداشتند. به عبارت دیگر نه شب کاملاً تاریک و نه روز کاملاً روشن بوده است.

• با آغاز بارش باران، دی اکسید کربن در اقیانوس‌ها وارد شدند و به صورت کربنات کلسیم و دی اکسید کربن در سنگ‌ها رسوب کرد و غلظت جو کمتر شد. با فعالیت ارگانیسم‌های فتوسنتزی، مولکول اکسیژن نیز به جو زمین وارد شد.

• 2.6 میلیارد سال پیش جو زمین شبیه جو فعلی شده و کدورت آن از بین می رود<ref>Lang, The Cambridge guide to the solar system, 2003.</ref><ref>National Research Council (U.S.), Origin and evolution of Earth: research questions for a changing planet, 2008. </ref>.

=احتمالات ممکن در باره پیوستگی و جداسازی آسمان‌ها و زمین از دیدگاه علم=

درباره این‌که پیوستگی و گسستگی خاص مورد نظر قرآن، مربوط به کدام پیوستگی و جداسازی از لحاظ علمی است، احتمالات متعددی مطرح است:

==احتمال اول==

منظور از پیوستگی، پیوسته و یکی بودن مواد زمین و آسمان در لحظه مهبانگ و منظور از جداسازی آن دو، پدیده مهبانگ است که منجر به شکل گیری آسمان و زمین به صورت کنونی شده است. البته این احتمال شق دومی نیز دارد و آن این است که منظور از پیوستگی، پیوسته و یکنواخت بودن فضا تا 300 هزار سال پس از مهبانگ باشد و منظور از جداسازی، آغاز تشکیل اولین ساختارها باشد.

{| class="wikitable"
|-
!colspan="3"|احتمال اول : «السماوات» مساوی کل فضا
|-
|rowspan="2" | 1
| پیوستگی || پیوسته و یکی بودن مواد زمین و آسمان در لحظات اول مه‌بانگ
|-
| جداسازی|| وقوع مهبانگ و آغاز شکل گیری آسمان و زمین
|-
|rowspan="2" | 2
|پیوستگی|| پیوسته و یکنواخت بودن فضا تا 300 هزار سال پس از مه‌بانگ
|-
|جداسازی|| آغاز تشکیل اولین ساختارها (اعم از ابرخوشه‌ها،خوشه‌های کهکشانی و ستارگان)
|-
|}

==احتمال دوم==

منظور از این پیوستگی، پیوستگی زمین و خورشید و سایر سیارات در سحابی منظومه شمسی است و منظور از جداسازی، جدا شدن زمین از خورشید و سایر سیارات و شکل گیری کامل منظومه شمسی است.

{| class="wikitable"
|-
!colspan="6"|احتمال دوم : «السماوات» مساوی سحابی منظومه شمسی
|-
|پیوستگی|| پیوستگی زمین، خورشید و سایر سیارات منظومه شمسی در سحابی اولیه‌
|-
| جداسازی || جدا شدن زمین از خورشید و سایر سیارات و شکل‌گیری کامل منظومه شمسی
|-
|}

==احتمال سوم==

منظور از پیوستگی آسمان‌ها، عدم بارش باران و منظور از پیوستگی زمین، عدم رویش گیاهان است. در این احتمال پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود مورد توجه قرار گرفته است، بدین معنا که آسمان پیوسته و بسته بود و بارانی نمی‌بارید و زمین پیوسته و بسته بود و گیاهی از آن نمی‌رویید. بدین ترتیب این دیدگاه مرحله پیوستگی را به زمان پیش از شکل گیری کامل جو که بارانی در آن رخ نمی‌داده است و پیش از مهیا شدن زمین برای رویش گیاهان، مربوط دانسته و مرحله گسستگی را به زمان آغاز بارش‌ها از آسمان و آغاز رویش گیاهان از زمین نسبت می‌دهد.

{| class="wikitable"
|-
!colspan="2"|احتمال سوم : «السماوات» مساوی جو زمین
|-
|پیوستگی|| عدم بارش باران از آسمان و رویش گیاهان از زمین در ابتدای پیدایش زمین
|-
| جداسازی || آغاز بارش‌های اولیه از آسمان و رویش نخستین گیاهان از زمین
|-
|}

=بررسی نقاط قوت و ضعف احتمالات=

پس از بیان احتمالات ممکن برای پدیده پیوستگی و گسستگی آسمان‌ها و زمین از دیدگاه علم، به بررسی هر یک از این احتمالات و میزان صحت و سقم آن‌ها می‌پردازیم:

==احتمال اول==
درباره احتمال اول باید گفت که هرچند پدیده مهبانگ تقریبا مورد پذیرش اکثر محافل علمی‌ جهان است، ولی علم کنونی تقریباً هیچ‌گونه اطلاع دقیقی درباره ماده اولیه جهان در لحظه مهبانگ ندارد. با این همه، باید گفت که هرچند بسیاری از جزئیات و اسرار این پدیده هنوز کشف نشده است، اما شواهد بسیاری نشان می‌دهد که به هر حال چنین پدیده‌ای در ابتدای پیدایش هستی باید اتفاق افتاده باشد. درباره انطباق این پدیده با رتق و فتق یا پیوستگی و گسستگی مورد نظر قرآن نیز باید گفت که هرچند قطعیتی در این باره وجود ندارد، ولی دلیلی نیز مبنی بر عدم تطابق این دو پدیده در دست نیست، بنابراین به نظر می‌رسد که پدیده مهبانگ می‌تواند مصداقی برای رتق و فتق مطرح شده در قرآن باشد.

==احتمال دوم==
در مورد احتمال دوم که مربوط به پیدایش منظومه شمسی است، باید گفت که هرچند فرضیه تشکیل منظومه شمسی از سحابی، آخرین و تنها فرضیه‌ای است که تقریبا مورد پذیرش تمامی محافل علمی جهان است، اما جزئیات دقیق این فرضیه و نیز علت بسیاری از پدیده‌‏هایی که در آن رخ می‌دهد، تاکنون شناخته نشده است.

درباره تطابق این فرضیه با دیدگاه قرآنی نیز باید گفت که تنها مشکلی که وجود دارد، آن است که در این صورت باید واژه «السَّماوات» در آیه «أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا» (انبیاء/21/30) را منطبق بر خورشید و سایر سیارات منظومه شمسی بدانیم. این امر هرچند در نگاه اول به نظر مشکلی ایجاد نمی‌کند، ولی باید گفت که دو اشکال اساسی بدان وارد است:

• اول اینکه شاهد قرآنی صریحی مبنی بر اینکه می‌توان کرات آسمانی را نیز مصداقی از «سماء» دانست، وجود ندارد و معمولاً به فضای حاوی این کرات، «سماء» اطلاق شده است. البته در پاسخ این اشکال می‌توان گفت که «سماء» در لغت به هر آنچه در بالا قرار گیرد، گفته می‌شود. بنابراین، شاید بتوان کرات آسمانی را نیز مصداقی از این واژه دانست، چنانکه برخی از مفسران متقدم منظور از هفت آسمان را خورشید و ماه وپنج سیاره از سیارات منظومه شمسی می‌دانستند و نیز برخی از متأخرین منظور از هفت آسمان را سیارات هفت گانه منظومه شمسی به جز زمین دانسته‌اند.

• دوم اینکه اگر واژه «السَّمَاوَاتِ» را منطبق بر خورشید و سایر سیارات منظومه شمسی در نظر بگیریم، معنای این واژه که عمومیت را می‌رساند و شامل تمامی آسمان‌ها می‌شود، به خورشید و تعداد خاصی از سیارات محدود می‌شود که قرینه‌ای برای این محدودسازی در آیه موجود نیست. بنابراین نمی‌توان با قطعیت درباره صحت این احتمال حکم کرد.

==احتمال سوم==

این احتمال نیز دارای نقاط قوت و ضعفی است. نقاط قوت آن عبارتند از:

• مؤید روایی.

• این‌که وجود پیوستگی جداگانه در هریک از آسمان‌ها و زمین، از آیه قابل برداشت است.

• هماهنگی این احتمال با ادامه آیه

• سازگاری این احتمال با مضمون برخی آیات دیگر:
{{QFrame|Surah=54|Ayah=11}}
{{QFrame|Surah=80|Ayah=26}}
{{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}

• از لحاظ علمی شکی نیست که در دوره ای از مراحل تکامل زمین بارش باران و رویش گیاهان در زمین وجود نداشته است. این مطلب سازگاری روشنی با تفسیر رتق و فتق در این احتمال دارد.

اما نقطه ضعف این دیدگاه چنانکه گفته شد، به کار رفتن واژه «السماوات» در آیه به جای واژه «السماء» است که در آیات قرآن برای آسمانی که باران از آن می‌بارد، به کار می‌رود.

بدین ترتیب باید گفت که به استثنای دیدگاه اول، دو دیدگاه دیگر دارای نقاط قوت و ضعفی هستند که نه می‌توان به طور کلی آنها را رد کرد و نه می‌توان با قطعیت به صحت آنها حکم کرد. اما راه حل مناسبی نیز وجود دارد که می‌تواند میان احتمالات موجود جمع نموده و مشکلات موجود در هر یک از این دیدگاه‌ها را نیز تا حدودی حل نماید.

=نتیجه گیری=

<big>جمع میان احتمالات</big>

با توجه به نقاط قوت و ضعفی که برای احتمالات مطرح شده بیان شد، می توان این احتمالات را به گونه ای با هم جمع نموده و احتمال جامع‌تری برای معنای آیه در نظر گرفت. به عبارت دیگر می‌توان گفت که پدیده رتق و فتق مصادیق گوناگون داشته و می‌تواند هر سه احتمال بیان شده را در بر بگیرد. قرائن متعددی در تایید و تقویت این دیدگاه وجود دارد:

• نحوه آورده شدن الفاظ آیه که می تواند هر دو گونه پیوستگی را پوشش دهد.

• آمدن «السماوات» به جای «السماء» که احتمال وقوع فتق در تمامی اجزای آسمانها را تقویت می کند.

• مبالغه‌ای که در به کار رفتن لفظ «رتق» وجود دارد که می‌تواند بیانگر شدت این پیوستگی باشد، به گونه‌ای که فتق کامل به تدریج و در چندین مرحله اتفاق بیفتد.

• مصادیق مختلفی که در روایات برای پدیده فتق بیان شده که می‌تواند بیانگر تعدد فتق‌هایی باشد که در آسمان‌ها و زمین رخ داده است.<ref>در نهج البلاغه روایاتی آمده است که منظور از فتق را فتق بین سماوات بالا و قرار دادن فرشتگان در آنها، شکافته شدن طبقات فضا (نهج البلاغه، خطبه1) و فتق بین هفت آسمان (نهج البلاغه، خطبه211) معرفی می‌نماید. صادقی تهرانی(1380، ص68) می‌گوید که روایت اخیر از جمله شواهدی است که نشان می‌دهد رتق و فتق تنها ویژه معنای بارش باران و رویش گیاهان نیست.</ref>

بدین ترتیب می‌توان معنای «السماوات» را با همان گستردگی که دارد و شامل تمامی‌آسمان‌ها می‌شود، در نظر گرفته و بگوییم که رتق و فتق مورد نظر آیه با توجه به الفاظ به کار رفته در آن می تواند مصادیق متعددی داشته و در اجزای مختلف آسمان رخ داده باشد، از این رو خداوند به طور کلی این پیوستگی و گسستگی را به کل آسمان‌ها نسبت داده تا آیه بتواند دربردارنده تمامی رتق و فتق‏‌هایی که در آسمان‌ها و زمین رخ می‌دهد، باشد. همان‌طور که ملاحظه می‌شود، این دیدگاه به خوبی می‌تواند سه دیدگاه اول را در خود جمع نماید. علاوه بر این، مشکلی که درباره استعمال واژه «السماوات» در دیدگاه دوم و سوم داشتیم، نیز بدین وسیله حل می‌شود، زیرا در این دیدگاه دیگر لازم نیست که معنای «السماوات» را محدود کرده و مختص به کرات درون منظومه شمسی نماییم، یا این‌که مانند دیدگاه سوم برای تطبیق معنای «السماوات» با جو زمین، بدون هیچ دلیل و قرینه‌ای بگوییم که منظور از «السماوات» همان «السماء» است، بلکه می توان گفت که با توجه به اینکه پیوستگی یک بار میان کل اجزای آسمان و زمین، یک بار میان اجزای منظومه شمسی و زمین و بار دیگر به طور جداگانه در زمین و جو آن رخ می‌دهد، در این آیه از لفظی استفاده شده که عمومیت را رسانده و می‌تواند دربردارنده تمامی این آسمان‌ها باشد.

البته این‌که ما سه احتمال برای پیوستگی و گسستگی آسمان‌ها و زمین ارائه کردیم، به این معنا نیست که رتق و فتق مورد نظر آیه تنها منحصر به این سه مورد است، بلکه این احتمال وجود دارد که رتق و فتق‌‏های بسیاری در فرآیند آفرینش آسمان‌ها و زمین رخ داده باشد که ما از آنها بی‌خبریم. ما در اینجا تنها به آنچه که علم تاکنون بدان دست یافته اشاره کردیم.

=پانویس و منابع=

{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

[[رده: انبیاء.آیه30]]
[[رده: مقاله]]

1. قرآن کریم

2. ابن عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير، بی نا، بی تا.

3. ابن منظور، محمد بن مكرم، لسان العرب، دار صادر، بيروت، 1414ق.

4. ابو حيان، محمد بن يوسف، البحر المحيط فى التفسير، دار الفكر، بيروت، 1420ق.

5. بيضاوى، عبدالله بن عمر، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، دار احياء التراث العربى، بيروت، 1418ق.

6. راغب اصفهانى، حسين بن محمد، المفردات في غريب القرآن، دارالعلم، بيروت، 1412ق.

7. زمخشرى، محمود، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، دار الكتاب العربي، بيروت، 1407ق.

8. صادقى تهرانى، ستارگان از ديدگاه قرآن، اميد فردا، تهران، 1380ش.

9. طباطبايى سيد محمد حسين، الميزان فى تفسير القرآن، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسين، قم، 1417ق.

10. طبرسى، ‏احمد بن على، الإحتجاج على أهل اللجاج‏، مرتضى‏، مشهد، 1403ق‏.

11. طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البيان فى تفسير القرآن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1372ش.

12. طريحى، فخر الدين، مجمع البحرين، كتابفروشى مرتضوى، تهران، 1375ش.

13. طوسى، محمد بن حسن، التبيان فى تفسير القرآن، دار احياء التراث العربى، بيروت.

14. طيب، سيد عبد الحسين، اطيب البيان في تفسير القرآن، انتشارات اسلام، تهران، 1378ش.

15. فخرالدين رازى، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتيح الغيب، دار احياء التراث العربى، بيروت، 1420ق.

16. فراهيدى، خليل بن احمد، كتاب العين، انتشارات هجرت، قم، 1410ق.

17. فولادوند، محمد مهدى، ترجمه قرآن، دار القرآن الكريم (دفتر مطالعات تاريخ ومعارف اسلامى)، تهران، 1415ق.

18. قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا، تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، 1368ش.

19. مصطفوى، حسن، التحقيق في كلمات القرآن الكريم، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، تهران، 1360ش.

20. مغنيه، محمد جواد، تفسير الكاشف، دار الكتب الإسلامية، تهران، 1424ق.

21. سيد رضى، محمد بن حسين، نهج البلاغه، هجرت‏، قم‏، 1414ق‏.

22. آلوسى، محمود، روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1415ق.

23. ابن عاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، بی نا، بی تا.

24. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، دار صادر، بیروت، 1414ق.

25. ابو حیان، محمد بن یوسف، البحر المحیط فى التفسیر، دار الفکر، بیروت، 1420ق.

26. بیضاوى، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، دار احیاء التراث العربى، بیروت، 1418ق.

27. جوهری، إسماعیل بن حماد، الصحاح؛ تاج اللغة وصحاح العربیة، دارالعلم للملایین، بیروت، 1990م.

28. درویش، محیى الدین، اعراب القرآن و بیانه، دارالارشاد، سوریه، 1415ق.

29. راغب اصفهانى، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، دارالعلم، بیروت، 1412ق.

30. رضایی اصفهانی، محمد علی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، انتشارات کتاب مبین، 1388ش.

31. زبیدی، محمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، تراث العربی، کویت، 1422ق.

32. زمخشرى، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، دار الکتاب العربی، بیروت، 1407ق.

33. سید بن قطب بن ابراهیم شاذلی، فى ظلال القرآن، دارالشروق، بیروت- قاهره، 1412ق.

34. شهرستانی، هبة الدین، اسلام و هیئت، مطبعة الغری، نجف، 1356ق.

35. طباطبایى سید محمد حسین، المیزان فى تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین، قم، 1417ق.

36. طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البیان فى تفسیر القرآن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1372ش.

37. طوسى، محمد بن حسن، التبیان فى تفسیر القرآن، دار احیاء التراث العربى، بیروت.

38. طیب، سید عبد الحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، انتشارات اسلام، تهران، 1378ش.

39. فخرالدین رازى ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، دار احیاء التراث العربى، بیروت، 1420ق.

40. فراهیدى خلیل بن احمد، کتاب العین، انتشارات هجرت، قم، 1410ق.

41. فولادوند، محمد مهدى، ترجمه قرآن، دار القرآن الکریم، تهران، 1415ق.

42. فیض کاشانى، ملا محسن، تفسیر الصافى، انتشارات الصدر، تهران، 1415ق.

43. قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، 1368ش.

44. مصطفوى، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، 1360ش.

45. Fleisher. Paul,The big bang, 2006,pp34-48.

46. Edwards, Rem Blanchard,What caused the big bang, 2001,p4-28.

47. Pincock, Stephen; Frary, Mark The origins of the universe for dummies, 2007 .

48. Lang, Kenneth R ,The Cambridge guide to the solar system ,Cambridge University Press, 2003.

49. National Research Council (U.S.), Origin and evolution of Earth: research questions for a changing planet, 2008.

[[رده:فیزیک]]

پیوستگی و گسستگی آسمان‌ها و زمین از منظر قرآن و علم

2020-04-04T08:00:01Z

Hosna: /* احتمالات ممکن در باره پیوستگی و جداسازی آسمان‌ها و زمین از دیدگاه علم */

{{QFrame|Surah=21|Ayah=30}}

=چکیده=

قرآن کریم در آیات متعددی به بیان پدیده‌های مربوط به پیدایش جهان می‌پردازد. در این نوشتار از میان پدیده‌های مذکور، به بررسی امکان انطباق پدیده «پیوستگی و گسستگی آسمان‌ها و زمین» با یافته‌های جدید علمی می‌پردازیم. احتمالات علمی مختلفی برای این پدیده مطرح است که همگی بر این اساس شکل می‌گیرند که منظور از آسمان در این پدیده چیست. با توجه به اینکه آسمان می‌تواند معادل با کل فضا، سحابی منظومه شمسی و یا جو زمین باشد، سه احتمال علمی برای این پدیده‌ مورد بررسی و ارزیابی قرار می‌گیرد.

=مقدمه=
خداوند در آیه 30 سوره انبیاء از رتق و فتق آسمان‌ها و زمین و یا به عبارتی پیوستگی و گسستگی آسمان‌ها و زمین سخن می‌گوید:

«أَوَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُواْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا وَ جَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كلَّ ‏َّ شَى‏ْءٍ حَىٍّ ‏ٍ أَ فَلَا يُؤْمِنُونَ» (انبیاء/30)

آيا كسانى كه كفر ورزيدند، ندانستند كه آسمان‌ها و زمين هر دو به هم پيوسته بودند، و ما آن دو را از هم جدا ساختيم، و هر چيز زنده‌‏اى را از آب پديد آورديم؟ آيا [باز هم‏] ايمان نمى‌آورند؟

اینکه پدیده رتق و فتق چیست و چه ویژگی‌هایی دارد و آیا با یافته‌های علمی کنونی مطابقت دارد یا خیر، مساله‌ای است که در این مقاله درصدد دستیابی به آن هستیم.

آيا كسانى كه كفر ورزيدند، ندانستند كه آسمان‌ها و زمين هر دو به هم پيوسته بودند، و ما آن دو را از هم جدا ساختيم، و هر چيز زنده‏اى را از آب پديد آورديم؟ آيا [باز هم‏] ايمان نمى‏‌آورند؟

اینکه پدیده رتق و فتق چیست و چه ویژگی‌هایی دارد و آیا با یافته‌های علمی کنونی مطابقت دارد یا خیر، مساله‌ای است که در این مقاله درصدد دستیابی به آن هستیم.

=آسمان در قرآن=

مفهوم «آسمان» در قرآن که با لفظ «سماء» از آن یاد شده است، کاربرد گسترده‌ای دارد. لذا برای درک بهتر دیدگاهی که خداوند در قرآن درباره این مفهوم مطرح می‌نماید، ضروری است که معنای دقیق «سماء» و مصادیق آن در آیات مختلف مورد بررسی قرار گیرد. واژه «سماء» و جمع آن «سماوات» جمعاً 310 بار در قرآن به صورت معرفه و نکره به کار رفته است. کاربرد گسترده این واژه در آیات قرآن، ضرورت تبیین دقیق معنا و مصادیق آن را نشان می‌دهد. در این نوشتار ابتدا به بررسی معنای لغوی «سماء» پرداخته و سپس کاربردهای قرآنی آن را با توجه به نظر مفسران تبیین نموده و جمع بندی می‌نماییم.

==«سماء» در لغت==

واژه «سماء» از ریشه «س،م،و» به معنای بلندی، ارتفاع و رفعت است<ref>فراهیدی،7، ص318</ref><ref> ابن فارس، ص490</ref><ref> ابن منظور،14، ص397؛ زبیدی،38، ص301</ref>. «سماء» به صورت مونث و مذکر هر دو به کار می‌رود و همچنین برای مفرد و جمع نیز می‌تواند یکسان استعمال شود. علت این امر را چنین گفته‌اند که چون «سماء» از اسماء جنس است، استعمال آن با مفرد و جمع و نیز مونث و مذکر جایز است<ref>راغب اصفهانی،ص427</ref><ref>نک. زبیدی، 38، ص302</ref>. فراهیدی «سماء» را به معنای سقف هر چیز و هر خانه‌ای می‌داند<ref>فراهیدی، 7، ص318</ref>. جوهری می‌گوید: «سماء» هر آن چیزیست که بر فراز تو قرار گرفته و بر تو سایه می‌افکند و از این باب است که به سقف خانه «سماء» گفته می‌شود<ref>جوهری، 7، ص231</ref>. راغب اصفهانی «سماء»ِ هر چیز را بالای آن می‌داند و می‌گوید که هر «سماء» نسبت به آنچه پایین آن است، «سماء» و نسبت به آنچه که بالای آن قرار می‌گیرد، «ارض» محسوب می‌شود. اما «سماء» معروف همان «سماء»ی است که بر زمین سایه افکنده است<ref>راغب اصفهانی، ص427</ref>. به گفته ابن فارس عرب به هر چیز بلند مشرف و مسلط، «سماء» می‌گوید، حتی پشت اسب و گیاهان را نیز «سماء» خوانده است<ref>ابن فارس، ص490</ref>. تسمیه گیاه به «سماء» یا به این دلیل است که گیاه از باران که خود «سماء» است، ایجاد می‌شود و یا به این دلیل است که گیاه از زمین ارتفاع می‌گیرد<ref>راغب، ص427</ref>. علاوه بر این، در مواردی به ابر<ref>ابن فارس، ص490</ref> و باران<ref>جوهری،7، ص231</ref><ref> ابن فارس، ص490</ref> نیز «سماء» گفته شده است. مصطفوی می‌گوید: اصل واحد در این ریشه، آن چیزی است که مرتفع و بلند است و بالای شئ دیگری و محیط بر آن قرار می‌گیرد. این لغت برگرفته از آرامی، سریانی و عبری است که در عربی به صورت «سماء» به کار رفته است<ref>مصطفوی، 5، ص218</ref>.

بدین ترتیب، باید گفت که واژه «سماء» از گستره معنایی وسیعی برخوردار است و می‌تواند مصادیق متعددی را در بر گیرد. بنابراین، با توجه به این‌که جو زمین، کرات آسمانی و فضای بین آنها بالای زمین و مشرف و مسلط بر آن قرار گرفته‌اند، می‌توانند از جمله مصادیق «سماء» به شمار روند.

==کاربرد «سماء» در آیات==

همان‌طور که در بررسی لغوی واژه «سماء» اشاره شد، این واژه دارای گستره معنایی وسیع و مصادیق متعددی است. از این رو، برای تعیین مصداق دقیق آن در هر آیه باید به قراین موجود و سیاق آیات توجه نمود. با توجه به آنچه که مفسران تا کنون درباره مصادیق «سماء» در آیات مختلف بیان کرده‌اند، موارد کاربرد این واژه در آیات را می‌توان در چهار دسته زیر مطرح کرد:

1.«السماء» گاه به معنای جو، ابر و باران به کار رفته است. در این باره می‌توان به آیاتی اشاره کرد که درباره نزول باران از آسمان سخن می‌گوید:
{{QFrame|Surah=2|Ayah=22}}

برخی برآنند که چون باران از ابر فرو می‌ریزد و عرب نیز به ابر «سماء» می‌گوید، در اینگونه آیات، مراد «ابر» است<ref> طبرسی،1، ص451</ref>، در حالیکه هیچ مانعی ندارد که منظور از این «سماء» را کمی گسترده‌تر در نظر گرفته و آسمانی که ابر در آن قرار دارد، یعنی جو زمین را، مصداق آن بدانیم، چنانکه برخی بر این باورند<ref>مکارم،1، ص121</ref><ref> جعفری،1، ص183</ref>. اما در برخی از آیات نیز می‌توان با استفاده از قرینه‌هایی مشخص کرد که مراد الهی تنها «جو زمین» است:

{{QFrame|Surah=30|Ayah=48}}

همان‌طور که می‌بینیم در این آیه سخن از آسمانی است که ابرها در آن قرار دارند، بنابراین مصداقی به جز جو زمین را نمی‌توان برای آن در نظر گرفت.در آیاتی نظیر آیه زیر نیز مفسران غالباً مراد از «سماء» را باران دانسته‌اند<ref>طبرسی، 4، ص428</ref>، گرچه برخی نیز در معنای آن ابر و آسمان را ذکر کرده‌اند<ref>زمخشری، 2، ص6</ref>:

{{QFrame|Surah=71|Ayah=11}}

2.اژه «السماء» در مواردی به معنای اجرام آسمانی<ref>صادقی تهرانی،20، ص167</ref><ref> مغنیه، 5، ص346</ref><ref> مدرسی،8، ص113</ref> یا فضای حاوی آنها<ref>رضایی اصفهانی،ص135</ref> به کار رفته است.

[[پرونده:Annotation 2020-01-28 024331.jpg|بی‌قاب|وسط|اجرام منظومه شمسی]]

البته شاهد قرآنی صریحی مبنی بر اینکه می توان اجرام آسمانی را نیز مصداقی از «سماء» دانست، وجود ندارد و معمولاً به فضای حاوی این کرات، «سماء» اطلاق شده است. تنها در آیات معدودی مانند آیه 65 سوره حج و 11 سوره فصلت برای واژه «سماء»، معنای کرات آسمانی مطرح شده است که در این آیات نیز اشاره مستقیمی به کرات آسمانی نشده و برخی از مفسران با توجه به مضمون کلی آیه این معنا را از لفظ «سماء» استنباط کرده‌اند<ref>صادقی تهرانی،20، ص167</ref><ref> مغنیه،5، ص346</ref><ref> مدرسی،8، ص113</ref><ref> طیب،9، ص335</ref><ref> مکارم،1، ص166</ref>:

{{QFrame|Surah=22|Ayah=65}}

چنانکه ملاحظه می‌شود در این آیه اشاره صریحی به کرات آسمانی نشده و به نظر می‌رسد که ‌این دیدگاه به دلیل آن مطرح شده که در آیه، بحث از افتادن آسمان بر روی زمین است و از آنجا که نمی‌توان تصویر روشنی از افتادن فضای خالی بر زمین تصور نمود، به ناچار «السماء» را به معنای خود کرات آسمانی گرفته‌اند. درحالیکه هیچ مانعی ندارد که آسمان را در این آیه به همان معنای وسیع خود یعنی فضایی که دربردارنده اجرام آسمانی است -البته به علاوه محتویات آن- در نظر بگیریم.

در برخی از آیات نیز «سماء» به صراحت به معنای فضای حاوی اجرام آسمانی معرفی می‌شود:

{{QFrame|Surah=25|Ayah=61}}
در مورد معنای «بُرُوج» دو نظر اصلی مطرح است. برخی از مفسران منظور از آن را ستارگان یا ستارگان درخشان دانسته‌اند<ref>نک. طوسی،7، ص503</ref> <ref>نک. طبرسی،7، ص279</ref><ref> نک. فخررازی،24، ص479</ref><ref> طباطبایی، 15، ص235</ref> و برخی نیز مراد از آن را منازل خورشید و سیارات که همان برج‌های دوازده گانه است، می‌دانند<ref>طوسی،7، ص503</ref><ref> طبرسی،7، ص279</ref><ref> فخررازی،24، ص479</ref><ref> طباطبایی،15، ص235</ref> که در صورت دوم نیز منظور، مجموعه‌ای از ستارگان است که از دید ما شکل خاصی را ایجاد می‌نمایند. بنابراین می‌توان گفت که این آیه به صراحت «السماء» را به عنوان فضایی حاوی ستارگان، خورشید و ماه معرفی می‌نماید.

3. واژه «السماء» در برخی از آیات به معنای آسمان معنوی به کار رفته است. این در صورتی است که در آیه «سماء» به عنوان مکانی برای پدیده‌های فرامادی مطرح شده باشد. البته مفسران تعابیر متفاوتی همچون مقام قرب و حضور<ref>طباطبایی،16، ص248</ref><ref> مکارم،6، ص170</ref> ، عوالم بالا و روحانی <ref>ابن عاشور،8، ص96</ref> و بهشت <ref>قرشی، احسن الحدیث،3، ص408</ref> برای اینگونه کاربرد واژه «سماء» استعمال کرده‌اند که همگی تحت عنوان آسمان معنوی قابل جمع است.

{{QFrame|Surah=7|Ayah=40}}

{{QFrame|Surah=67|Ayah=16}}
{{QFrame|Surah=67|Ayah=17}}

4. «السماء» گاه می‌تواند دربردارنده تمامی آسمان‌ها باشد. همانطور که گفته شد، «سماء» اسم جنس است و وقتی به صورت معرفه با الف و لام به کار می‌رود، یا افاده عموم کرده و می‌تواند دربردارنده تمامی آسمان‌ها باشد یا اشاره به آسمان مشخصی دارد که از قرائن و سیاق کلام به دست می‌آید. در این حالت الف و لام به ترتیب الف و لام جنس یا عهد است که هر کدام معنای متفاوتی برای «سماء» ایجاد می نمایند:

1) الف و لام جنس: در این حالت «الف و لام» «السماء» می‌تواند الف و لام استغراق حقیقی<ref>الف لام استغراق حقیقی، الف و لامی است که برای اشاره به تمام افراد جنس می آید و می توان به جای آن از واژه «کلّ» استفاده کرد.</ref> باشد که تمام آسمان‌ها را شامل شود و یا می‌تواند الف و لام جنس<ref>الف و لام جنس، الف و لامی است که برای بیان حقیقت و ماهیت چیزی می آید و نمی توان به جای آن از واژه «کلّ» استفاده نمود.</ref> برای بیان ماهیت باشد و اشاره به ماهیت و حقیقت «سماء» داشته باشد. این حالت معمولا هنگامی است که «السماء» به صورت مطلق<ref>بدون هیچ قید و قرینه خاصی که نشان بدهد منظور از «السماء» آسمان خاصی است.</ref> و در مقابل «ارض» استعمال شده که در این صورت افاده عموم کرده و می‌تواند دربردارنده تمامی‌آسمان‌ها باشد. برخی از مفسران برآنند که در این‌گونه آیات «السماء» به علاوه «الارض» معادل و تشکیل دهنده کل هستی و کائنات است <ref>صادقی تهرانی،16، ص90</ref><ref> طیب،9، ص137</ref> و بنابراین باید گفت که «السماء» به تنهایی می‌تواند به معنای هر آنچه غیر زمین است، باشد.

{{QFrame|Surah=3|Ayah=5}}
{{QFrame|Surah=14|Ayah=38}}

2) الف و لام عهد: در این حالت در غالب موارد الف و لام عهد ذهنی است<ref>الف و لام عهد ذهنی (یا علمی)، الف و لامی است که برای بیان مطلبی که برای مخاطب معلوم و شناخته شده است، به کار می رود.</ref> و منظور از «السماء» با توجه به قرائن موجود در آیه برای مخاطب مشخص می‌شود. هر سه کاربرد پیشین برای «السماء» -که بیان شد- را می‌توان جزء این دسته به شمار آورد.

واژه «السماوات» که جمع «سماء» است، نیز بیشتر به صورت معرفه و در مقابل «ارض» به کار رفته و مراد از آن تمامی آسمان‌های موجود است، زیرا به کار بردن الف و لام با کلمات جمع افاده عموم می‌نماید<ref>سیوطی،1، ص631</ref>.

«السماء» گاه در مقابل «السماوات» به کار می‌رود که نشان می‌دهد به یکی از آسمان‌های لحاظ شده در واژه «السماوات» اشاره دارد.

{{QFrame|Surah=14|Ayah=32}}

در این آیه، واژه «السماوات» اشاره به تمامی آسمان‌ها و «السماء» اشاره به جو زمین دارد که یکی از این آسمان‌هاست. الف و لام در «السماء» الف و لام عهد ذهنی است، چراکه با توجه به قراین موجود در آیه، برای مخاطب مشخص است که کدام «سماء» مورد نظر است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد سماء در آیات !! آیات
|-
!rowspan="3" | 1
|جو زمین<ref>مکارم،1، ص121؛ جعفری، 1، ص83</ref>
|«اللَّهُ الَّذِى يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَيَبْسُطُهُ فىِ السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ وَ يجَْعَلُهُ كِسَفًا فَترََى الْوَدْقَ يخَْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ»روم/48
|-
|ابر<ref>طبرسی،1، ص451</ref>
|«وَ أَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَسْقَيْناكُمُوهُ وَ ما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنينَ»، حجر/22
|-
| باران<ref>طبرسی، 4، ص428</ref>
|«يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً»، نوح/11
|-
!rowspan="2" | 2
|فضای حاوی اجرام آسمانی<ref>رضایی اصفهانی،ص135</ref>
|«تَبارَكَ الَّذي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَ جَعَلَ فيها سِراجاً وَ قَمَراً مُنيرا»فرقان/61
|-
|اجرام آسمانی<ref>صادقی تهرانی،20، ص167؛ مغنیه، 5، ص346؛ مدرسی،8، ص113</ref>
|«... وَ يُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحيمٌ»، حج/65
|-
!rowspan="2" | 3
!rowspan="2" |آسمان معنوی
|«إِنَّ الَّذينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَ اسْتَكْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَ لا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ في‏ سَمِّ الْخِياطِ وَ كَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمينَ»أعراف/40
|-
|«ءَ أَمِنتُم مَّن فىِ السَّمَاءِ أَن يخَْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذَا هِىَ تَمُورُ * أَمْ أَمِنتُم مَّن فىِ السَّمَاءِ أَن يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِير»ملك/16و17
|-
!rowspan="2" | 4
!rowspan="2" |تمامی آسمان‌ها
|«إِنَّ اللَّهَ لا يَخْفى‏ عَلَيْهِ شَيْ‏ءٌ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ»آل‏عمران/5
|-
|«رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ ما نُخْفي‏ وَ ما نُعْلِنُ وَ ما يَخْفى‏ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْ‏ءٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ» إبراهيم/38
|}

سوال: چرا واژه «السماء» در برخی آیات به صورت مفرد و در برخی آیات دیگر به صورت جمع «السماوات» به کار رفته است؟

سیوطی در پاسخ این سوال می گوید که هرگاه تعداد، مورد نظر بوده است، «سماء» با صیغه جمع آمده و دلالت بر عظمت و کثرت می‌‎نماید، و هرگاه جهت بالا مورد نظر بوده، «سماء» با صیغه مفرد آمده است<ref>سیوطی، 1، ص573</ref>.

قسمت اول این پاسخ بدین معناست که به کار رفتن «السماء» به صورت جمع «السماوات» علاوه بر اینکه دلالت بر عمومیت می‌کند، نشان می‌دهد که تاکید در «السماوات» اشاره به وجود اجزاء متعدد در آن و مورد نظر بودن تمامی آنهاست.

قسمت دوم این پاسخ یعنی اینکه مراد از «السماء» به صورت مفرد، جهت بالاست، به نظر صحیح نمی‌رسد، زیرا با برخی از خصوصیاتی که خداوند در آیات قرآن کریم برای «السماء» ذکر می‌کند، سازگار نیست:

* خداوند «السماء» را به عنوان یک بنا و نه صرفاً یک جهت معرفی می‌نماید.<ref>اللَّهُ الَّذي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَ السَّماءَ بِناءً ... (غافر/64) خدا [همان‏] كسى است كه زمين را براى شما قرارگاه ساخت و آسمان را بنايى [گردانيد]</ref>

* در آیه ای می‌فرماید که «السماء» را بالا برد و رفیع کرد.<ref>ءَ أَنتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَئهَا * رَفَعَ سَمْكَهَا فَسَوَّئهَا (نازعات/27و28) آيا آفرينش شما دشوارتر است يا آسمانى كه [او] آن را برپا كرده است؟ سقفش را برافراشت و آن را [به اندازه معين‏] درست كرد.</ref>

* همچنین خداوند «السماء» را با عنوان «سقف محفوظ» معرفی می‌نماید.<ref>وَ جَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفًا محَّْفُوظًا...(انبیاء/32) و آسمان را سقفى محفوظ قرار داديم</ref>

*در آیه ای می‌فرماید که او «السماء» را از سقوط و افتادن بر زمین نگه می‌دارد.<ref>وَ يُمْسِكُ السَّمَاءَ أَن تَقَعَ عَلىَ الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ ... (حج/65) و آسمان را نگاه مى‏‌دارد تا [مبادا] بر زمين فرو افتد، مگر به اذن خودش [باشد].</ref>

روشن است که این خصوصیات، همگی خصوصیات یک بنا و ساختار عظیم و نه صرفاً یک جهت است. بنابراین نمی‌توان این پاسخ را پذیرفت که مراد از «السماء» به صورت مفرد، صرفاً جهت بالا باشد. بلکه می‌توان گفت که مفرد به کار رفتن «السماء» :

*یا از آن جهت است که مراد از آن تنها یک آسمان مشخص است و الف و لام آن الف و لام عهد است.

*یا اینکه الف و لام آن، الف و لام جنس است و منظور از آن تمامی آسمان‌ها است. در این صورت درباره تفاوت «السماء» با «السماوات» می‌توان گفت که با توجه به آنچه که درباره علت جمع آمدن «السماوات» ذکر شد، به نظر می‌رسد که هرگاه نظر به کل بوده، از لفظ «السماء» استفاده شده و هرگاه نظر به تمام جزئیات این کل بوده، لفظ «السماوات» به کار رفته است. به عبارت دیگر هنگامی که خداوند بخواهد اشاره به جنس «سماء» یا کلیت آن نماید، «السماء» را به کار می‌برد و هنگامی که بخواهد بر این نکته تأکید نماید که ‌این «سماء» دارای جزئیات و انواعی است و مراد، تمام این جزئیات و انواع است، از لفظ «السماوات» استفاده می‌نماید.

==نتیجه گیری==

همانطور که گفته شد واژه «سماء» از ریشه «س،م،و» به معنای بلندی، ارتفاع و رفعت است و «سماء»ِ هر چیزی را به معنای بالای آن گفته‌اند. عرب به هر چیز بلند مشرف و مسلط، «سماء» می‌گوید. بنابراین باید گفت که این واژه دارای گستره معنایی وسیعی است و می‌تواند مصادیق متعددی را در بر گیرد. از این رو، برای تعیین مصداق دقیق آن در هر آیه باید به قراین موجود و سیاق آیات توجه نمود.

مفسران تاکنون عموماً چهار مصداق کلی برای این واژه بیان کرده اند که عبارتند از:

1- جو، ابر و باران؛ 2- اجرام آسمانی و فضای حاوی اجرام آسمانی؛ 3- آسمان معنوی؛ 4- تمامی آسمان‌ها

البته هرچند مفسران تاکنون این چهار مصداق را در رابطه با واژه «سماء» در آیات قرآن بیان کرده‌اند، اما گستره معنایی این واژه به گونه‌ای است که مصادیق دقیق‌تری همچون منظومه شمسی را نیز برمی‌تابد، چنانکه برخی از مفسران در تفسیر معنای «سبع سماوات» از اجرام آسمانی موجود در منظومه شمسی نام برده‌اند.

=بررسی تفسیری=
درباره واژه «رَتْقاً» در عبارت «أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا» که خبر فعل ناقص «كَانَتَا» است و طبق قاعده کلی باید تثنیه می‌آمد، بحث‌های فراوانی است. برخی از مفسران معتقدند که ‌این واژه به دلیل مصدر بودن با جمع و تثنیه و مفرد یکسان به کار می‌رود<ref>طوسی، ج7، ص243</ref>، هرچند که به معنای اسم مفعول یعنی مرتوق به کار رفته باشد<ref>طباطبایی، ج14، ص278</ref>. ابن عاشور می‌گوید آوردن مصدر در اینجا به جای اسم مفعول برای بیان مبالغه در حصول این صفت است<ref>بن عاشور، ج17، ص40</ref>. به عبارت دیگر، واژه «رَتْق» نه تنها دلالت بر پیوستگی آسمان‌ها و زمین می‌نماید، بلکه آوردن آن به صورت مصدر نشان می‌دهد که‌ این پیوستگی از شدت بسیار بالایی برخوردار بوده است. زمخشری این سؤال را مطرح می‌نماید که آیا رتق که به معنای اسم مفعول (مرتوق) به کار رفته است، می‌تواند جایگزین مناسبی برای لفظ «مرتوقتین» باشد؟ و خود چنین پاسخ می‌دهد که واژه رتق در اینجا در حکم صفت برای موصوف محذوف به کار رفته و تقدیر آن چنین است: «کانتا شیئاً رتقاً» (آن دو، چیزی پیوسته بودند)<ref>زمخشری، ج3، ص113</ref>. اما برخی نیز تقدیر این عبارت را به صورت «کانتا ذواتی رتق»: (آن دو دارای پیوستگی بودند) دانسته‌اند<ref>طبرسی، ج7، ص72</ref><ref> نک. فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref>. در نظر گرفتن هر یک از این تقدیرها در آیه موجب استنباط معنای متفاوتی می‌شود. به عبارت دیگر اگر تقدیر آیه، «کانتا شیئاً رتقاً» باشد؛ معنای آیه ‌این می‌شود که آسمان‌ها و زمین یکی و به هم پیوسته بوده‌اند. اما اگر تقدیر آیه «کانتا ذواتی رتق» باشد؛ معنای آیه بدین صورت می‌شود که آسمان‌ها به یکدیگر پیوسته و زمین به خود پیوسته بوده است و هر یک دارای رتقی مخصوص به خود بودند.

جالب اینجاست که الفاظ آیه به گونه‌ای آورده شده که هر دو تقدیر مذکور با آن سازگار است و نمی‌توان دلیلی بر رد یکی و ترجیح دیگری ارائه کرد. بدین ترتیب باید گفت که آیه می‌تواند دربردارنده هر دو دیدگاه پیوستگی آسمان‌ها به زمین و پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود باشد<ref>ابن عاشور، ج17، ص40</ref>.

==آراء مفسران درباره رتق و فتق آسمان‌ها و زمین==
درباره این‌که منظور از رتق و فتق آسمان‌ها و زمین چیست، مفسران آراء متفاوتی ارائه نموده‌اند که مهم‌ترین آنها را می‌توان در شش دسته جمع نمود:

1. آسمان‌ها و زمین به هم چسبیده و پیوسته بودند و خداوند به وسیله هوا بین آن دو جدایی افکند<ref> نک. طوسی، ج7، ص242</ref><ref> طبرسی، ج7، ص72</ref><ref> فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref><ref> نک. ابوحیان، ج7، ص424</ref>.

2. آسمان‌ها و زمین یک شئ واحد و یک حقیقت پیوسته و متحد بودند و خدا آن دو را با تنوع بخشیدن و متمایز ساختن، جدا کرد<ref>بیضاوی، ج4، ص50</ref><ref> نک. قمی مشهدی، ج8، ص409</ref>.

3. آسمان «رتق» بود و از آن بارانی نمی‌بارید و از زمین نیز گیاهی نمی‌رویید، پس خدا آسمان را با باران و زمین را با گیاهان گشود<ref>نک. طوسی، ج7، ص242</ref><ref> نک. طبرسی، ج7، ص72</ref><ref> نک. زمخشری، ج3، ص113</ref><ref> فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref><ref> نک. ابوحیان، ج7، ص424 </ref>.

4. آسمان‌ها و زمین، هر یک جداگانه رتق بودند و فتق آنها آنست که خداوند آنها را به صورت هفت آسمان و زمین در آورد<ref>نک. طبرسی، ج7، ص72</ref><ref> فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref><ref> نک. ابوحیان، ج7، ص424</ref>.

5. منظور از «رتق» عدم و منظور از «فتق» ایجاد است. به عبارتی، خداوند از ایجاد با لفظ فتق و از حالت قبل از آن با لفظ رتق خبر می‌دهد<ref>نک. فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref><ref> ابن عاشور، ج17، ص41</ref>.

6. مراد از «رتق» تاریکی و منظور از «فتق» آشکار شدن نور روز است<ref>نک. طوسی، ج7، ص243</ref><ref> نک. فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref> <ref>نک. ابوحیان، ج7، ص424</ref>.

==نقد و بررسی آراء مفسران==

از میان این دیدگاه‌ها، دو دیدگاه اول مبین این نظرند که رتق بودن آسمان‌ها و زمین به معنای به هم پیوستگی و یکی بودن آنها است. دیدگاه سوم و چهارم نیز بر این اساس شکل گرفته است که هر یک از آسمان‌ها و زمین رتق و پیوستگی جداگانه‌ای برای خود داشته‌اند. به عبارت دیگر پیوستگی آسمان‌ها به هم و پیوستگی زمین به خود بوده است. دو دیدگاه آخر نیز هیچ تناسبی با معنای الفاظ آیه نداشته و دلیل معتبری نیز برای آنها ارائه نشده است.

===<big>دیدگاه اول</big>===

در این دیدگاه اصل به هم پیوستگی آسمان‌ها و زمین مطرح شده و همان‌طور که گفته شد، این موضوع از الفاظ آیه قابل استنباط است. اما آنچه‌که در ادامه ‌این دیدگاه آمده، یعنی جدایی افکندن بین آسمان‌ها و زمین به وسیله هوا، مطلبی است که در آیه بدان اشاره نشده و نشأت گرفته از برداشت مفسران است. به نظر می‌رسد که معتقدان به این دیدگاه چنین می‌پنداشتند که پیش از جداسازی زمین و آسمان، زمین به همین شکل کنونی موجود بوده و پیوسته بودن آن به آسمان‌ها تنها به معنای نبودن هوایی است که اطراف آن را فراگرفته باشد. از این روست که فخرالدین رازی می‌گوید بر اساس این قول خلق زمین مقدم بر خلق آسمان است، زیرا هنگامی که خداوند بین آسمان و زمین جدایی افکند، زمین را در جای خود نگه داشت و به همان صورت حفظ کرد، ولی اجزاء آسمان را بالا برد<Ref>فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref>.

بنابراین، در باره میزان صحت این دیدگاه باید گفت که تنها قسمت ابتدایی آن، یعنی پیوستگی آسمان‌ها به زمین که برگرفته از آیه است، قابل پذیرش و مابقی این دیدگاه که دلیلی برای آن ارائه نشده و برگرفته از برداشت‌های مفسران از جهان هستی و نحوه پیدایش آن است، پذیرفته نیست.

===<big>دیدگاه دوم</big>===

در این دیدگاه که به نظر می‌رسد برگرفته از آموزه‌های فلسفی باشد، عبارت «آسمان‌ها و زمین یک شئ واحد و به هم پیوسته بوده‌اند»، از آیه قابل برداشت است، اما هیچ اشاره‌ای در آیه به این نحوه جداسازی و فتق نشده است.

===<big>دیدگاه سوم</big>===

دیدگاه سوم مبتنی بر رتق بودن جداگانه آسمان‌ها و زمین شکل گرفته که می‌توان آن را از آیه برداشت کرد. اما در آیه در باره نحوه و کیفیت دقیق گشوده شدن و فتق آسمان‌ها و زمین سخنی به میان نیامده و آنچه که در این دیدگاه درباره چگونگی رتق و فتق آسمان‌ها و زمین مطرح شده، برگرفته از روایات است.

نقل شده است که از امام باقر (ع) درباره معنای آیه «أوَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما» پرسیدند. امام در پاسخ فرمود: آسمان رتق و پیوسته بود و بارانی نمی‌بارید و زمین رتق و پیوسته بود و گیاهی از آن نمی‌رویید. پس خداوند آسمان را به وسیله باران و زمین را به وسیله گیاهان گشود. بنابراین، این دیدگاه دارای مؤید روایی است که نقطه قوتی برای آن به شمار می‌رود.

افزون بر این، این دیدگاه هماهنگی مناسبی با ادامه آیه ‌ایجاد می‌نماید. پس از آنکه خداوند از رتق بودن آسمان و زمین و سپس گشایش آن به وسیله بارش باران و رویش گیاه سخن می‌گوید، در پایان می‌فرماید که «وَ جَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كلَّ ‏َّ شَى‏ْءٍ حَىٍّ» ما همه چیز را از آب زنده گرداندیم. همان‌طور که ملاحظه می‌شود در این دیدگاه هماهنگی کاملی میان بخش آغازین آیه یعنی رتق و فتق آسمان‌ها و زمین و بخش پایانی آن یعنی پیدایش حیات از آب بر قرار می‌گردد.

اما در ارتباط با این دیدگاه مشکلی وجود دارد که پذیرش آن را با تردید مواجه می‌سازد. بررسی واژه «سماء» در آیات قرآن نشان می‌دهد که خداوند از آسمانی که پدیده‌های جوی در آن رخ می‌دهد و باران از آن می‌بارد، با لفظ «السماء» نام برده است و هیچگاه لفظ «السماوات» به این آسمان نسبت داده نشده است. بنابراین، با توجه به این‌که در این آیه سخن از «السماوات» است، اگر منظور از فتق و شکافته شدن آن، بارش باران بود، باید به جای آن از لفظ «السماء» استفاده می‌شد، از این رو باید گفت رتق و فتق آسمان‌ها باید چیزی فراتر از مسائل جوی باشد که با عمومیتی که در واژه «السماوات» است و شامل تمامی ‌آسمان‌ها می شود، متناسب باشد. برخی از مفسران به این موضوع توجه کرده و توجیهاتی ارائه نموده‌اند. آنان گفته‌اند که باران از «سماوات» نمی‌بارد، بلکه از یک «سماء واحد» می‌بارد و آن سماء دنیاست، ولی خداوند لفظ جمع بر آن اطلاق نموده، زیرا هر قطعه از «سماوات»، خود «سماء» است<ref>طوسی، ج7، ص242</ref><ref> فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref>. ولی این پاسخ به نظر قانع کننده نمی‌رسد، زیرا اگر بنا بود خداوند به اعتبار این‌که هر قسمتی از «سماوات» خود «سماء» تلقی می‌شود، لفظ «سماوات» را به جای «سماء» به کار برد، در آیات بسیاری که سخن از آسمان و باران است، نیز چنین می‌کرد و به جای لفظ «سماء» از «سماوات» استفاده می‌نمود. جالب اینجاست که خداوند دقیقاً بر عکس عمل کرده و نه تنها در تمام آیاتی که بحث نزول باران از آسمان است، از لفظ «السماء» استفاده نموده، بلکه حتی برای روشن شدن تمایز «سماوات» و این «سماء»، در آیاتی<ref>{{QFrame|Surah=16|Ayah=60}}</ref>
<ref>{{QFrame|Surah=31|Ayah=10}}</ref>
<ref>{{QFrame|Surah=2|Ayah=164}}</ref>، این واژه‌ها را در کنار هم به نحوی که تفاوتشان نمایان شود، به کار برده است:

* «اللَّهُ الَّذي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً» (إبراهيم/14/32)
این آیه به صراحت نشان می دهد که میان «السَّماواتِ » که در مقابل «الْأَرْضَ» به کار رفته و «السَّماءِ»ای که باران از آن می بارد، تفاوت وجود دارد.
با توجه به آنچه که گفته شد، استعمال لفظ «السماوات» در این آیه اعتبار این دیدگاه را تاحدودی خدشه دار می‌نماید. نقد و بررسی بیشتر این دیدگاه را به بخش تطبیق دیدگاه قرآن و علم، موکول می‌نماییم.

===<big>دیدگاه چهارم</big>===

در این دیدگاه نیز باید گفت که تنها بخش اول قابل قبول بوده و می‌توان آن را به آیه نسبت داد، ولی بخش انتهایی نه تنها در آیه اشاره‌ای بدان نیست، بلکه در آیات این سوره نامی از هفت آسمان یا هفت زمین به میان نیامده است، به ویژه این‌که زمین در این آیه مفرد آمده و اگر منظور گشوده شدن آن به صورت هفت زمین می‌بود، همانند آسمان به صورت جمع استعمال می‌شد. علاوه بر این، اگر مسئله هفت آسمان در میان بود، واژه هفت در آیه به کار می‌رفت و گفته می‌شد هفت آسمان و زمین رتق بودند و ما آنها را گشودیم. همان‌طور که در آیات متعددی به مقتضای حال، از هفت آسمان نام برده شده است.

===<big>دیدگاه پنجم و ششم</big>===

همانطور که گفته شد، این دو دیدگاه هیچ هماهنگی و تناسبی با معنای الفاظ آیه ندارند. علاوه بر این دلیل معتبری نیز برای اثبات آنها ارائه نشده و در تنها حد یک ادعا هستند. فخرالدین رازی در توجیه دیدگاه پنجم می‌گوید: عدم، نفی محض است و در آن ذوات متمایز وجود ندارد، بلکه امری واحد، متصل و متشابه است. ولی پس از تحقق وجود، بین ذوات تمایز ایجاد شده و پدیده‌ها از یکدیگر جدا می‌شوند. از این رو، می‌توان رتق را مجازاً عدم و فتق را وجود دانست. ولی وی خود در ادامه ایرادی را بر این دیدگاه وارد دانسته و می‌گوید که ظاهر آیه اقتضا دارد که در حالت رتق «سماء» و «ارض» موجود باشند – نه عدم- و «فتق» مفارقت و جدایی بین آنها و در نتیجه «رتق» ملازمت بین آن دو باشد، در نتیجه این دیدگاه ضعیف و دارای اشکال است<ref>فخرالدین رازی، ج22، ص137</ref>. در تکمیل این سخن می توان گفت که اساساً عدم چیزی نیست که بخواهد به هم پیوسته و متصل باشد یا نباشد و هنگامی که چیزی وجود ندارد، چگونه می‌توان به آن صفتی نسبت داده و آن را رتق دانست. علاوه بر این، می‌توان از نحوه به کارگیری الفاظ آیه نیز به این نتیجه رسید که سخن از زمان وجود است و نه عدم و قبل از آفرینش. استعمال فعل «کانتا» به معنای «بودند» می‌تواند بهترین دلیل بر وجود آسمان‌ها و زمین باشد، یا این‌که به کار بردن «السماوات و الارض» برای آن شئ اولیه خود بیانگر وجود آنهاست، زیرا کسی برای «عدم» نامی مشخص نمی‌نماید. نکته آخر این‌که اگر مقصود اشاره به زمان پیش از آفرینش بود، چنین گفته می‌شد که آسمان‌ها و زمین نبودند و ما آنها را آفریدیم، همان‌طورکه در آیات متعددی خداوند تعابیری نظیر این را به کار برده است:{{QFrame|Surah=19|Ayah=9}}
بدین ترتیب باید گفت که دو دیدگاه آخر را نمی‌توان به آیه نسبت داد. در جدول(2) آراء مفسران درباره رتق و فتق آسمان‌ها و زمین و خلاصه‌ای از نقاط قوت و ضعف آنها آورده شده است.

جدول2) آراء مفسران درباره رتق و فتق آسمان‌ها و زمین

{| class="wikitable"
|ردیف
|آراء مفسران درباره رتق و فتق آسمان‌ها و زمین
|پیش فرض هر دیدگاه
|نقاط قوت
|نقاط ضعف
|-
|1
|پیوستگی آسمان‌ها به زمین و جدایی بین آنها با هوا
|rowspan="2"| رتق به معنای یکی بودن آسمان‌ها و زمین با هم
|قابلیت برداشت پیوستگی آسمان‌ها و زمین از الفاظ آیه
|عدم اشاره آیه به جدا شدن آسمان‌ها و زمین با هوا
|-
|2
|پیوستگی آسمان‌ها به زمین و جداسازی آنها با تنوع بخشیدن و تمایز
|قابلیت برداشت پیوستگی آسمان‌ها و زمین از الفاظ آیه
|عدم اشاره آیه به نحوه جدا شدن آسمان‌ها و زمین
|-
|3
|پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود و گشودن رتق آسمان‌ها با باران و رتق زمین با رویش
|جداگانه آسمان‌ها به
|1- قابلیت برداشت پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود از آیه

2- مؤید روایی

3- هماهنگی با قسمت انتهایی آیه

4- سازگاری با مضمون برخی آیات دیگر

|تعارض کاربرد «السماوات» برای جو زمین با «السماء» در آیات دیگر
|-
|4
|پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود و فتق آنها به صورت هفت آسمان و زمین
|
|قابلیت برداشت پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود از آیه
|1- مفرد بودن ارض در آیه
2- عدم کاربرد هفت در آیه و بلکه در کل سوره
|-
|5
|«رتق» عدم و « فتق» ایجاد است.
|
|
|1- عدم هماهنگی با الفاظ آیه
2- «کانتا» بیانگر وجود آسمان‌ها و زمین و نه عدم آنهاست
|-
|6
|«رتق» تاریکی و «فتق» آشکار شدن نور روز است.
|
|
|1- عدم هماهنگی با الفاظ آیه
2- نبود دلیل
|}

بدین ترتیب باید گفت که تنها مطالبی که از الفاظ آیه قابل استنباط است، آن است که آسمان‌ها و زمین پیوسته و رتق بودند و خداوند آنها را گشوده و جدا نموده است. این پیوستگی و رتق می تواند در هر یک از آسمانها و زمین به طور جداگانه وجود داشته باشد و یا اینکه این پیوند بین آسمان‌ها و زمین بوده و آن دو به یکدیگر پیوسته باشند. از نحوه این پیوستگی و نیز چگونگی جداسازی و گسسته شدن سخنی در آیه به میان نیامده است، اما می‌توان احتمال انطباق آن با یافته های علمی جدید را بررسی نمود.

=تصورات عمومی درباره جهان تا پیش از عصر حاضر=
جهان و زمین به عنوان جایگاه زندگی بشر چگونه آغاز شده‌اند و چه تحولاتی برای رسیدن به این مرحله داشته‌اند؟ این سوالات، مهم‌ترین سوالاتی هستند که بشر همیشه به دنبال جواب آن بوده است. برای هزاران سال، منجمین به دنبال یافتن اندازه و عمر جهان بوده‌اند. تا قبل از سال 1929 و گزارش مشاهدات هابل تصور درستی از جهان وجود نداشت. 300 سال قبل از میلاد، ارسطو فیلسوف یونانی، در کتاب خود به نام «درباره افلاک» نوشت که زمین جسمی کروی است و نه یک سطح صاف. ارسطو می‌اندیشید که زمین ثابت و خورشید، ماه، سیارات و ستارگان در مدارهای کروی گرد زمین می‌چرخند. وی معتقد بود که اندازه جهان محدود است و زمان آغاز و پایان ندارد و همیشه پایدار و ایستا است<ref>Harrison, Cosmology: the science of the universe, pp31-33.</ref>. تا قبل از ظهور دیدگاه‌های نوین درباره جهان، به علت اعتقادات مذهبی و تصوراتی که وجود داشت، بشر معتقد به جهان ایستا و پایدار بود. ویژگی‌های جهان ایستا شامل موارد زیر بود:

• همگن بودن

• نامحدود بودن (از نظر مکانی و زمانی)

• گسترده نشدن<ref>Koupelis, In Quest of the Universe, p527.</ref>

اما مشاهدات جدید، این دیدگاه قدیمی را متزلزل نمود و باعث به وجود آمدن تعارضاتی بین دانشمندان گشت.

=یافته‌های علمی جدید درباره چگونگی پیدایش آسمان و زمین =

تئوری مه‌بانگ<ref>ig Bang</ref> بیشترین مقبولیت را در بین تئوری‌هایی که منشأ و تکامل جهان را توضیح می‌دهند، داراست، این تئوری ادعا می‌کند، جهانی (انرژی، فضا و زمان) که مشاهده می‌کنیم در حدود 13.7 میلیارد سال پیش، در نقطه‌ای به طول 35-10 متر (طول پلانک) و دمای 1032 کلوین و چگالی 1094 گرم بر سانتی متر مکعب جای گزیده بوده است. سپس به سرعت گسترده شده و به گسترش خود ادامه داده است. در 300 هزار سال پس از مه‌بانگ پس از تولید ذرات بنیادی و تشکیل و پخش یکنواخت هسته اتم‌های سبک همچون هیدروژن و هلیم در جهان، با کاهش دما، اتم‌های سبک همچون هیدروژن و هلیم تولید و به دلیل اختلالات و اغتشاشات کوانتومی ایجاد شده، ساختارهای مختلف تشکیل می‌شوند و 9.1 میلیارد سال بعد منظومه شمسی و زمین تشکیل می‌شوند. این تئوری تاکنون با شواهد متعددی<ref>به عنوان مثال: مشاهدات هابل از انبساط جهان؛ فراوانی عناصر سبک مانند هیدروژن و هلیم؛ تابش مایکروویو زمینه کیهانی cb</ref> تایید شده است<ref>Fleisher,The big bang, pp34-48.</ref> <ref>Blanchard, What caused the big bang, p4-28.</ref>.

[[پرونده:منظومه شمسی.jpg|بی‌قاب|وسط]]

=شکل گیری منظومه شمسی و زمین=

پذیرفته شده‌ترین فرضیه در مورد تشکیل منظومه شمسی فرضیه سحابی <ref>nebular hypothesis</ref> است که در سال 1976 ارائه شده است. شواهد متعددی فرضیه سحابی برای تشکیل ستاره ها را تایید می کند. 4/6 میلیارد سال پیش خورشید و سیارات در سحابی منظومه شمسی تشکیل شدند. این سحابی که شامل ذرات سنگین و سبک بود به آرامی شروع به چرخیدن می‌کند و به خاطر نیروی گرانش به مناطق مختلفی تقسیم می‌گردد.

[[پرونده:مراحل تشکیل منظومه شمسی و منظومه‌های مشابه.jpg|قاب|وسط|مراحل تشکیل منظومه شمسی و منظومه‌های مشابه]]

در مرکز این سحابی پیش خورشید با حدود 99% جرم کل متراکم می‌گردد و دمای آن برای انجام گداخت‌های هسته‌ای بالا می‌رود و باقی مواد متراکم می‌گردند و دیگر سیارات (از جمله زمین)، سیارک‌ها و ستاره‌های دنباله‌دار را تشکیل می‌دهند. پس از سرد شدن زمین، فرآیندهای مختلفی روی آن اتفاق می افتد:

• جو زمین در ابتدا هیچ شباهتی به جو کنونی نداشت و شامل همان مواد اولیه سحابی بود. به علت بادهای خورشیدی و گرمای آن و نیز کم بودن نیروی گرانش زمین برای نگه داشتن این مواد سبک، از جو زمین دور شدند.

• بر اثر فعالیت‌های آتشفشانی، گازهایی که بیشتر آن را دی اکسید کربن، دی اکسید گوگرد و بخار آب تشکیل می‌داد، از اعماق زمین به درون جو وارد شد. البته برخورد شهاب‌سنگ‌ها با زمین نیز در پیدایش آب و مولکول‌های ارگانیک در زمین موثر بودند.

[[پرونده:تشکیل جو.jpg|قاب|وسط|تشکیل جو]]

• پس از آن جوی شبیه جو کنونی زهره پدید آمد که به علت غلظت بالای مواد، سطح آن قابل مشاهده نیست. بدین ترتیب به علت غلظت بالای جو و برهمکنش نور با ذرات آن، هیچ یک از شب و روز وضوح فعلی را نداشتند. به عبارت دیگر نه شب کاملاً تاریک و نه روز کاملاً روشن بوده است.

• با آغاز بارش باران، دی اکسید کربن در اقیانوس‌ها وارد شدند و به صورت کربنات کلسیم و دی اکسید کربن در سنگ‌ها رسوب کرد و غلظت جو کمتر شد. با فعالیت ارگانیسم‌های فتوسنتزی، مولکول اکسیژن نیز به جو زمین وارد شد.

• 2.6 میلیارد سال پیش جو زمین شبیه جو فعلی شده و کدورت آن از بین می رود<ref>Lang, The Cambridge guide to the solar system, 2003.</ref><ref>National Research Council (U.S.), Origin and evolution of Earth: research questions for a changing planet, 2008. </ref>.

=احتمالات ممکن در باره پیوستگی و جداسازی آسمان‌ها و زمین از دیدگاه علم=

درباره این‌که پیوستگی و گسستگی خاص مورد نظر قرآن، مربوط به کدام پیوستگی و جداسازی از لحاظ علمی است، احتمالات متعددی مطرح است:

==احتمال اول==

منظور از پیوستگی، پیوسته و یکی بودن مواد زمین و آسمان در لحظه مهبانگ و منظور از جداسازی آن دو، پدیده مهبانگ است که منجر به شکل گیری آسمان و زمین به صورت کنونی شده است. البته این احتمال شق دومی نیز دارد و آن این است که منظور از پیوستگی، پیوسته و یکنواخت بودن فضا تا 300 هزار سال پس از مهبانگ باشد و منظور از جداسازی، آغاز تشکیل اولین ساختارها باشد.

{| class="wikitable"
|-
!colspan="3"|احتمال اول : «السماوات» مساوی کل فضا
|-
|rowspan="2" | 1
| پیوستگی || پیوسته و یکی بودن مواد زمین و آسمان در لحظات اول مه‌بانگ
|-
| جداسازی|| وقوع مهبانگ و آغاز شکل گیری آسمان و زمین
|-
|rowspan="2" | 2
|پیوستگی|| پیوسته و یکنواخت بودن فضا تا 300 هزار سال پس از مه‌بانگ
|-
|جداسازی|| آغاز تشکیل اولین ساختارها (اعم از ابرخوشه‌ها،خوشه‌های کهکشانی و ستارگان)
|-
|}

==احتمال دوم==

منظور از این پیوستگی، پیوستگی زمین و خورشید و سایر سیارات در سحابی منظومه شمسی است و منظور از جداسازی، جدا شدن زمین از خورشید و سایر سیارات و شکل گیری کامل منظومه شمسی است.

{| class="wikitable"
|-
!colspan="6"|احتمال دوم : «السماوات» مساوی سحابی منظومه شمسی
|-
|پیوستگی|| پیوستگی زمین، خورشید و سایر سیارات منظومه شمسی در سحابی اولیه‌
|-
| جداسازی || جدا شدن زمین از خورشید و سایر سیارات و شکل‌گیری کامل منظومه شمسی
|-
|}

==احتمال سوم==

منظور از پیوستگی آسمان‌ها، عدم بارش باران و منظور از پیوستگی زمین، عدم رویش گیاهان است. در این احتمال پیوستگی جداگانه آسمان‌ها به هم و زمین به خود مورد توجه قرار گرفته است، بدین معنا که آسمان پیوسته و بسته بود و بارانی نمی‌بارید و زمین پیوسته و بسته بود و گیاهی از آن نمی‌رویید. بدین ترتیب این دیدگاه مرحله پیوستگی را به زمان پیش از شکل گیری کامل جو که بارانی در آن رخ نمی‌داده است و پیش از مهیا شدن زمین برای رویش گیاهان، مربوط دانسته و مرحله گسستگی را به زمان آغاز بارش‌ها از آسمان و آغاز رویش گیاهان از زمین نسبت می‌دهد.

{| class="wikitable"
|-
!colspan="2"|احتمال سوم : «السماوات» مساوی جو زمین
|-
|پیوستگی|| عدم بارش باران از آسمان و رویش گیاهان از زمین در ابتدای پیدایش زمین
|-
| جداسازی || آغاز بارش‌های اولیه از آسمان و رویش نخستین گیاهان از زمین
|-
|}

=بررسی نقاط قوت و ضعف احتمالات=

پس از بیان احتمالات ممکن برای پدیده پیوستگی و گسستگی آسمان‌ها و زمین از دیدگاه علم، به بررسی هر یک از این احتمالات و میزان صحت و سقم آن‌ها می‌پردازیم:

==احتمال اول==
درباره احتمال اول باید گفت که هرچند پدیده مهبانگ تقریبا مورد پذیرش اکثر محافل علمی‌ جهان است، ولی علم کنونی تقریباً هیچ‌گونه اطلاع دقیقی درباره ماده اولیه جهان در لحظه مهبانگ ندارد. با این همه، باید گفت که هرچند بسیاری از جزئیات و اسرار این پدیده هنوز کشف نشده است، اما شواهد بسیاری نشان می‌دهد که به هر حال چنین پدیده‌ای در ابتدای پیدایش هستی باید اتفاق افتاده باشد. درباره انطباق این پدیده با رتق و فتق یا پیوستگی و گسستگی مورد نظر قرآن نیز باید گفت که هرچند قطعیتی در این باره وجود ندارد، ولی دلیلی نیز مبنی بر عدم تطابق این دو پدیده در دست نیست، بنابراین به نظر می‌رسد که پدیده مهبانگ می‌تواند مصداقی برای رتق و فتق مطرح شده در قرآن باشد.

==احتمال دوم==
در مورد احتمال دوم که مربوط به پیدایش منظومه شمسی است، باید گفت که هرچند فرضیه تشکیل منظومه شمسی از سحابی، آخرین و تنها فرضیه‌ای است که تقریبا مورد پذیرش تمامی محافل علمی جهان است، اما جزئیات دقیق این فرضیه و نیز علت بسیاری از پدیده‌‏هایی که در آن رخ می‌دهد، تاکنون شناخته نشده است.

درباره تطابق این فرضیه با دیدگاه قرآنی نیز باید گفت که تنها مشکلی که وجود دارد، آن است که در این صورت باید واژه «السَّماوات» در آیه «أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا» (انبیاء/21/30) را منطبق بر خورشید و سایر سیارات منظومه شمسی بدانیم. این امر هرچند در نگاه اول به نظر مشکلی ایجاد نمی‌کند، ولی باید گفت که دو اشکال اساسی بدان وارد است:

• اول اینکه شاهد قرآنی صریحی مبنی بر اینکه می‌توان کرات آسمانی را نیز مصداقی از «سماء» دانست، وجود ندارد و معمولاً به فضای حاوی این کرات، «سماء» اطلاق شده است. البته در پاسخ این اشکال می‌توان گفت که «سماء» در لغت به هر آنچه در بالا قرار گیرد، گفته می‌شود. بنابراین، شاید بتوان کرات آسمانی را نیز مصداقی از این واژه دانست، چنانکه برخی از مفسران متقدم منظور از هفت آسمان را خورشید و ماه وپنج سیاره از سیارات منظومه شمسی می‌دانستند و نیز برخی از متأخرین منظور از هفت آسمان را سیارات هفت گانه منظومه شمسی به جز زمین دانسته‌اند.

• دوم اینکه اگر واژه «السَّمَاوَاتِ» را منطبق بر خورشید و سایر سیارات منظومه شمسی در نظر بگیریم، معنای این واژه که عمومیت را می‌رساند و شامل تمامی آسمان‌ها می‌شود، به خورشید و تعداد خاصی از سیارات محدود می‌شود که قرینه‌ای برای این محدودسازی در آیه موجود نیست. بنابراین نمی‌توان با قطعیت درباره صحت این احتمال حکم کرد.

==احتمال سوم==

این احتمال نیز دارای نقاط قوت و ضعفی است. نقاط قوت آن عبارتند از:

• مؤید روایی.

• این‌که وجود پیوستگی جداگانه در هریک از آسمان‌ها و زمین، از آیه قابل برداشت است.

• هماهنگی این احتمال با ادامه آیه

• سازگاری این احتمال با مضمون برخی آیات دیگر:
{{QFrame|Surah=54|Ayah=11}}
{{QFrame|Surah=80|Ayah=26}}
{{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}

• از لحاظ علمی شکی نیست که در دوره ای از مراحل تکامل زمین بارش باران و رویش گیاهان در زمین وجود نداشته است. این مطلب سازگاری روشنی با تفسیر رتق و فتق در این احتمال دارد.

اما نقطه ضعف این دیدگاه چنانکه گفته شد، به کار رفتن واژه «السماوات» در آیه به جای واژه «السماء» است که در آیات قرآن برای آسمانی که باران از آن می‌بارد، به کار می‌رود.

بدین ترتیب باید گفت که به استثنای دیدگاه اول، دو دیدگاه دیگر دارای نقاط قوت و ضعفی هستند که نه می‌توان به طور کلی آنها را رد کرد و نه می‌توان با قطعیت به صحت آنها حکم کرد. اما راه حل مناسبی نیز وجود دارد که می‌تواند میان احتمالات موجود جمع نموده و مشکلات موجود در هر یک از این دیدگاه‌ها را نیز تا حدودی حل نماید.

=نتیجه گیری=

<big>جمع میان احتمالات</big>

با توجه به نقاط قوت و ضعفی که برای احتمالات مطرح شده بیان شد، می توان این احتمالات را به گونه ای با هم جمع نموده و احتمال جامع‌تری برای معنای آیه در نظر گرفت. به عبارت دیگر می‌توان گفت که پدیده رتق و فتق مصادیق گوناگون داشته و می‌تواند هر سه احتمال بیان شده را در بر بگیرد. قرائن متعددی در تایید و تقویت این دیدگاه وجود دارد:

• نحوه آورده شدن الفاظ آیه که می تواند هر دو گونه پیوستگی را پوشش دهد.

• آمدن «السماوات» به جای «السماء» که احتمال وقوع فتق در تمامی اجزای آسمانها را تقویت می کند.

• مبالغه‌ای که در به کار رفتن لفظ «رتق» وجود دارد که می‌تواند بیانگر شدت این پیوستگی باشد، به گونه‌ای که فتق کامل به تدریج و در چندین مرحله اتفاق بیفتد.

• مصادیق مختلفی که در روایات برای پدیده فتق بیان شده که می‌تواند بیانگر تعدد فتق‌هایی باشد که در آسمان‌ها و زمین رخ داده است.<ref>در نهج البلاغه روایاتی آمده است که منظور از فتق را فتق بین سماوات بالا و قرار دادن فرشتگان در آنها، شکافته شدن طبقات فضا (نهج البلاغه، خطبه1) و فتق بین هفت آسمان (نهج البلاغه، خطبه211) معرفی می‌نماید. صادقی تهرانی(1380، ص68) می‌گوید که روایت اخیر از جمله شواهدی است که نشان می‌دهد رتق و فتق تنها ویژه معنای بارش باران و رویش گیاهان نیست.</ref>

بدین ترتیب می‌توان معنای «السماوات» را با همان گستردگی که دارد و شامل تمامی‌آسمان‌ها می‌شود، در نظر گرفته و بگوییم که رتق و فتق مورد نظر آیه با توجه به الفاظ به کار رفته در آن می تواند مصادیق متعددی داشته و در اجزای مختلف آسمان رخ داده باشد، از این رو خداوند به طور کلی این پیوستگی و گسستگی را به کل آسمان‌ها نسبت داده تا آیه بتواند دربردارنده تمامی رتق و فتق‏‌هایی که در آسمان‌ها و زمین رخ می‌دهد، باشد. همان‌طور که ملاحظه می‌شود، این دیدگاه به خوبی می‌تواند سه دیدگاه اول را در خود جمع نماید. علاوه بر این، مشکلی که درباره استعمال واژه «السماوات» در دیدگاه دوم و سوم داشتیم، نیز بدین وسیله حل می‌شود، زیرا در این دیدگاه دیگر لازم نیست که معنای «السماوات» را محدود کرده و مختص به کرات درون منظومه شمسی نماییم، یا این‌که مانند دیدگاه سوم برای تطبیق معنای «السماوات» با جو زمین، بدون هیچ دلیل و قرینه‌ای بگوییم که منظور از «السماوات» همان «السماء» است، بلکه می توان گفت که با توجه به اینکه پیوستگی یک بار میان کل اجزای آسمان و زمین، یک بار میان اجزای منظومه شمسی و زمین و بار دیگر به طور جداگانه در زمین و جو آن رخ می‌دهد، در این آیه از لفظی استفاده شده که عمومیت را رسانده و می‌تواند دربردارنده تمامی این آسمان‌ها باشد.

البته این‌که ما سه احتمال برای پیوستگی و گسستگی آسمان‌ها و زمین ارائه کردیم، به این معنا نیست که رتق و فتق مورد نظر آیه تنها منحصر به این سه مورد است، بلکه این احتمال وجود دارد که رتق و فتق‌‏های بسیاری در فرآیند آفرینش آسمان‌ها و زمین رخ داده باشد که ما از آنها بی‌خبریم. ما در اینجا تنها به آنچه که علم تاکنون بدان دست یافته اشاره کردیم.

=پانویس و منابع=

{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

[[رده: انبیاء.آیه30]]
[[رده: مقاله]]

1. قرآن کریم

2. ابن عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير، بی نا، بی تا.

3. ابن منظور، محمد بن مكرم، لسان العرب، دار صادر، بيروت، 1414ق.

4. ابو حيان، محمد بن يوسف، البحر المحيط فى التفسير، دار الفكر، بيروت، 1420ق.

5. بيضاوى، عبدالله بن عمر، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، دار احياء التراث العربى، بيروت، 1418ق.

6. راغب اصفهانى، حسين بن محمد، المفردات في غريب القرآن، دارالعلم، بيروت، 1412ق.

7. زمخشرى، محمود، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، دار الكتاب العربي، بيروت، 1407ق.

8. صادقى تهرانى، ستارگان از ديدگاه قرآن، اميد فردا، تهران، 1380ش.

9. طباطبايى سيد محمد حسين، الميزان فى تفسير القرآن، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسين، قم، 1417ق.

10. طبرسى، ‏احمد بن على، الإحتجاج على أهل اللجاج‏، مرتضى‏، مشهد، 1403ق‏.

11. طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البيان فى تفسير القرآن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1372ش.

12. طريحى، فخر الدين، مجمع البحرين، كتابفروشى مرتضوى، تهران، 1375ش.

13. طوسى، محمد بن حسن، التبيان فى تفسير القرآن، دار احياء التراث العربى، بيروت.

14. طيب، سيد عبد الحسين، اطيب البيان في تفسير القرآن، انتشارات اسلام، تهران، 1378ش.

15. فخرالدين رازى، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتيح الغيب، دار احياء التراث العربى، بيروت، 1420ق.

16. فراهيدى، خليل بن احمد، كتاب العين، انتشارات هجرت، قم، 1410ق.

17. فولادوند، محمد مهدى، ترجمه قرآن، دار القرآن الكريم (دفتر مطالعات تاريخ ومعارف اسلامى)، تهران، 1415ق.

18. قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا، تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، 1368ش.

19. مصطفوى، حسن، التحقيق في كلمات القرآن الكريم، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، تهران، 1360ش.

20. مغنيه، محمد جواد، تفسير الكاشف، دار الكتب الإسلامية، تهران، 1424ق.

21. سيد رضى، محمد بن حسين، نهج البلاغه، هجرت‏، قم‏، 1414ق‏.

22. آلوسى، محمود، روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1415ق.

23. ابن عاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، بی نا، بی تا.

24. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، دار صادر، بیروت، 1414ق.

25. ابو حیان، محمد بن یوسف، البحر المحیط فى التفسیر، دار الفکر، بیروت، 1420ق.

26. بیضاوى، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، دار احیاء التراث العربى، بیروت، 1418ق.

27. جوهری، إسماعیل بن حماد، الصحاح؛ تاج اللغة وصحاح العربیة، دارالعلم للملایین، بیروت، 1990م.

28. درویش، محیى الدین، اعراب القرآن و بیانه، دارالارشاد، سوریه، 1415ق.

29. راغب اصفهانى، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، دارالعلم، بیروت، 1412ق.

30. رضایی اصفهانی، محمد علی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، انتشارات کتاب مبین، 1388ش.

31. زبیدی، محمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، تراث العربی، کویت، 1422ق.

32. زمخشرى، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، دار الکتاب العربی، بیروت، 1407ق.

33. سید بن قطب بن ابراهیم شاذلی، فى ظلال القرآن، دارالشروق، بیروت- قاهره، 1412ق.

34. شهرستانی، هبة الدین، اسلام و هیئت، مطبعة الغری، نجف، 1356ق.

35. طباطبایى سید محمد حسین، المیزان فى تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین، قم، 1417ق.

36. طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البیان فى تفسیر القرآن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1372ش.

37. طوسى، محمد بن حسن، التبیان فى تفسیر القرآن، دار احیاء التراث العربى، بیروت.

38. طیب، سید عبد الحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، انتشارات اسلام، تهران، 1378ش.

39. فخرالدین رازى ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، دار احیاء التراث العربى، بیروت، 1420ق.

40. فراهیدى خلیل بن احمد، کتاب العین، انتشارات هجرت، قم، 1410ق.

41. فولادوند، محمد مهدى، ترجمه قرآن، دار القرآن الکریم، تهران، 1415ق.

42. فیض کاشانى، ملا محسن، تفسیر الصافى، انتشارات الصدر، تهران، 1415ق.

43. قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، 1368ش.

44. مصطفوى، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، 1360ش.

45. Fleisher. Paul,The big bang, 2006,pp34-48.

46. Edwards, Rem Blanchard,What caused the big bang, 2001,p4-28.

47. Pincock, Stephen; Frary, Mark The origins of the universe for dummies, 2007 .

48. Lang, Kenneth R ,The Cambridge guide to the solar system ,Cambridge University Press, 2003.

49. National Research Council (U.S.), Origin and evolution of Earth: research questions for a changing planet, 2008.

[[رده:فیزیک]]

فواید زیتون و اشتعال روغن آن از منظر قرآن و علم

2020-04-04T07:53:18Z

Hosna: /* پانویس و منابع */

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

=چکیده=

زیتون با نام علمی Olea درختی همیشه سبز از خانواده Oleaceae است. زیتون یکی از قدیمی‌ترین گیاهان مناطق مدیترانه‌ای است. محققان معتقدند که آشنایی با زیتون و بهره‌برداری از آن در خاورمیانه، هم‌زمان با پیدایش اولین انسان‌های متمدن، به‌ویژه در شرق مدیترانه بوده است. قدیمی‌ترین مدرک مستند در مورد زیتون، روی الواح گلینی نقش بسته که مربوط به زمان مینوس<ref>Minos</ref> پادشاه کرت بوده است. روی این الواح اطلاعات جالبی از آن دوره، درباره گونه‌های مختلف زیتون و روغن آن ذکر شده است.

در کتب ادیان مختلف، به‌خصوص کتاب مقدّس مسلمانان، قرآن، از این درخت ارزشمند، نام برده شده و به برخی ویژگی‌های آن در آیه 35 سوره نور، همچون فواید بسیار زیتون، به‌طور غیرمستقیم با ‌کاربرد لفظ «مبارکه» و احتراق سریع روغن آن «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» اشاره شده است. لفظ «مبارکه» در میان انواع میوه‌هایی که در قرآن ذکر شده، فقط به درخت زیتون نسبت داده شده و بیانگر آن است که همه اجزای درخت، با برکت و سودمند بوده و این گیاه از ارزش والایی برخوردار است. بر این اساس، در مقاله حاضر سعی شده است به مدد اشارات قرآن، به فواید و عمر طولانی درخت زیتون، همچنین زادگاه احتمالاً مدیترانه‌ای آن و اشتعال سریع روغن آن به دلیل وجود اسیدهای چرب غیر‌اشباع پرداخته شود. ازاین‌رو، با وجود شناخت تجربی مردم آن عصر از فواید زیتون و کاربرد آن در درمان بیماری‌ها و استفاده به‌عنوان مادة سوختی برای چراغ‌ها، به جنبه‌ای دیگر از وجوه علمی قرآن اشاره می‌گردد.

=مقدمه=

درخت در اساطیر و افسانه‌های کهن همواره از حرمت و قداست والایی برخوردار بوده؛ در ادیان مختلف نیز بر کاشتن و نگهداری از درختان بسیار تأکید شده است. این توجه، ممکن است ریشه در نیاز مبرم انسان‌ به درختان داشته باشد. یکی از درختانی که نه تنها در اساطیر، بلکه در کتب مقدّس به آن بها داده شده، درخت زیتون است. یکی از گونه‌های مهم و اقتصادی زیتون، گونه Olea europaea از خانواده Oleaceae است. طبق تعریف گیاه‌شناسی، زیتون درخت یا درختچه‌ای است راست، همیشه سبز، به ارتفاع 10تا20 متر، اغلب پرشاخه و منشعب، با پوست سبز تیره. برگ‌های سرنیزه‌ای یا مستطیلی یا تخممرغی، با دمبرگ کوتاه و چرمی، با سطح فوقانی سبز تیره و سطح تحتانی نقره‌ای. گل‌ها سفید، میوه شفت و سبز رنگ، در حالت رسیده بنفش تیره یا سیاه‌رنگ، تخم مرغی، به قطر 1تا2 سانتی‌متر. رویشگاه آن ایران، اروپا، عراق و نواحی مدیترانه‌ای گزارش شده است<ref>مظفریان، 1383: 474تا475</ref>.

تامبسی <ref>Tombesi.</ref> در سال 1996 بیان می‌کند که زیتون برخلاف اغلب درختان میوه توانایی بالایی نسبت به تحمل شرایط محیطی دارد و می‌تواند در خاک‌های شور با درجه حاصلخیزی بالا رشد کند. طبق گفته بیانچینی و فرانچسکو<ref>Bianchini & Francesco</ref> در سال 1976، درخت زیتون درخاکی که به خوبی زهکشی شده باشد و اسیدیته آن حدود 8 باشد به خوبی رشد می‌کند. کشاورزان عهد باستان تصور می‌کردند این درخت‌ فقط در ساحل دریا می‌روید. حتی پدر علم گیاه‌شناسی «تئوفراستوس» محاسبه کرده بود که این درخت‌ فقط تا فاصله 55/6 کیلومتری از دریا امکان ادامه‌ حیات دارد. البته، این عقیده تاکنون اثبات نشده است؛ ولی رویشگاه‌ درختان زیتون اغلب در سواحل دریای مدیترانه بوده‌ و اغلب جزایر این دریا به‌ویژه نواحی‌ جنوب غربی دریای مدیترانه (شبه‌جزیره ایبری و شمالغربی آفریقا) از مراکز عمده تولید زیتون دنیا است. درخت زیتون از دوران کهن به عنوان منبعی برای‌ به دست آوردن محصولی با ارزش غذایی بالا، مصارف دارویی و درمانی و تولید روغن و صابون مورد توجه بوده است<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

برخی محققان که در زمینۀ اعجاز علمی قرآن پژوهش‌هایی انجام داده، چنین ادعّا می‌کنند که آیه 35 سوره نور به دو موضوع: یکی، فواید زیتون و دیگری، اشتعال بدون آتش <ref>هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (54) درباره این قسمت از آیه به مسئله «احتراق بدون آتش» اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که آیه به احتمال زیاد به کشف برق اشاره دارد که این حالت، شباهت بسیاری به سوختن ستاره و پخش نور دارد. وی می‌نویسد این آیه اشاره به چیزی دارد که نور می‌پراکند، در‌حالی‌که نه در غرب است و نه در شرق. یعنی ابعاد فیزیکی ندارد و توسط آتش هم فروزان نگردیده است. پس به احتمال زیاد این آیه قرآن اشاره به کشف برق دارد. چون برخلاف چراغ‌های تیلی و گازی، در یک چراغ برقی چیزی سوخته نمی‌شود و روشن‌شدن آن بدون آتش است. بدین‌ترتیب که در اثر ارتعاشات اتم‌های فلز تنگستن، درجه حرارت در سیم آن به دو هزار سانتی‌گراد می‌رسد. در این درجه حرارت سایر فلزات ذوب می‌گردند؛ امّا فلز تنگستن ذوب نشده؛ بلکه یک روشنی قوی قابل دید تولید می‌کند. با وجود این حرارت زیاد هیچ احتراقی صورت نمی‌گیرد، زیرا در داخل گروپ اکسیژن وجود ندارد و سیم تنگستن هم کم نمی‌شود. حالتی که در قرآن ذکر گردیده شباهت زیادی به یک ستاره روشن دارد. وی در ادامه می‌گوید اگر فکر کنیم که منظور آیه ستاره باشد، در این صورت نیز سوختن ستاره و پخش نور بدون موجودیت آتش صورت می‌گیرد. در پایان به نظر می‌رسد آنچه هارون یحیی درباره این قسمت از آیه ادعا نموده، بدون توجه به قبل و بعد آیه بوده است.</ref> اشاره دارد. حال آنکه بشر در گذشته از خواص بسیار این میوه آگاه بوده و در درمان بیماری‌ها از آن استفاده می‌کرده و در کتب مقدّس آمده به‌عنوان مادة سوختی نیز برای احتراق چراغ‌ها به‌کار می‌رفته، پس آیه مذکور اعجاز علمی قرآن را بیان نمی‌دارد؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

از این‌رو، ابتدا به کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته و جایگاه آن در قرآن و کتب مقدّس پرداخته، سپس با بیان معنای لفظ «مبارکه» به خواص و عمر طولانی درخت زیتون می‌پردازیم، آنگاه با شرح دیدگاه مفسران درباره عبارت «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ» احتمالات مطرح درباره زادگاه زیتون ارائه می‌گردد. در پایان، با بیان ترکیبات شیمیایی روغن زیتون و تأثیر فراوان اسیدهای چرب غیراشباع در اشتعال روغن آن به روشن‌ترشدن مفهوم «يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» می‌پردازیم.

=کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته=
درخت زیتون که طول‌ عمرش از 1000 تا 2000 سال است، قرن‌ها قبل از میلاد مسیح، در فلسطین و سوریه پرورش داده می‌شد. در زمان‌ هومر، پرورش آن در یونان معمول گردید و سپس در قرن هفتم‌ قبل از میلاد، به ایتالیا و پس از کشف قاره آمریکا بدان جا انتقال یافت. در یونان معتقد بودند که درخت زیتون را ربّ النوع عقل کاشته و بر سر برندۀ مسابقات المپیک تاجی از برگ زیتون می‌گذاشتند. در قدیم نیز در کلیسای کاتولیک‌ها روغن زیتون را برای‌ تقدیس پادشاهان به‌کار می‌بردند <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>.

بابلی‌‌‌ها و آشوری‌ها از روغن کنجد و گردو برای مصارف مختلف استفاده می‌کردند؛ درحالیکه سوری‌ها و مردم سرزمین مقدس (فلسطین) زیتون را از قدیم می‌شناختند و از آن بهره می‌بردند. آن‌ها روغن زیتون را به مصر 1600تا3000 سال قبل از میلاد معرفی کردند. در زمان رامسس دوم (1165تا1197ق.م) از روغن زیتون برای روشنایی و برای نرم کردن پوست، ترک خوردگی‌ها، و آفتاب سوختگی‌ها استفاده می‌شد<ref>جانیک ، 2007: 1074</ref>. علاوه بر آن، از روغن زیتون برای پخت‌وپز و تزیین استفاده می‌شده است که مصداق آن در کشورهای حوزه مدیترانه مشاهده می‌شود؛ ولی اولین استفاده روغن زیتون، برای درمان بوده است. این ماده روغنی در آب و هوای خشک شرق، ماده‌ای بسیار حیاتی برای سلامتی به‌شمار می‌رفت و میوه این درخت در آن دوران ابتدایی در بین جنگجویان بربری نمادی از صلح و حسن نیّت بود. سپس، هم‌زمان با توسعه سازمان‌های دریایی این روغن به‌عنوان یکی از اقلام تجاری به کشورهای آسیای صغیر و مناطق دریایی انتقال یافت و بی‌تردید گیاه زیتون نیز درپی آن گسترش یافت. این روغن ارزشمند بعدها برای مصارف اقتصادی و نور افروزی استفاده شد، لازم به ذکر است که سوختن روغن زیتون شعله خیلی درخشانی می‌دهد <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>.

در جنگ‌های اسپانیا، پزشکان ارتش ناپلئون به‌خاطر عدم‌ دسترسی به گنه‌گنه،گرد یا دم‌کرده برگ و پوست درخت زیتون‌ را برای درمان تب‌نوبه به‌کار می‌بستند. پزشکان اسپانیایی این‌ طریقه درمان را از دیرباز می‌شناختند و ساکنان برخی از روستاهای‌ اسپانیا که به طول عمر شهرت دارند، سلامت و طول عمر خود را به مصرف زیاد زیتون نسبت می‌دهند. روغن زیتون نرم‌کننده است، جریان صفرا را فعال می‌کند، به علاوه در دردهای کلیوی و یبوست‌های مزمن تجویز می‌شود <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>. از طرف دیگر زیتون در مراسم مذهبی ساسانیان استفاده می‌شده و در کتاب خدای نامک به آن اشاره شده است <ref>طباطبایی، 1374: 4</ref>.

=زیتون در کتب مقدّس=
اشارات متعددی در انجیل درباره این گیاه و تکثیر آن وجود دارد. در این کتاب مقدّس، چند بار از زیتون به‌عنوان میوه‌ای پرسود و منفعت یاد شده و به پیوند آن نیز، صرفاً در این کتاب، پرداخته شده است. زیتون به همراه انگور در کتاب مقدس یهودیان بیشترین تعداد تکرار را داشته است. روغن زیتون برای مصارف مذهبی مانند مراسم تقدیس<ref>anounting</ref> در مسیحیت و یهودیت استفاده می‌شود. در کتاب مقدس یهودی‌ها<ref>اگزودوس 27 :20</ref> گفته شده که به بنیاسرائیل فرمان داده شد که «روغن زیتون مصفی و کوبيده شده برای روشنایی نزد تو بياورند تا چراغ‌ها دائماً روشن شود» <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>. این مطلب بیانگر آن است که در کتب مقدّس پیش از قرآن به اشتعال طولانی مدّت روغن زیتون اشاره شده است. از این‌رو، ذکر اشتعال سریع روغن زیتون در قرآن دلیلی بر اثبات اعجاز قرآن در این خصوص نیست؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

بنابر روایتی هنگامی که خشم خداوند که در طوفان [نوح] ظاهر شده بود، کاهش یافت؛ کبوتری با شاخه‌ای زیتون در منقارش ظاهر شد که نشان صلح و آرامش بود <ref>فاروقی، 1379: 39 </ref>. مشهور است که اولین درختی که پس از طوفان روئید، درخت زیتون بود <ref>محدث، 1381: 20و21</ref>. ملت یهود کشت زیتون را در عصرهای قدیم تجویز و ترویج کرده‌اند و در کتاب ژنز از ساقه‌های این درخت صحبت شده است <ref>طباطبایی، 1374: 2 </ref>.

=زیتون در قرآن=

در قرآن، نام «زیتونه» یک مرتبه در آیه 35 سوره نور به‌کار رفته است.این آیه، تنها آیه‌ای است که از زیتون، به‌عنوان درخت مبارک یاد می‌کند و سپس به بیان سایر ویژگی‌های آن از جمله موقعیت جغرافیایی و نحوه سوختن روغن آن می‌پردازد:

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

واژه «زیتون» در قرآن پنج مرتبه به‌کار رفته است. در جدول شماره یک، کاربرد زیتون در قرآن آورده شده است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد زیتون در قرآن
|-
| 1|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=99}}
|-
| 2|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=141}}
|-
| 3|| {{QFrame|Surah=16|Ayah=11}}
|-
| 4|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
|-
| 5|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
|-
| 6|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}
|-
| 7|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=29}}
|}

در آیه 99 سوره انعام <ref>اوست خدايى كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتى را رويانيديم، و از آن نبات ساقه‌‏اى سبز و از آن دانه‏‌هايى بر يكديگر چيده و نيز از جوانه‌‏هاى نخل خوشه‌‏هايى سر فرو هشته پديد آورديم، و نيز بستان‌هايى از تاك‌ها و زيتون و انار، همانند و ناهمانند. به ميوه‏‌هايش آن گاه كه پديد مى‌‏آيند و آن‌گاه كه مى‏‌رسند بنگريد كه در آن‌ها عبرت‌ها است براى آنان كه ايمان مى‌‏آورند.</ref>، به يكى از شاهكارهاى آفرينش در اين درختان اشاره كرده، مى‌‏فرمايد: «هم با يكديگر شباهت دارند و هم ندارند» (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ) با توجه به آيه 141 <ref>و اوست كه باغ‌هايى آفريد نيازمند به داربست و بى‌‏نياز از داربست، و درخت خرما و كشت‌زار، با طعم‌هاى گوناگون، و زيتون و انار، همانند، در عين حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آن‌ها بخوريد و در روز درو حق آن را نيز بپردازيد و اسراف مكنيد كه خدا اسرافكاران را دوست ندارد.</ref> همين سوره كه وصف «متشابه و غير متشابه» را براى زيتون و انار ذكر كرده، استفاده مى‌‏شود كه در آيه مورد بحث نيز وصف مزبور درباره همين دو درخت است. اين دو درخت از نظر شكل ظاهرى و ساختمان شاخه‏‌ها و برگ‌ها شباهت زيادى با هم دارند؛ در‌حالى‌كه از نظر ميوه و طعم و خاصيت آن بسيار با هم متفاوتند، يكى داراى ماده چربى مؤثر و نيرومند و ديگرى داراى ماده اسيدى و قندى است كه با يكديگر كاملاً متفاوتند <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371</ref>. همچنین ممکن است «مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ» دلالت بر وجود تشابه و تفاوت در میان درخت زیتون و درختان انار و انگور و خرما داشته یا به گفته علامه طباطبایی <ref>1417: ج‏7، 363</ref>مقصود این است كه هر يك از آن ميوه‏‌ها از نظر طعم و شكل و رنگ و امثال آن هم متشابه دارد و هم غيرمتشابه. البته احتمال دیگری<ref>اين احتمال در تفسير آيه نيز وجود دارد كه عبارت فوق اشاره به انواع و اصناف مختلف درختان و ميوه‏‌ها است، بعضى از ميوه‏‌ها و درختان با يكديگر شبيهند و بعضى ديگر با هم مختلفند. (يعنى هر كدام از اين دو صفتى است براى يك دسته از درختان و ميوه‏‌ها، اما طبق تفسير اول هر دو، صفت براى يك چيز بودند)(مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371).</ref> نیز در تفسیر این آیه وجود دارد که از سیاق آیه بعید به نظر می‌رسد. لذا در تحقیقات علمی به تفاوت‌ها و شباهت‌های زیتون و سایر میوه‌های که همراه با آن در قرآن ذکر شده، پرداخته خواهد شد.

در ذیل آیه 11 سوره نحل <ref>و با آن برايتان كشت‌زار و زيتون و نخل‌ها و تاكستان‌ها و هر نوع ميوه بروياند، در اين عبرتى است براى مردمى كه مى‌‏انديشند</ref> نیز گفته شده ممكن است چنين به نظر آيد كه اگر قرآن در آيات فوق از ميان انواع ميوه‏‌ها روى زيتون و خرما و انگور تكيه كرده به خاطر وجود آن‌ها در محيط نزول قرآن بوده است؛ ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن و عمق تعبيراتش روشن مى‏‌شود كه مطلب از اين فراتر است. دانشمندان می‌گویند كمتر ميوه‏‌اى است كه براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه ميوه، مفيد و مؤثر باشد. ایشان مى‌‏گويند «روغن زيتون» براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد، كالرى حرارتى آن بسيار بالا است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج11، 173</ref>.

گفتنی است علاوه بر ذکر نام زیتون در قرآن، سوگند به «انجیر و زیتون» و به «طور سیناء» در آیات نخستین سوره تین، نیز بیانگر اهمیت زیتون و خواص بی‌شمار آن است. «طور سیناء» به عنوان یکی از احتمالات محل رویش زیتون، در ادامه، بررسی خواهد شد.

امّا درباره اينكه آيا منظور، سوگند به همين دو ميوه معروف است يا چيز ديگر؟ مفسران سخنان گوناگونى دارند. در تفسیر نمونه<ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج27، 139</ref> چنین آورده شده که بعضى آن را اشاره به همان دو ميوه معروف مى‏‌دانند كه خواص غذايى و درمانى فوق‌العاده زيادى دارد، بعضى ديگر معتقدند كه منظور از آن، دو كوهى است كه شهر «دمشق» و «بيت‌المقدس» بر آن‌ها قرار گرفته، چرا كه اين دو محل سرزمين قيام بسيارى از انبياء و پيامبران بزرگ خدا است و اين دو قسم با سوگندهاى سوم و چهارم كه از سرزمين‌هاى مقدّسى ياد مى‌‏كند هماهنگ است.

بعضى نيز گفته‌اند نام‌گذارى اين دو كوه به نام «تين» و «زيتون» به خاطر اين است كه بر يكى از آن‌ها درختان انجير مى‏‌رويد و بر ديگرى درختان زيتون.

بعضى نيز «تين» را اشاره به دوران آدم دانسته‏‌اند؛ چرا كه لباسى كه آدم و حوا در بهشت پوشيدند از برگ درختان انجير بود و زيتون را اشاره به دوران نوح مى‌‏دانند؛ زيرا در آخرين مراحل طوفان، نوح كبوترى را رها كرد تا درباره پيدا‌شدن خشكى از زير آب جستجو كند او با شاخه زيتونى بازگشت و نوح فهميد كه طوفان پايان گرفته و خشكى از زير آب ظاهر شده است؛ لذا شاخه زيتون رمز صلح و امنيت است.

بعضى نيز «تين» را اشاره به مسجد نوح كه بر كوه جودى بنا شد، مى‌‏دانند و زيتون را اشاره به بيت المقدس؛ ولى ظاهر آيه در بدو نظر همان دو ميوه معروف است، اما با توجه به سوگندهاى بعد مناسب دو كوه يا دو مركز مقدس و مورد احترام مى‏‌باشد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(ص) مى‌‏خوانيم كه خداوند از ميان شهرها چهار شهر را برگزيد و درباره آن‌ها فرمود:
{{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
{{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
تين، مدينه است و زيتون، بيت‌المقدس و طور سينين، كوفه «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»، مكه است <ref>عروسى‌حويزى، 1415: ج5، 606</ref>.

همچنین در آیۀ بیست سوره مؤمنون {{QFrame|Surah=23|Ayah=20}}<ref>و از طور سينا درختى برمى‌‏آيد كه روغن و نان خورشى براى خورندگان است</ref> ، به‌طور غیرمستقیم به زیتون، به‌عنوان درختی اشاره شده که در «طور سیناء» می‌روید و از آن، روغنی خوراکی به‌دست می‌آید.

=فواید و طول عمر درخت زیتون=
لفظ «مبارک»، به همراه تمام مشتقات آن، 32 مرتبه در قرآن به‌کار رفته است. حائز اهمیت است لفظ «مبارک و مبارکه» در خصوص قرآن
<REF>انعام، 92 و 155؛ انبیاء، 50؛ ص، 29.</REF>، مکه<REF>آل‌عمران، 96.</REF> ، باران<REF>ق، 9</REF> ، تحیت<REF>نور، 61.</REF> ، حضرت عیسی(ع)<REF>مریم، 31.</REF> ، زمان (شب قدر)<REF>دخان، 3.</REF> و مکان مبارک <REF>مؤمنون، 29.</REF> و درخت زیتون به‌کار رفته است. جالب است در میان انواع میوه‌های ذکر شده در قرآن، فقط از درخت زیتون، با این صفت نام برده شده است. همچنین توجه به این نکته که وادی ایمن<REF>قصص، 30.</REF> نیز با این صفت به کار رفته تأمل برانگیز است.

هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (99) می‌نویسد کلمۀ مبارک، زیتون را یک چیز بسیار مفید، مقدس و خجسته معرفی می‌کند. قرآن با قسم یادکردن به زیتون، آن را مهم جلوه داده و علم ثابت کرده که زیتون نه تنها یک غذای لذت‌بخش است؛ بلکه یک منبع مفید برای صحت نیز می‌باشد.

کلمۀ «مبارکه» از ریشه «برک» در اصل به معنای ثابت‌بودن است <REF>ابن فارس، 124</REF> و «برکه» به معنی فزونی و نموّ است<REF>فراهیدی، 1410: ج5، 367</REF>. این واژه هر چند كه در معانى<ref> واژه «بَرْك» به معنی سينه شتر است.</ref> ديگر نيز به ‌كار رفته است؛ ولی معناى همراهى و پايدارى و ملازمت نيز از آن استنباط مى‏‌شود. «مُبَارَك»، چيزى است كه در آن خير و بركت باشد؛ بنابراين به هر چيزى كه فزونى و زيادتى نامحسوس در آن مشاهده شود، مبارك مى‌‏گويند<REF>راغب‌اصفهانی، 1412: 119</REF>.

با توجه به مطالب ذکر شده، می‌توان نتیجه گرفت كه «بركت» به معناى فايدۀ ثابت است ممكن است گاهى از آن، مطلق ثبوت اراده شودو با نموّ و زيادت و سعادت قابل جمع بوده؛ بلكه به‌دور از اين معانى نيست<REF>قرشی، 1371: ج1، 189</REF>.

مفسران دربارۀ اینکه خداوند متعال از درخت زیتون با صفت «مبارکه» یاد می‌کند، دلایل مختلفی را بیان می‌دارند: برخى گويند: به‌سبب اين‌ است كه منافع آن زياد است. برخى دیگر گويند: علت اينكه زيتون را ذكر مي‌كند به‌خاطر اين است كه روغن آن بهتر مى‏‌سوزد. بعضى براین باورند: كه زیتون اولين درختى بود كه پس از طوفان نوح روئيد و محل روئيدن آن جايگاه انبياء بوده است، برخى گويند: به‌خاطر اين است كه هفتاد پيامبر، از جمله ابراهيم(ع) آن را مبارك ساخته‏‌اند؛ بدين علت مبارك ناميده شده است <REF>طبرسی، 1372: ج7،225</REF>.

در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده كه زيتون را بخورانيد و به تن بماليد كه از درخت مباركى است‏ <REF>كمره‏اى، 1351، ج10، 21</REF>.

در حدیثی از امام علی(ع) نیز آمده با روغن زیتون، بدن را چرب کنید و با آن، خورش بسازید، چرا که روغن نیکان و خورشِ برگزیدگان است، دوبار به پاکی سوده شده، در آن، بِدان هنگام که روی می‌کند و بِدان هنگام که پشت می‌کند، برکت نهاده شده است و با وجود آن، هیچ بیماری‌ای زیان نمی‌رساند <REF>کلینی، ج6، 331</REF>.

برداشتی که از مبارک‌ بودن درخت زیتون شده و فقط به فواید بی‌شمار میوۀ آن توجه شده، غالباً از آنجا نشأت می‌گیرد که «مبارکه» صفت برای «زیتونه» در‌نظر گرفته شده؛ در‌حالی‌که در متن آیه، صفت «مبارکه» بلافاصله بعد از «شجره» آورده شده، نه «زیتونه». در حقیقت «مبارکه صفت برای شجره است»<REF>درویش، 1415: ج6،606</REF>؛ یعنی تمام اجزای درخت زیتون، از برگ و میوه و چوب، همگی، پربرکت هستند و این صفت، فقط مختص به میوۀ آن نیست. همچنین با نظر به معنای «ثبات» که ابن‌فارس در ریشۀ این کلمه نهان دانسته، علاوه بر فواید تمام اجزای درخت زیتون، باید به ویژگی خاص آن، ثبات درخت زیتون، نیز توجه شود.

درخت زیتون، از فواید بی‌شماری برخوردار است. این درخت به‌علت همیشه سبزبودن در ایجاد فضای سبز و حفاظت از خاک، به‌ویژه در شیب‌ها و اماکنی که دارای خاک نامناسب هستند، به‌کارمی‌رود. علاوه‌برآن، از روغن میوه و هسته آن می‌توان در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی استفاده نمود. حائز اهمیت است که از برگ این درخت نیز به‌عنوان دارو استفاده می‌شود <REF>طباطبایی، 1374: 2و10</REF>. چوب زیتون مرغوب، خوش نقش، خوش رنگ، جلاپذیر است و کاربردهای فراوانی در خراطی و ساخت وسایل تزیینی و تهیه روکش‌های مرغوب دارد<REF>حسن‌عباسی، 1373: 31</REF>. فواید درخت زیتون و محصولات حاصل از آن بسیار زیاد می‌باشد که به برخی از آن‌ها به‌صورت مختصر اشاره شد. در ادامه، در بخش مربوط به روغن زیتون، به سایر خواص آن اشاره می‌شود.

همچنین، درخت با برکت زیتون، عمر بسیار طولانی دارد. ساقه‌های قوی و بیش از هزار ساله درختان زیتون در حاشیه دریای مدیترانه همواره شگفتی جهان‌گردان، گیاه‌‎شناسان و دانشمندان علوم طبیعی را برانگیخته است <REF>طباطبایی،1374: 6</REF>. تئوفراستوس، معتقد است که این گیاه تا دویست سال عمر می‌کند؛ امّا بررسی‌های اخیر محققان با شمارش حلقه رشد سالیانه نشان داده که این درخت تا دوهزار سال نیز می‌تواند عمر نماید <REF>راکهام و مودی ، 1997: 200</REF>. برخی نیز ذکر کرده‌اند که زیتون تا سه‌هزار سال نیز می‌تواند عمر نماید<REF>جانی‌نودهی، 1373: 52</REF>. در علی‌آباد گرگان درختان زیتونی وجود دارند که عمر آن‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. علاوه‌برآن، درختان زیتونی در منطقه بختیاری در روستای «سونک» و در منطقه «زیتی» دیده شده که عمر آن‌ها به بیش از هشتصد تا هزار سال می‌رسد<REF>طباطبایی، 1374: 4</REF>. یکی از نکات جالب دربارة درخت زیتون، به ارث رسیدن این درخت می‌باشد که شاید به‌علت عمر طولانی آن است، به‌گونه‌ای که در‌خصوص آن گفته شده است که جزء معدود درختانی است که به ارث می‌رسد <REF>پاک‌نژاد، 160:1355</REF>.

[[پرونده:درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|تصویر 1: نمایی از درختان زیتون تنومند با عمر طولانی]]

بنابراین، درخت زیتون علاوه بر خواص بسیاری که دارد؛ در میان سایر درختان نیز بیشترین عمر را دارد که این دو موضوع، هم با معنای ریشه «برک»، یعنی ثبات و پایداری و هم با معنای کلمه «مبارک»، یعنی پربرکت‌بودن درخت زیتون، کاملاً سازگار است.

در قرآن کریم، نام 22 گونه گیاهی ذکر شده است که به هفده خانواده گیاهی تعلق دارند. این گونه‌های گیاهی شامل انواع درختی، بوته‌ای و علفی هستند. در میان گیاهان نام برده شده در قرآن، دو خانواده گندمیان<REF>Poaceae</REF> و حبوبات<REF>Fabaceae</REF> دارای گیاهانی یکساله هستند که رژیم غذایی اغلب اقوام و چهارپایان به گونه‌های آن‌ها وابسته است و جزء اولین و دومین گیاهان مهم اقتصادی جهان به‌شمار می‌آیند. خانواده‌هایی چون زیتون<REF>Oleaceae</REF> و انگور <REF>Vitaceae</REF> با وجود محدودبودن تعداد گونه‌های کاربردی آن‌ها، به‌سبب استفاده اقتصادی نیز در جایگاه بالایی قرار دارند<REF>بنت، بی‌تا، 1</REF>.

یکی از گیاهان مهم و اقتصادی خانواده زیتون، درخت زیتون است که رژیم غذایی و اقتصاد بسیاری از کشور‌های حوزه مدیترانه به آن وابسته است. با توجه به آنچه ذکر شد، مطلبی که نظر هر خواننده هوشیار را به خود متوجه میکند، ذکر کلمه «مبارکه» برای درخت زیتون در قرآن کریم است. همان‌طورکه ذکر شد دو خانواده مهم اول دارای گیاهان یکساله کاربردی هستند و پس از آن‌ها با توجه به ذکر قرآن و اهمیت گیاهان در نزد انسان درخت زیتون به لحاظ کاربردی از سایر درختان متمایز می‌شود و این همان توصیف به‌جا و مناسب قرآن برای درختی است که تمام اجزای آن اعم از چوب، میوه، برگ و حتی خود درخت دارای موارد استفاده متعدد است. در آیات 99و 141 سوره انعام مقایسه‌های قابل تأملی (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَمُتَشابِهٍ) در مورد میوه‌هایی چون انار و خرما با زیتون بیان شده است که ممکن است در نگاه اول سؤال برانگیز باشد؛ ولی پس از بررسی‌های علمی تحسین هر خواننده هوشیاری را برمی‌انگیزد. تشابه و تفاوت‌های این جنس‌ها در جدول زیر آمده است.

{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول 2: تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون<REF>مظفریان،1383</REF>.
|-
!صفات !! انار !! زیتون !! خرما !! انگور
|-
! نام علمی|| Punica Granatum|| Olea europaea|| Phoenix dactylifera|| Vitis vinifera
|-
! نوع گیاه|| درخت یا درختچه|| درخت یا درختچه|| درخت|| درختچه پیچان
|-
! برگ|| ساده|| ساده|| شانه‌ای|| ساده
|-
! تک‌لپه/دولپه|| دولپه|| دولپه|| تک لپه|| دولپه
|-
! نوع میوه|| شفت|| شفت|| میوه گوشتی دارای میانبر یک دانه‌ای|| سته
|-
! تخمدان || زیرین|| زیرین|| زیرین|| زیرین
|-
! برخی خواص درمانی|| درمان کم‌خونی، بهبود دهنده درد سينه، سرفه، قابض|| مسهل، رفع درد اعضا، رفع سرفه || زيادکننده خون، معالج درد کمر و نرم‌کننده سينه و شش‌ها، ملين|| ملين، درمان سرفه و سل ريوی، درمان کم خونی
|}

=زادگاه درخت زیتون=

آیۀ 35 سوره نور، پس از ذکر مبارک‌ بودن درخت زیتون، به بیان صفت دیگری از آن درخت می‌پردازد: «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...». این عبارت، در واقع، صفت دوم «شجره» بوده <ref>درویش، 1415: ج6،606</ref> و مفهوم را نه به طور صریح، بلکه با کنایه بیان می‌کند<ref>ابن‌عاشور، ج18،193</ref>. عبارت «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...» تنها یک‌بار در قرآن به‌کار رفته است. اگرچه مشتقات دو واژه «شرق» و «غرب» در 17 آیه قرآن به‌کار رفته است.

از این‌رو، دربارۀ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی، تفسیرها و مصادیق مختلفی ارائه شده است:

برخی گویند: درختى است كه تمام جوانب آن به طور مساوى در معرض تابش نور آفتاب است، نه در جانب شرق باغ و كنار ديوارى قرار گرفته است و نه در جانب غرب كه تنها يك سمت آن آفتاب ببيند و در نتيجه ميوه آن نيمى رسيده و نيمى نارس و روغن آن ناصاف ‌گردد <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج14، 477</ref>؛ بلكه در وسط قرار دارد و ميوه‏‌اش به خوبى مى‌‏رسد و روغنش زلال است. دليل بر اين معنا، جمله «يَكادُ زَيْتُها يُضِي‏ءُ، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» است؛ چون سياق آیه اين است كه مراد از آن، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى‌‏شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد <ref>طباطبایی، 1417: ج15،124</ref>، يعنى نه چنان است كه از سايه بهره نگيرد و نه چنان است كه از خورشيد بهره نگيرد؛ بلكه از هر دو بهره مي‌گيرد <ref>طبرسی، 1372: ج7، 255</ref>. در روایت<ref> «لا خير في شجره و لا في نبات في مفيأة و لا خير فيهما في مضحى».</ref> است: هیچ نفعی در درخت و گیاهی که همیشه در سایه یا نور خورشید باشد، نیست <ref>بیضاوی، 1418: ج4، 107</ref>.

دیگر اینکه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق يا مغرب برويد؛ بلكه درخت بهشتى است. بعضى ديگر گفته‌‏اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق و مغرب دنيا نيست؛ بلكه از درختان شام است که در ميان مشرق و مغرب قرار دارد و روغن آن بهترين روغن است. این دو دیدگاه اخیر، از نظر علامّه طباطبایی <ref>1417: ج15، 124</ref> پذیرفتنی نيست؛ چون از سياق آیه فهميده نمى‌‏شود.

همچنین احتمال داده‌اند، منطقه‌ای بین شرق و غرب سرزمین عرب، یعنی شام مدّ نظر باشد<ref>ابن‌عاشور، ج18،193</ref> که گفته شده زادگاه درخت زیتون است.

البته، مفسران دربارة تخصيص درخت زيتون به صفت نه شرقی و نه غربی «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، دلایل متعددی را بیان داشته‌اند که تمام آن‌ها می‌تواند در مشخص‌شدن آن نوع، درخت زیتونی که مدّ نظر قرآن است دخیل باشد:

برخی گفته‌‏اند: براى آن است كه بیان نماید روغن آن درخت، روشن‌تر و صاف‏تر است. برخی دیگر گفته‌‏اند: براى آن كه شاخه‌‏هاى آن، از سر تا پا همه برگ دارد. همچنین گفتند: براى آن است كه در استخراج روغن آن نیاز به فشردن نیست یا براى آنكه زیتون، اوّلین درختى است كه بر زمين رویید. نیز گفته‌‏اند: اوّلین درخت كه پس از طوفان بر زمين پديد آمد یا براى آن كه زادگاه آن در شام و بيت المقدّس است كه منزل انبيا و اولياست و زمين مقدّسه است <ref>ابوالفتوح‌رازى، ج‏14، 147</ref>.

در‌خصوص این مطلب، لازم است به آیۀ بیست سورۀ مؤمنون که به‌طور غیرمستقیم به زیتون اشاره دارد، نیز اهتمام ورزید. در این آیه، «وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآكِلِين»، گفته شده مقصود از درختى كه در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مى‏‌آيد، درخت زيتون است <ref>طباطبایی، 1417: ج15، 23</ref>.

مفسران دربارۀ مراد از «طور سيناء»، دو احتمال عمده داده‏‌اند:

نخست اينكه اشاره به همان كوه طور معروف، واقع در صحراى سينا دارد؛ دوم اينكه طور سيناء جنبه توصيفى دارد و به‌معنى كوه پربركت يا كوه پردرخت يا كوه زيبا است؛ چون طور به‌معنى كوه و سيناء به‌معنى پربركت و زيبا و مشجر است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج14،220</ref>.

حال دربارۀ کوه طور، ابن‌زيد گوید: كوهی است در ميان مصر و أيل كه حضرت موسى(ع)، در آنجا با خداى مناجات كرد. مقاتل گوید: اوّلین كوهى است كه زيتون بر آن رويید<ref>ابوالفتوح‌رازى، 1408: ج14،15</ref>. بنابراین، کوه طور واقع در صحرای سینا می‌تواند یکی دیگر از احتمالات نخستین محل پیدایش درخت زیتون باشد.

از این‌رو، برای بررسی دقیق علمی، می‌توان احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی یا به عبارت دیگر، احتمالات ایشان دربارة زادگاه درخت زیتون را چنین دسته‌بندی کرد که در جدول شماره سه نشان داده شده است.
{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول3: احتمالات مفسران درباره درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی (زادگاه درخت زیتون)
|-
! ردیف !! احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی !! مناطق
|-
| 1|| نخستین محل پیدایش درخت زیتون؛ سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین (یا میان شرق و غرب سرزمین عرب)|| شام و بيت المقدّس
|-
| 2|| نخستین محل پیدایش درخت زیتون؛ کوه طور، واقع در صحرای سیناء|| مصر
|-
| 3|| بهترین نوع درخت زیتون؛ درختی با تابش یکسان نور آفتاب بر تمام جوانب آن (نه همیشه در سایه و نه همیشه در آفتاب)|| درختان زیتون تمام کرۀ زمین [یا مناطق مدیترانه‌ای]
|}

تحقیقات علمی متعددی، به‌منظور جستجوی زادگاه اصلی درخت زیتون صورت گرفته است؛ امّا هنوز دربارة خواستگاه دقیق آن اظهار نظر قطعی نشده است. هرچند که بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای داشته و 35تا40 گونه درختی یا درختچه‌ای و حدود 1200رقم دارد. مناطق مدیترانه‌ای به مناطقی اطلاق می‌شوند که در فاصله بین طول جغرافیایی 30تا45 درجه واقعاند، این مناطق بهار و پاییز کوتاه، تابستان گرم و خشک و زمستانی معتدل و بارانی دارند <ref>صالحی، 1373: 73</ref>.

زیتون، گونه‌ای دیپلوئید (2n کروموزومی) با 2n=2x=46 است که به دو زیر گونه تقسیم می‌شود.Olea europaea زیر گونه europaea و O. europaea زیر گونه cuspidate دو زیر گونه‌ای هستند که به‌طور وسیع پراکنده شده‌اند.Olea europeae: sub sp. europaeae var. sylvestris گونه خودرو (وحشی) محسوب می‌شود <ref>براچی و دیگران، 2011: 450</ref>. زیتون‌های وحشی از جنوب آفریقا تا جنوب آسیا، در کوه‌های صحرا و مکرانسیا دیده شده‌اند <ref>نور محمدی ، زهرا و دیگران ،2012: 708</ref>. بررسی‌های لومارت و همکاران در سال 2000 نشان داد که در بین دسته زیتون به لحاظ تکاملی می‌توان سه قبیله را تشخیص داد؛ تاکسون‌های جنوب و شرق آفریقا؛ تاکسون‌های آسیایی؛ تاکسون‌های متعلق به مکرونسیا،صحرا و مدیترانه. طبق این بررسی‌ها مشخص شد که زیتونی که امروزه کشت می‌شود با تاکسون‌های متعلق به صحرا و مکرونسیا ارتباط نزدیکتری به لحاظ کلروپلاستی دارد و گونه‌های متعلق به شرق آفریقا و آسیا باید از زیتون مدیترانه‌ای به لحاظ گونه‌ای جدا قرار گیرند <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 547</ref>. گونه O. europaea زیرگونه sylvestris تنها گونه‌ای است که برای کشتکردن اهلی شده تا Olea europaea زیر گونه europaeaاز آن به‌دست آید <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 1997: 39</ref>. به عبارت دیگر، این گونه، قدیمی‌ترین گونه کاشته شده است. سایر تاکسون‌های زیتون وحشی یا برای تغذیه دام‌ها یا برای بهره‌برداری از چوب سخت آن‌ها به‌کار می‌روند <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 548</ref>؛ زیرا گونه‌های وحشی دارای میوه کوچکتر و روغن کمتری هستند. تحقیقات نشان داده است که بیشترین تنوع ژنتیکی زیتون در شمال غربی آفریقا وجود دارد <ref>بسنارد و دیگران، 2008 :25</ref>. بسنارد و همکاران در سال 2013، با بررسی فیلوژنتیکی ژنوم کلرپلاستی زیتون در مناطقی موسوم به نقاط داغ یا Hotspot (اماکنی که بیشترین تنوع زیستی با درجه بالای آسیب‌پذیری را دارا هستند) و پراکنش ژنوم پلاستیدها، نحوه پراکنش گونه‌ها و فسیل‌های ماکروسکوپی به جا مانده سه منطقه را به عنوان زادگاه این اجداد تعیین نموده اند. قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق مناطقی هستند که به عنوان زادگاه زیتون در نظر گرفته شدند<ref>بسنارد و دیگران، 2013 :1471</ref>.

علاوه بر موارد یاد شده، زیتون مقدس یا زیتون وحشی با نام علمی Olea aucherii یا Olea chryscphillaگونه‌ای از زیتون است که اصل و مبدأ آن از اتیوپی (حبشه) است که در عربستان، ایران (استان کرمان جنگل‌های بین اسفندیه و سیرجان در ارتفاع 2000تا2500 متری) و جزایر اقیانوس هند می‌روید. برگ‌های آن، نقره‌ای متمایل به زرد طلایی است، حاشیه برگ‌ها قطور و صاف است. میوه ریز آن 6تا8 میلیمتر طول دارد <ref>حسن‌عباسی، 1373: 36</ref>.

با توجه به بررسی‌های دانشمندان می‌توان نتیجه گرفت که بهترین زیتون و روغن حاصل از آن در مناطقی حاصل می‌شود که زمستان معتدل و تابستان گرم دارد (مناطق مدیترانه‌ای) و تابش نور آفتاب بر تمام جوانب درخت زیتون در این مناطق می‌تواند بر مرغوبیت روغن آن تأثیر به‌سزایی داشته باشد.

=اشتعال سریع روغن زیتون=

سپس، خداوند با عبارت «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به سومین ویژگی درخت زیتون اشاره می‌کند <ref>درویش، 1415: ج6، 606</ref> و می‌فرماید درخت زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى، روغن آن چنان مرغوب و با کیفیت است كه نزديك است بدون اينكه آتشى به آن برسد، شعله‌‏ور شود.

«یکاد» قید است. لازم به یادآوری است هرچه قیدها در جمله بیشتر باشد توضیح و تخصیص جمله نیز بیشتر شده و فائد‌ه‌اش کامل‌تر می‌شود و اگر قیدهاحذف شود؛ کلام، دروغ یا غیر مورد نظر خواهد شد، مثل همین آیه که اگر کلمه «یکاد» حذف گردد این سخن بدلیل مشاهده و واقعیت عینی کذب خواهد شد و هدف و غرض مورد نظر یعنی نزدیکی و قرب، از دست خواهد رفت <ref>هاشمی، 1380: 152</ref>.

واژۀ «زیت» در لغت به معنی روغن <ref>قرشی، 1371: ج3، 190</ref> و عصاره زيتون است <ref>فراهیدی، 1410: ج7، 378</ref> <ref>راغب‌اصفهانی، 1412: 384</ref><ref> ابن‌منظور، 1414: ج2، 35</ref>. قيد روغن، آن هم از درخت زيتونى که نه شرقى است و نه غربى، براى اين است كه بر صفا و زلالى روغن و جودت آن و در نتيجه صفاى نور آن به‌خاطر خوش‏‌سوزيش دلالت كند؛ چون در ادامۀ آیه مى‏‌فرمايد، روغنى است كه گويا بدون كبريت هم مى‌‏خواهد مشتعل شود<ref>طباطبایی، 1417: ج15،124</ref>.

گفتنی است «أضاء» به معنای افروخت و افروخته شد <ref>راغب‌اصفهانی، 1412: 514</ref> از باب «إفعال» لازم و متعدى<ref>مانند آیه «... أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ ...» (بقره،20) كه فعل «أَضاءَ» لازم آمده و آیه «... فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ...» (بقره،17) که متعدى به‌كار رفته است.</ref> به‌كار می‌رود<ref>قرشی، 1371: ج4، 202</ref>. این کلمه از ریشه «ضوء» بر نور دلالت دارد <ref>ابن‌فارس، 604</ref>؛ امّا فرق میان نور و ضیاء در این است که ضیاء بالذات است، مثل نور خورشيد؛ ولی نور بالعرض و اكتسابى است، مانند روشن‌شدن دیوار با نور خورشید<ref>طریحی، 1375: ج1، 272</ref>. جالب است بدانیم، «يُضىِ‏ءُ» در این آیه، همانطور که در ترجمه فولادوند <ref>354</ref> گفته شد به معنای لازم به‌کار رفته؛ یعنی «افروخته مى‌‏شود». احتمالاً این کاربرد، اشاره به ذاتی‌بودن احتراق روغن زیتون دارد. همچنان‌که خداوند متعال در ابتدای آیه نیز می‌فرماید: «... يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ ...»، مصدر «وقد» به معنای افروخته‌شدن آتش است<ref>به‌طور استعاره براى درخشيدن هم به‌کار مى‏‌رود (راغب‌اصفهانی، 1412: 879).</ref> <ref>فراهیدی، 1410: ج5، 197</ref><ref> ابن‌فارس،1100</ref><ref> قرشی، 1371: ج7، 233</ref><ref> راغب‌اصفهانی، 1412: 879</ref>؛ پس ممکن است معنای «يُوقَدُ» و «يُضىِ‏ءُ» بر‌ اشتعال خود‌به‌خودِ روغن زیتون اشاره نماید؛ علاوه بر آن، عبارت «... وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به عنوان مبالغه تأکید می‌کند بدون اینکه حتی آتشی به آن روغن نزدیک شود، گویا خودش شعله‌ور می‌شود.

مراد از «بودن نور بالاى نور» به‌طورى كه بعضى گفته‏‌اند <ref>زمخشری، 1407: ج3، 241</ref>: دو چندان بودن و شدت آن است نه تعددش. پس مراد اين نيست كه نور معين يا غيرمعينى است بالاى نورى ديگر نظير آن باشد و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است؛ بلكه مراد اين است كه آن نورى متضاعف و دو چندان است، بدون اينكه يكی از ديگرى متمايز باشد <ref>طباطبایی، 1417: ج15، 124</ref>.

پاک‌نژاد در کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر <ref>135</ref> می‌نویسد؛ میوه زیتون شامل مواد زیر است: 30% وزن زیتون رسیده آب، 5% مواد سفیدهای، 10% مواد قندی و 52% روغن که در آن500 واحد بین‌المللی کاروتن موجود است؛ ولی مقدار ویتامین‌های دیگرش قابل ملاحظه نیست. روغن زیتون تنها روغنی است که با چربی شیر انسان و با تریولن موجود در بافت‌های بدن انسان شبیه است. مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد؛ هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر شویم مقدار روغن زیادتر می‌شود. مثلاً در فرانسه یک گونه 20% و همان‌گونه در تونس 29% روغن می‌دهد. باید توجه داشت که میزان روغن زیتون بسته به نژاد و زیست‌گاه متفاوت است. از هسته زیتون نیز روغنی استخراج می‌شود که با روغن میوه متفاوت است. مقدار روغن موجود در زیتون بیشتر به نوع میوه بستگی دارد، معمولاً از پیرابر گیاه ۶۰تا۷۰ درصد روغن می‌توان بدست آورد. علاوه بر روغنی که از میوه گرفته می‌شود هسته زیتون هم دارای 52/28 % روغن است. روغن هسته خوراکی است. وزن مخصوص روغن هسته زیادتر ولی روغن میوه خالص‌تر است.

ترکیبات شیمیایی روغن زیتون عبارت است از اسید‌های چرب اشباع که به‌صورت گلیسرید‌ها و در نتیجه پایین آمدن حرارت، کموبیش ته‌نشین می‌شوند و مارگارین نام دارند. به‌طورکلی، روغن به‌دست آمده از مناطق گرم، مارگارین فراوان‌تری دارد که برای حذف آن، روغن را در محل سردی قرار می‌دهند و سپس صاف می‌کنند تا مارگارین آن‌ها گرفته شود. مواد دیگر روغن زیتون به قرار زیر است: 5/1 % مواد غیرصابونی مانند فیتومترین و ماده رزینی به نام ویریدین <ref>Viridine</ref> .اسیدپالمتیک، اسید استئاریک، اسید آراشیدیک، اسید اسید هگزادسنئوئیک، اسید اولئیک، اسید لینولئیک، مقداری ویتامین آ و ‌ای هم دارد. کلروفیل، لیستین، زانتوفیل، دیاستاز‌ها و گلوکوزید‌های تلخ از موارد دیگری هستند که در روغن زیتون وجود دارد. لازم به ذکر است که مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتی‌اكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب داراي يك پيوند غيراشباع تشكيل مي‌دهند <ref>تورا و دیگران، 2007 : 108</ref>. اسیدهای چرب در اشتعال روغن نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. اسید اولئیک موجود در روغن زیتون و برخی دیگر از روغن‌های زیستی، جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد<ref>کنوثه ، 2005، 1068</ref>. همان‌طورکه می‌دانید روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. طبق نظر دانشمندان اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن نسبت به اسیدهای چرب اشباع دارای مزیت و برتری بوده و می‌توانند به مدت طولانی‌تری نورافروزی کنند <ref>پاک‌نژاد، 142:1355</ref>.

برخی ترکیبات به مقدار بسیار جزئی در روغن زیتون وجود دارند، مانند ترکیب فنولی به نام secoiridoides، که مسئول خواص درمانی آن هستند <ref>براچی و دیگران، 2011: 449</ref>. نوع و ميزان تركيبات شيميايي موجود در روغن زيتون از جمله تركيب اسيدهاي چرب، تركيبات آنتي‌اكسيداني و رنگدانه‌ها نماد كيفيت آن است كه خود به چندين عامل مانند رقم، شرايط اقليمي، روش استخراج و مرحله رسيدگي ميوه زيتون بستگي دارد. تحقيقات نشان داده است كه ميزان توكوفرول‌ها به نوع رقم، ميزان پلي‌فنل‌ها به منطقه كشت گياه، و ميزان اسيدهای چرب به هر دوی اين عوامل بستگي دارد <ref>علوي رفيعي، سمیه و دیگران،1390: 85</ref>. لازم به ذکر است که در حال حاضر از تفاله‌ها و پسماندهای زیتون برای تولید انرژی سازگار با محیط زیست استفاده می‌شود یا از آن برای حاصل‌خیز‌ساختن باغات بهره می‌گیرند<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

=انواع روغن زیتون=

روغن‌کشی زیتون غالباً به کمک آسیاب صورت می‌گیرد. روغن‌کشی اولیه به حالت سرد روغن خالصی به دست می‌دهد که حاوی مواد مؤثرتری است. روغن‌کشی ثانویه روغن معمولی‌ را فراهم می‌آورد <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27</ref>. در روغن‌کشی‌های بعدی، روغنی به دست‌ می‌آید با کیفیت نازل‌تر که معمولاً در صنایع به مصرف می‌رسد. یکی از این روغن‌ها روغن لامپانت نام دارد که برای سوخت در چراغ‌های روغنی به‌کار برده می‌شود <ref>طباطبایی، 1374: 348</ref>، امّا در کل روغن زیتون بر سه نوع است:

1. روغن زیتون رسیده

2. روغن زیتون نرسیده

3. روغن زیتونی که بعد از یک‌بار روغنگیری از زیتون مجدداً از آن روغن می‌گیرند.

==خواص انواع روغن زیتون==

روغن زیتون خواص بسیاری دارد که به‌طور مختصر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود <ref>پاک‌نژاد، 166:1355تا169</ref>:

1. روغن زیتون رسیده: برای درد اعصاب و عرق النساء، قولنج، رفع جرب، بیاض رقیق و ... مفید است.

2. روغن زیتون نرسیده: معتدل و قابض، مسمن و مدر، مقوی لثه و دندان، موافق معده و ... است.

3. زیتار: برای درد مفصل، عرق النساء، نقرس، استسقا و التیام زخم‌های بدن لاغر و ...مفید است.

=نتیجه گیری =

در آیه 35 سوره نور، تعبیر «شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ» با اختصاص صفت «مبارکه» به درخت زیتون، در میان 22 نوع گیاهی که در قرآن نام برده شده، بیانگر اهمیت درخت زیتون و میوه آن است. در معنای کلمه «مبارکه» و ریشه «برک»، دو نکته بسیار ظریف نهفته است. از آنجا که ریشه «برک» به معنای ثابت‌بودن و «مبارکه» به معنای چیزی پرخير و بركت است، علاوه بر فواید بی‌شمار درخت زیتون، به ویژگی خاص آن، یعنی ثبات و عمر طولانی درخت زیتون نیز اشاره دارد. در ضمن، قرارگرفتن این واژه پس از لفظ «شجره»، دلالت بر خواص تمام اجزای درخت زیتون دارد، نه صرفاً میوه آن.

سپس در ادامه آیه، به درخت زيتونى اشاره شده كه نه شرقى است و نه غربى و روغن آن چنان مرغوب است كه نزديك است بدون هیچ آتشى شعله‌‏ور شود «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ».

احتمالات مفسران درباره این نوع درخت زیتون که روغن بسیار مرغوبی دارد و شرقی و غربی نیست، اگرچه متفاوت است؛ امّا در کل، به سه نکته کلیدی اشاره دارد: اول اینکه این درخت زیتون در سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین قرار دارد؛ دوم اینکه نور آفتاب بر تمام جوانب آن به‌طور یکسان می‌تابد؛ سوم اینکه دارای مرغوب‌ترین روغن با خاصیت اشتعال‌زایی سریع است.

با توجه به اشارات قرآن، در بررسی‌های علمی، زادگاه درخت زیتون و ویژگی‌های آب‌‌‌‌‌‌و‌هوایی آن منطقه و کیفیت روغن زیتون آن، اهمیت می‌یابد.

با اینکه پژوهش‌های علمی نشان داده که زادگاه زیتون در 3 منطقه قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق می‌باشد؛ ولی هنوز نمی‌توان به طور قطع دربارة زادگاه دقیق درخت زیتون، اظهار نظر قطعی کرد؛ هرچندکه بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای دارد و این منطقه تقریباً در میانه کره زمین واقع شده و از تابش یکسان نور آفتاب برخوردار است که در مرغوبیت روغن آن نیز تأثیر دارد. همچنین دارای تابستانی گرم و زمستانی معتدل است. تحقیقات صورت یافته بیانگر آن است که مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد و هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر باشد، مقدار روغن زیادتر می‌شود.

در یک زیتون رسیده 52% روغن وجود دارد. مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتی‌اكسيدانی مانند تركيبات فنلی، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهای چرب با يك پيوند غيراشباع تشكيل مي‌دهند. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی موجود در روغن زیتون علاوه بر خواص درمانی در اشتعال روغن زیتون نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن در مقایسه با اسیدهای چرب اشباع از مزیت بیشتری برخوردار هستند. محققان بر این اعتقاد هستند که بهترین بیودیزل روغنی است که غنی از اولئیک اسید یا palmitoleic acid باشد. این اسیدهای چرب غیراشباع (تک باند) C18:1 و C16:1 بهترین گزینه‌ها جهت سوخت بیودیزل هستند؛ زیرا در دمای سرد دیرتر از اشباع منجمد شده و راحت‌تر از غیراشباع (چند پیوند) اکسید می‌شوند. اسید اولئیک جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد <ref>کنوثه، 2005: 1068</ref>. مقایسه اسیدهای چرب موجود در روغن‌های گیاهی حاکی از آن است که بیشترین مقدار اسید اولئیک در روغن زیتون یافت می‌شود. علاوه بر اسید چرب ترکیبات دیگری از جمله ترکیبات فنولی در روغن زیتون یافت شده‌اند. میزان فنول کل موجود در روغن زیتون نیز در پایداری در برابر اکسیداسیون تأثیر به‌سزایی دارد (میزان این ماده در ارقام و طول‌های جغرافیایی- مختلف متفاوت است) <ref>هاشم‌پور و دیگران، 1389: 47</ref>. یکی از ترکیبات فنلی مهم در روغن زیتون هیدروکسی تیروزول که در برگ، تفاله و روغن زیتون یافت می‌شود. این ترکیب آتش‌گیر بوده و نقطه اشتعال آن 15 درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

اصطلاح « نُّورٌ عَلىَ‏ نُورٍ » شاید به خصوصیت نورافروزی روغن زیتون مرتبط باشد و این دور از ذهن نیست. بررسی‌های اخیر دانشمندان بر روی روغن زیتون و برخی روغن‌های گیاهی دیگر مانند روغن ذرت، سویا، آفتاب‌گردان حاکی از وجود موادی با خاصیت فلوروسنت (نوردهندگی) در آنهاست. تحقیقات بیشتر بر روی این روغن‌ها به همراه مقایسه آن‌ها با روغن زیتون بکر بیانگر آن بود که روغن زیتون بکر در مقایسه با سایر روغن‌ها دارای خاصیت نوردهندگی بیشتری است و در سه طول موج این خاصیت را نشان می‌دهد؛ در صورتی که سایر روغن‌ها حتی روغن زیتون عادی در یک طول موج در محدوده 430تا450 نانومتر این خصوصیت را از خود بروز می‌دهد. ساطع‌شدن نور متوسط در طول موج 681 نانومتر مربوط به کلروفیل و نور قوی در 252 نانومتر مربوط به ویتامین E می‌باشد<ref>کی ریاکیدیس، 2000: 1435</ref>. مطالعات زندومنقی و همکاران در سال 2005 بر روی روغن زیتون بکر نیز بیانگر آن بود که در طول موج 315تا330 نانومتر پلی فنول‌ها و فرول‌های فلوروسنت و در 350تا600 نانومتر برخی ویتامین‌های موجود در روغن زیتون دارای این خصوصیت هستند.

در نهایت تأکید قرآن بر «مبارک‌بودن زیتون» و «نه شرقی و نه غربی بودن» این درخت و «اشتعال بدون آتش» روغن آن، نیازمند بررسی‌های گسترده‌‌ای است.

=پانویس و منابع=

[[رده: نور.آیه35]]
[[رده:مقاله]]

[[رده:زیست‌شناسی]]
[[رده:پزشکی]]
[[رده:اقلیم‌شناسی]]
[[رده:شیمی]]

{{پانویس|3|اندازه=ریز|30em}}

1. فولادوند، محمدمهدى، 1415ق، ترجمه قرآن، چ1، تهران: دار القرآن‌الكريم (دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى).

2. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير.

3. ابن‌فارس، احمد، بی‌تا، معجم المقاییس فی اللغه، به‌تحقیق شهاب‌الدین ابو‌عمرو، بیروت: دار الفکر.

4. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مكرم، 1414ق، لسان العرب، چ3، بيروت: دار صادر.

5. ابوالفتوح‌رازى، حسين‌بن‌على، 1408ق، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، مشهد: بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.

6. ایلداری، سهیل، 1388، «زیتون هدیه الهی و نشان صلح»، مجله روند اقتصادی، ش 48، ص22تا24.

7. بيضاوى، عبدالله‌بن‌عمر، 1418ق، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، چ1، بيروت: دار احياء التراث العربى.

8. پاکنژاد، سید رضا، 1355، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، چ9، تهران: کتاب فروشی اسلامیه.

9. جانینودهی، سیدعباس، 1373، «زیتون و اهمیت آن»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص52.

10. جعفرى، يعقوب، كوثر.

11. حسنعباسی، نوروزعلی، 1373، «زیتون درختی مقدس؛ اعجاب انگیز با کاربردهای مختلف»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص306.

12. درويش، محيى‌الدين، 1415ق، اعراب القرآن و بيانه، چ4، سوريه: دار الارشاد.

13. راغب‌اصفهانى، حسين‌بن‌محمد، 1412ق، المفردات في غريب القرآن، چ1، بيروت: دارالعلم‏، دمشق: الدار الشاميه.

14. زمخشرى، محمود، 1407ق، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، چ1، بيروت: دار الكتاب العربي.

15. صالحی، سید جواد، 1373، «گزارش مطالعات اقتصادی- اجتماعی ناحیه مرکزی طارم»، گرگان: فجررایانه، ص73.

16. طباطبايى، سيدمحمدحسين، 1417ق، الميزان فى تفسير القرآن، چ5، قم: جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.

17. طباطبایی، محمد،1374، «زیتون و روغن آن»، تهران: صندوق مطالعاتی توسعه کشت زیتون، 399ص.

18. طبرسى، فضل‌بن‌حسن، 1372ش، مجمع البيان فى تفسير القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.

19. طريحى، فخرالدين، 1375ش، مجمع البحرين، چ3، تهران: كتاب‌فروشى مرتضوى.

20. عروسى‌حويزى، عبدعلى‌بن‌جمعه، 1415ق، تفسير نور الثقلين، چ4، قم: اسماعيليان.

21. علوي‌رفيعي، سميه و دیگران،1391، «مشخصات فيزيكي شيميايي روغن‌هاي زيتون تجاري ايراني»، مجله علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران، س7، ش2، ص85تا94.

22. فاروقی، محمد اقتدار حسین، 1379، گیاهان در قرآن، ترجمه احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

23. فراهيدى، خليل‌بن‌احمد،1410ق، كتاب العين، چ2، قم: هجرت.

24. قرشى، سيدعلى‌اكبر، 1371ش، قاموس قرآن، چ6، تهران: دار الكتب الإسلامية.

25. کلینی، الکافی، اسلامیه.

26. كمره‏اى، محمدباقر، 1351ش، آسمان و جهان؛ ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، چ1، تهران: اسلاميه.

27. مجیدی خامنه، فریده، آذر1379، «میوه‌ها‌های بهشتی در قرآن؛ زیتون»، مجله گلستان قرآن، ش38، ص27تا28.

28. محدث، محبوبه، 1381، «نماد درخت زیتون»، نشریه فرهنگ و هنر، ش20و21، ص52تا61.

29. مظفریان، ولی الله،1383، درختان و درختچه‌های ایران، تهران: فرهنگ معاصر.

30. مظفریان، ولی الله،1383، رده بندی گیاهی، ج 1و 2. تهران: امیر کبیر.

31. مكارم‌شيرازى، ناصر، 1374ش، تفسير نمونه، چ1، تهران: دار الكتب الإسلامية.

32. هاشم‌پور، ابوذر و دیگران، 1389، «تأثير اقليم كازرون بر شاخصهاي كيفي روغن زيتون Olea europaea L ارقام زرد، روغني و ماري»، مجله علوم باغبانی ایران، د41، ش1،
ص53تا47.

33. هاشمی، احمد، 1380، جواهر البلاغه، ترجمه محمود خورسندی و حمید مسجدسرائی، چ2، نشر فیض.

34. Bennet, B,C, Twenty-Five Economically Important Plant Families,Economic botany, Encyclopedia of Life, 34 p.

35. Besnard, G, Garcia-verdougo, C, Rubio de casas, R,. Treier, U, A, Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence
from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany, 101; 25-30.

36. Besnard, G, Khadari, B, Navascués, M, Fernández-Mazuecos, M, El Bakkali, A, Arrigo, N, Baali-Cherif, D, Brunini-Bronzini de Caraffa, V, Santoni, S, Vargas,
P, Savolainen, V, 2013, The complex history of the olive tree: from Late Quaternary diversification of Mediterranean lineages to primary domestication in the northern Levant, Prociding of Royal Society Botanical science 7: 1471-2954.

37. Bianchini, F, Corbetta F, 1976, The complete book of fruits and vegetables, Crown Publishers.

38. Bracci, T, Busconi, M, Fogher, C, Sebastiani, L, 2011, Molecular studies in olive (Olea europaea L.): overview on DNA markers applications and recent advances in genome analysis, Plant Cell Rep 30: 449–462.

39. Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany 101: 25–30.

40. Janick, J, 2007, Fruits of the Bibles, Hortscience,42(5),1072-1076.

41. Khafagi, I, Zakaria, A, Dewedar, A, El-Zahdany, Kh, 2006, A Voyage in the World of Plants as Mentioned in the Holy Quran, International Journal of Botany 2(3): 242-251.

42. Kyriakidis, N, B. Skarkalis, P, 2000, Fluorescence Spectra Measurement of Olive Oil and Other Vegetable Oils, Journal of AOAC International, 83(6): 1435-1439(5).

43. Knothe, G, 2005, Dependence of biodiesel fuel properties on the structure of fatty acid alkyl esters, Fuel Processing Technology, 86 : 1059– 1070.

44.Lumaret, R, Ouazzani, N, Michaud, H, Villemur. P, 1997, Cultivated olive and oleaster: two very closely connected partners of the same species (Olea europaea). Evidence from enzyme Polymorphism, Bocconea 7: p 39-

45. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L, Theoretical and Applied Genetics, September 2000, Volume 101, Issue 4, 547-553.

46. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain, C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L., Theoretical and Applied Genetics, Volume 101, Issue 4, pp 547-553.

47. Marwat, S, Kh, Ajab Khan, M, Aslam Khan, M, Ahmad, M, Zafar, M, Rehman, F, Sulta, Sh, 2009, Fruit Plant Species Mentioned in the Holy Qura’n and Ahadith and Their Ethnomedicinal Importanc. American-Eurasian J. Agric. & Environ. Sci., 5 (2): 284-295.

48. Zandomeneghi , M, Carbonaro, L, Caffarata, C, 2005, Fluorescence of Vegetable Oils: Olive Oils, Journal of Agricalture and Food Chemistry, 53 (3): pp 759–766.

49. Noormohammadi, Z, Samadi-Molayousefi, H, Sheidai, M, 2012, Intra-specific genetic diversity in wild olives (Olea europaea ssp cuspidata) in Hormozgan Province, Iran. Genet. Mol. Res. 11 (1): 707-716.

50. Rackham, O, Moody, J, 1997, The Making of the Cretan Landscape, England: Manchester University Press, 200 p.

51. Tombesi, A, Michalakis, N, Pastor M, 1996, Recommendation of the working group on olive farming production techniques and productivity.

52. Tura, D, Gigliotti, C, Pedo, S, Failla, O, Bassi, D, Serraiocco, A, 2007, Influence of cultivar and site of cultivation on levels of lipophilic and hydrophilic antioxidants in virgin olive oils (olea Europea L.) and correlations with oxidative stability. Sci Hort; 112:108-19.

53. http://www.chempro.in/fattyacid.htm

فواید زیتون و اشتعال روغن آن از منظر قرآن و علم

2020-04-04T07:51:05Z

Hosna: /* منابع */

فواید زیتون و اشتعال روغن آن از منظر قرآن و علم

2020-04-04T07:50:49Z

Hosna: /* پانویس */

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

=چکیده=

زیتون با نام علمی Olea درختی همیشه سبز از خانواده Oleaceae است. زیتون یکی از قدیمی‌ترین گیاهان مناطق مدیترانه‌ای است. محققان معتقدند که آشنایی با زیتون و بهره‌برداری از آن در خاورمیانه، هم‌زمان با پیدایش اولین انسان‌های متمدن، به‌ویژه در شرق مدیترانه بوده است. قدیمی‌ترین مدرک مستند در مورد زیتون، روی الواح گلینی نقش بسته که مربوط به زمان مینوس<ref>Minos</ref> پادشاه کرت بوده است. روی این الواح اطلاعات جالبی از آن دوره، درباره گونه‌های مختلف زیتون و روغن آن ذکر شده است.

در کتب ادیان مختلف، به‌خصوص کتاب مقدّس مسلمانان، قرآن، از این درخت ارزشمند، نام برده شده و به برخی ویژگی‌های آن در آیه 35 سوره نور، همچون فواید بسیار زیتون، به‌طور غیرمستقیم با ‌کاربرد لفظ «مبارکه» و احتراق سریع روغن آن «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» اشاره شده است. لفظ «مبارکه» در میان انواع میوه‌هایی که در قرآن ذکر شده، فقط به درخت زیتون نسبت داده شده و بیانگر آن است که همه اجزای درخت، با برکت و سودمند بوده و این گیاه از ارزش والایی برخوردار است. بر این اساس، در مقاله حاضر سعی شده است به مدد اشارات قرآن، به فواید و عمر طولانی درخت زیتون، همچنین زادگاه احتمالاً مدیترانه‌ای آن و اشتعال سریع روغن آن به دلیل وجود اسیدهای چرب غیر‌اشباع پرداخته شود. ازاین‌رو، با وجود شناخت تجربی مردم آن عصر از فواید زیتون و کاربرد آن در درمان بیماری‌ها و استفاده به‌عنوان مادة سوختی برای چراغ‌ها، به جنبه‌ای دیگر از وجوه علمی قرآن اشاره می‌گردد.

=مقدمه=

درخت در اساطیر و افسانه‌های کهن همواره از حرمت و قداست والایی برخوردار بوده؛ در ادیان مختلف نیز بر کاشتن و نگهداری از درختان بسیار تأکید شده است. این توجه، ممکن است ریشه در نیاز مبرم انسان‌ به درختان داشته باشد. یکی از درختانی که نه تنها در اساطیر، بلکه در کتب مقدّس به آن بها داده شده، درخت زیتون است. یکی از گونه‌های مهم و اقتصادی زیتون، گونه Olea europaea از خانواده Oleaceae است. طبق تعریف گیاه‌شناسی، زیتون درخت یا درختچه‌ای است راست، همیشه سبز، به ارتفاع 10تا20 متر، اغلب پرشاخه و منشعب، با پوست سبز تیره. برگ‌های سرنیزه‌ای یا مستطیلی یا تخممرغی، با دمبرگ کوتاه و چرمی، با سطح فوقانی سبز تیره و سطح تحتانی نقره‌ای. گل‌ها سفید، میوه شفت و سبز رنگ، در حالت رسیده بنفش تیره یا سیاه‌رنگ، تخم مرغی، به قطر 1تا2 سانتی‌متر. رویشگاه آن ایران، اروپا، عراق و نواحی مدیترانه‌ای گزارش شده است<ref>مظفریان، 1383: 474تا475</ref>.

تامبسی <ref>Tombesi.</ref> در سال 1996 بیان می‌کند که زیتون برخلاف اغلب درختان میوه توانایی بالایی نسبت به تحمل شرایط محیطی دارد و می‌تواند در خاک‌های شور با درجه حاصلخیزی بالا رشد کند. طبق گفته بیانچینی و فرانچسکو<ref>Bianchini & Francesco</ref> در سال 1976، درخت زیتون درخاکی که به خوبی زهکشی شده باشد و اسیدیته آن حدود 8 باشد به خوبی رشد می‌کند. کشاورزان عهد باستان تصور می‌کردند این درخت‌ فقط در ساحل دریا می‌روید. حتی پدر علم گیاه‌شناسی «تئوفراستوس» محاسبه کرده بود که این درخت‌ فقط تا فاصله 55/6 کیلومتری از دریا امکان ادامه‌ حیات دارد. البته، این عقیده تاکنون اثبات نشده است؛ ولی رویشگاه‌ درختان زیتون اغلب در سواحل دریای مدیترانه بوده‌ و اغلب جزایر این دریا به‌ویژه نواحی‌ جنوب غربی دریای مدیترانه (شبه‌جزیره ایبری و شمالغربی آفریقا) از مراکز عمده تولید زیتون دنیا است. درخت زیتون از دوران کهن به عنوان منبعی برای‌ به دست آوردن محصولی با ارزش غذایی بالا، مصارف دارویی و درمانی و تولید روغن و صابون مورد توجه بوده است<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

برخی محققان که در زمینۀ اعجاز علمی قرآن پژوهش‌هایی انجام داده، چنین ادعّا می‌کنند که آیه 35 سوره نور به دو موضوع: یکی، فواید زیتون و دیگری، اشتعال بدون آتش <ref>هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (54) درباره این قسمت از آیه به مسئله «احتراق بدون آتش» اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که آیه به احتمال زیاد به کشف برق اشاره دارد که این حالت، شباهت بسیاری به سوختن ستاره و پخش نور دارد. وی می‌نویسد این آیه اشاره به چیزی دارد که نور می‌پراکند، در‌حالی‌که نه در غرب است و نه در شرق. یعنی ابعاد فیزیکی ندارد و توسط آتش هم فروزان نگردیده است. پس به احتمال زیاد این آیه قرآن اشاره به کشف برق دارد. چون برخلاف چراغ‌های تیلی و گازی، در یک چراغ برقی چیزی سوخته نمی‌شود و روشن‌شدن آن بدون آتش است. بدین‌ترتیب که در اثر ارتعاشات اتم‌های فلز تنگستن، درجه حرارت در سیم آن به دو هزار سانتی‌گراد می‌رسد. در این درجه حرارت سایر فلزات ذوب می‌گردند؛ امّا فلز تنگستن ذوب نشده؛ بلکه یک روشنی قوی قابل دید تولید می‌کند. با وجود این حرارت زیاد هیچ احتراقی صورت نمی‌گیرد، زیرا در داخل گروپ اکسیژن وجود ندارد و سیم تنگستن هم کم نمی‌شود. حالتی که در قرآن ذکر گردیده شباهت زیادی به یک ستاره روشن دارد. وی در ادامه می‌گوید اگر فکر کنیم که منظور آیه ستاره باشد، در این صورت نیز سوختن ستاره و پخش نور بدون موجودیت آتش صورت می‌گیرد. در پایان به نظر می‌رسد آنچه هارون یحیی درباره این قسمت از آیه ادعا نموده، بدون توجه به قبل و بعد آیه بوده است.</ref> اشاره دارد. حال آنکه بشر در گذشته از خواص بسیار این میوه آگاه بوده و در درمان بیماری‌ها از آن استفاده می‌کرده و در کتب مقدّس آمده به‌عنوان مادة سوختی نیز برای احتراق چراغ‌ها به‌کار می‌رفته، پس آیه مذکور اعجاز علمی قرآن را بیان نمی‌دارد؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

از این‌رو، ابتدا به کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته و جایگاه آن در قرآن و کتب مقدّس پرداخته، سپس با بیان معنای لفظ «مبارکه» به خواص و عمر طولانی درخت زیتون می‌پردازیم، آنگاه با شرح دیدگاه مفسران درباره عبارت «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ» احتمالات مطرح درباره زادگاه زیتون ارائه می‌گردد. در پایان، با بیان ترکیبات شیمیایی روغن زیتون و تأثیر فراوان اسیدهای چرب غیراشباع در اشتعال روغن آن به روشن‌ترشدن مفهوم «يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» می‌پردازیم.

=کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته=
درخت زیتون که طول‌ عمرش از 1000 تا 2000 سال است، قرن‌ها قبل از میلاد مسیح، در فلسطین و سوریه پرورش داده می‌شد. در زمان‌ هومر، پرورش آن در یونان معمول گردید و سپس در قرن هفتم‌ قبل از میلاد، به ایتالیا و پس از کشف قاره آمریکا بدان جا انتقال یافت. در یونان معتقد بودند که درخت زیتون را ربّ النوع عقل کاشته و بر سر برندۀ مسابقات المپیک تاجی از برگ زیتون می‌گذاشتند. در قدیم نیز در کلیسای کاتولیک‌ها روغن زیتون را برای‌ تقدیس پادشاهان به‌کار می‌بردند <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>.

بابلی‌‌‌ها و آشوری‌ها از روغن کنجد و گردو برای مصارف مختلف استفاده می‌کردند؛ درحالیکه سوری‌ها و مردم سرزمین مقدس (فلسطین) زیتون را از قدیم می‌شناختند و از آن بهره می‌بردند. آن‌ها روغن زیتون را به مصر 1600تا3000 سال قبل از میلاد معرفی کردند. در زمان رامسس دوم (1165تا1197ق.م) از روغن زیتون برای روشنایی و برای نرم کردن پوست، ترک خوردگی‌ها، و آفتاب سوختگی‌ها استفاده می‌شد<ref>جانیک ، 2007: 1074</ref>. علاوه بر آن، از روغن زیتون برای پخت‌وپز و تزیین استفاده می‌شده است که مصداق آن در کشورهای حوزه مدیترانه مشاهده می‌شود؛ ولی اولین استفاده روغن زیتون، برای درمان بوده است. این ماده روغنی در آب و هوای خشک شرق، ماده‌ای بسیار حیاتی برای سلامتی به‌شمار می‌رفت و میوه این درخت در آن دوران ابتدایی در بین جنگجویان بربری نمادی از صلح و حسن نیّت بود. سپس، هم‌زمان با توسعه سازمان‌های دریایی این روغن به‌عنوان یکی از اقلام تجاری به کشورهای آسیای صغیر و مناطق دریایی انتقال یافت و بی‌تردید گیاه زیتون نیز درپی آن گسترش یافت. این روغن ارزشمند بعدها برای مصارف اقتصادی و نور افروزی استفاده شد، لازم به ذکر است که سوختن روغن زیتون شعله خیلی درخشانی می‌دهد <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>.

در جنگ‌های اسپانیا، پزشکان ارتش ناپلئون به‌خاطر عدم‌ دسترسی به گنه‌گنه،گرد یا دم‌کرده برگ و پوست درخت زیتون‌ را برای درمان تب‌نوبه به‌کار می‌بستند. پزشکان اسپانیایی این‌ طریقه درمان را از دیرباز می‌شناختند و ساکنان برخی از روستاهای‌ اسپانیا که به طول عمر شهرت دارند، سلامت و طول عمر خود را به مصرف زیاد زیتون نسبت می‌دهند. روغن زیتون نرم‌کننده است، جریان صفرا را فعال می‌کند، به علاوه در دردهای کلیوی و یبوست‌های مزمن تجویز می‌شود <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>. از طرف دیگر زیتون در مراسم مذهبی ساسانیان استفاده می‌شده و در کتاب خدای نامک به آن اشاره شده است <ref>طباطبایی، 1374: 4</ref>.

=زیتون در کتب مقدّس=
اشارات متعددی در انجیل درباره این گیاه و تکثیر آن وجود دارد. در این کتاب مقدّس، چند بار از زیتون به‌عنوان میوه‌ای پرسود و منفعت یاد شده و به پیوند آن نیز، صرفاً در این کتاب، پرداخته شده است. زیتون به همراه انگور در کتاب مقدس یهودیان بیشترین تعداد تکرار را داشته است. روغن زیتون برای مصارف مذهبی مانند مراسم تقدیس<ref>anounting</ref> در مسیحیت و یهودیت استفاده می‌شود. در کتاب مقدس یهودی‌ها<ref>اگزودوس 27 :20</ref> گفته شده که به بنیاسرائیل فرمان داده شد که «روغن زیتون مصفی و کوبيده شده برای روشنایی نزد تو بياورند تا چراغ‌ها دائماً روشن شود» <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>. این مطلب بیانگر آن است که در کتب مقدّس پیش از قرآن به اشتعال طولانی مدّت روغن زیتون اشاره شده است. از این‌رو، ذکر اشتعال سریع روغن زیتون در قرآن دلیلی بر اثبات اعجاز قرآن در این خصوص نیست؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

بنابر روایتی هنگامی که خشم خداوند که در طوفان [نوح] ظاهر شده بود، کاهش یافت؛ کبوتری با شاخه‌ای زیتون در منقارش ظاهر شد که نشان صلح و آرامش بود <ref>فاروقی، 1379: 39 </ref>. مشهور است که اولین درختی که پس از طوفان روئید، درخت زیتون بود <ref>محدث، 1381: 20و21</ref>. ملت یهود کشت زیتون را در عصرهای قدیم تجویز و ترویج کرده‌اند و در کتاب ژنز از ساقه‌های این درخت صحبت شده است <ref>طباطبایی، 1374: 2 </ref>.

=زیتون در قرآن=

در قرآن، نام «زیتونه» یک مرتبه در آیه 35 سوره نور به‌کار رفته است.این آیه، تنها آیه‌ای است که از زیتون، به‌عنوان درخت مبارک یاد می‌کند و سپس به بیان سایر ویژگی‌های آن از جمله موقعیت جغرافیایی و نحوه سوختن روغن آن می‌پردازد:

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

واژه «زیتون» در قرآن پنج مرتبه به‌کار رفته است. در جدول شماره یک، کاربرد زیتون در قرآن آورده شده است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد زیتون در قرآن
|-
| 1|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=99}}
|-
| 2|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=141}}
|-
| 3|| {{QFrame|Surah=16|Ayah=11}}
|-
| 4|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
|-
| 5|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
|-
| 6|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}
|-
| 7|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=29}}
|}

در آیه 99 سوره انعام <ref>اوست خدايى كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتى را رويانيديم، و از آن نبات ساقه‌‏اى سبز و از آن دانه‏‌هايى بر يكديگر چيده و نيز از جوانه‌‏هاى نخل خوشه‌‏هايى سر فرو هشته پديد آورديم، و نيز بستان‌هايى از تاك‌ها و زيتون و انار، همانند و ناهمانند. به ميوه‏‌هايش آن گاه كه پديد مى‌‏آيند و آن‌گاه كه مى‏‌رسند بنگريد كه در آن‌ها عبرت‌ها است براى آنان كه ايمان مى‌‏آورند.</ref>، به يكى از شاهكارهاى آفرينش در اين درختان اشاره كرده، مى‌‏فرمايد: «هم با يكديگر شباهت دارند و هم ندارند» (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ) با توجه به آيه 141 <ref>و اوست كه باغ‌هايى آفريد نيازمند به داربست و بى‌‏نياز از داربست، و درخت خرما و كشت‌زار، با طعم‌هاى گوناگون، و زيتون و انار، همانند، در عين حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آن‌ها بخوريد و در روز درو حق آن را نيز بپردازيد و اسراف مكنيد كه خدا اسرافكاران را دوست ندارد.</ref> همين سوره كه وصف «متشابه و غير متشابه» را براى زيتون و انار ذكر كرده، استفاده مى‌‏شود كه در آيه مورد بحث نيز وصف مزبور درباره همين دو درخت است. اين دو درخت از نظر شكل ظاهرى و ساختمان شاخه‏‌ها و برگ‌ها شباهت زيادى با هم دارند؛ در‌حالى‌كه از نظر ميوه و طعم و خاصيت آن بسيار با هم متفاوتند، يكى داراى ماده چربى مؤثر و نيرومند و ديگرى داراى ماده اسيدى و قندى است كه با يكديگر كاملاً متفاوتند <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371</ref>. همچنین ممکن است «مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ» دلالت بر وجود تشابه و تفاوت در میان درخت زیتون و درختان انار و انگور و خرما داشته یا به گفته علامه طباطبایی <ref>1417: ج‏7، 363</ref>مقصود این است كه هر يك از آن ميوه‏‌ها از نظر طعم و شكل و رنگ و امثال آن هم متشابه دارد و هم غيرمتشابه. البته احتمال دیگری<ref>اين احتمال در تفسير آيه نيز وجود دارد كه عبارت فوق اشاره به انواع و اصناف مختلف درختان و ميوه‏‌ها است، بعضى از ميوه‏‌ها و درختان با يكديگر شبيهند و بعضى ديگر با هم مختلفند. (يعنى هر كدام از اين دو صفتى است براى يك دسته از درختان و ميوه‏‌ها، اما طبق تفسير اول هر دو، صفت براى يك چيز بودند)(مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371).</ref> نیز در تفسیر این آیه وجود دارد که از سیاق آیه بعید به نظر می‌رسد. لذا در تحقیقات علمی به تفاوت‌ها و شباهت‌های زیتون و سایر میوه‌های که همراه با آن در قرآن ذکر شده، پرداخته خواهد شد.

در ذیل آیه 11 سوره نحل <ref>و با آن برايتان كشت‌زار و زيتون و نخل‌ها و تاكستان‌ها و هر نوع ميوه بروياند، در اين عبرتى است براى مردمى كه مى‌‏انديشند</ref> نیز گفته شده ممكن است چنين به نظر آيد كه اگر قرآن در آيات فوق از ميان انواع ميوه‏‌ها روى زيتون و خرما و انگور تكيه كرده به خاطر وجود آن‌ها در محيط نزول قرآن بوده است؛ ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن و عمق تعبيراتش روشن مى‏‌شود كه مطلب از اين فراتر است. دانشمندان می‌گویند كمتر ميوه‏‌اى است كه براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه ميوه، مفيد و مؤثر باشد. ایشان مى‌‏گويند «روغن زيتون» براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد، كالرى حرارتى آن بسيار بالا است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج11، 173</ref>.

گفتنی است علاوه بر ذکر نام زیتون در قرآن، سوگند به «انجیر و زیتون» و به «طور سیناء» در آیات نخستین سوره تین، نیز بیانگر اهمیت زیتون و خواص بی‌شمار آن است. «طور سیناء» به عنوان یکی از احتمالات محل رویش زیتون، در ادامه، بررسی خواهد شد.

امّا درباره اينكه آيا منظور، سوگند به همين دو ميوه معروف است يا چيز ديگر؟ مفسران سخنان گوناگونى دارند. در تفسیر نمونه<ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج27، 139</ref> چنین آورده شده که بعضى آن را اشاره به همان دو ميوه معروف مى‏‌دانند كه خواص غذايى و درمانى فوق‌العاده زيادى دارد، بعضى ديگر معتقدند كه منظور از آن، دو كوهى است كه شهر «دمشق» و «بيت‌المقدس» بر آن‌ها قرار گرفته، چرا كه اين دو محل سرزمين قيام بسيارى از انبياء و پيامبران بزرگ خدا است و اين دو قسم با سوگندهاى سوم و چهارم كه از سرزمين‌هاى مقدّسى ياد مى‌‏كند هماهنگ است.

بعضى نيز گفته‌اند نام‌گذارى اين دو كوه به نام «تين» و «زيتون» به خاطر اين است كه بر يكى از آن‌ها درختان انجير مى‏‌رويد و بر ديگرى درختان زيتون.

بعضى نيز «تين» را اشاره به دوران آدم دانسته‏‌اند؛ چرا كه لباسى كه آدم و حوا در بهشت پوشيدند از برگ درختان انجير بود و زيتون را اشاره به دوران نوح مى‌‏دانند؛ زيرا در آخرين مراحل طوفان، نوح كبوترى را رها كرد تا درباره پيدا‌شدن خشكى از زير آب جستجو كند او با شاخه زيتونى بازگشت و نوح فهميد كه طوفان پايان گرفته و خشكى از زير آب ظاهر شده است؛ لذا شاخه زيتون رمز صلح و امنيت است.

بعضى نيز «تين» را اشاره به مسجد نوح كه بر كوه جودى بنا شد، مى‌‏دانند و زيتون را اشاره به بيت المقدس؛ ولى ظاهر آيه در بدو نظر همان دو ميوه معروف است، اما با توجه به سوگندهاى بعد مناسب دو كوه يا دو مركز مقدس و مورد احترام مى‏‌باشد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(ص) مى‌‏خوانيم كه خداوند از ميان شهرها چهار شهر را برگزيد و درباره آن‌ها فرمود:
{{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
{{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
تين، مدينه است و زيتون، بيت‌المقدس و طور سينين، كوفه «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»، مكه است <ref>عروسى‌حويزى، 1415: ج5، 606</ref>.

همچنین در آیۀ بیست سوره مؤمنون {{QFrame|Surah=23|Ayah=20}}<ref>و از طور سينا درختى برمى‌‏آيد كه روغن و نان خورشى براى خورندگان است</ref> ، به‌طور غیرمستقیم به زیتون، به‌عنوان درختی اشاره شده که در «طور سیناء» می‌روید و از آن، روغنی خوراکی به‌دست می‌آید.

=فواید و طول عمر درخت زیتون=
لفظ «مبارک»، به همراه تمام مشتقات آن، 32 مرتبه در قرآن به‌کار رفته است. حائز اهمیت است لفظ «مبارک و مبارکه» در خصوص قرآن
<REF>انعام، 92 و 155؛ انبیاء، 50؛ ص، 29.</REF>، مکه<REF>آل‌عمران، 96.</REF> ، باران<REF>ق، 9</REF> ، تحیت<REF>نور، 61.</REF> ، حضرت عیسی(ع)<REF>مریم، 31.</REF> ، زمان (شب قدر)<REF>دخان، 3.</REF> و مکان مبارک <REF>مؤمنون، 29.</REF> و درخت زیتون به‌کار رفته است. جالب است در میان انواع میوه‌های ذکر شده در قرآن، فقط از درخت زیتون، با این صفت نام برده شده است. همچنین توجه به این نکته که وادی ایمن<REF>قصص، 30.</REF> نیز با این صفت به کار رفته تأمل برانگیز است.

هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (99) می‌نویسد کلمۀ مبارک، زیتون را یک چیز بسیار مفید، مقدس و خجسته معرفی می‌کند. قرآن با قسم یادکردن به زیتون، آن را مهم جلوه داده و علم ثابت کرده که زیتون نه تنها یک غذای لذت‌بخش است؛ بلکه یک منبع مفید برای صحت نیز می‌باشد.

کلمۀ «مبارکه» از ریشه «برک» در اصل به معنای ثابت‌بودن است <REF>ابن فارس، 124</REF> و «برکه» به معنی فزونی و نموّ است<REF>فراهیدی، 1410: ج5، 367</REF>. این واژه هر چند كه در معانى<ref> واژه «بَرْك» به معنی سينه شتر است.</ref> ديگر نيز به ‌كار رفته است؛ ولی معناى همراهى و پايدارى و ملازمت نيز از آن استنباط مى‏‌شود. «مُبَارَك»، چيزى است كه در آن خير و بركت باشد؛ بنابراين به هر چيزى كه فزونى و زيادتى نامحسوس در آن مشاهده شود، مبارك مى‌‏گويند<REF>راغب‌اصفهانی، 1412: 119</REF>.

با توجه به مطالب ذکر شده، می‌توان نتیجه گرفت كه «بركت» به معناى فايدۀ ثابت است ممكن است گاهى از آن، مطلق ثبوت اراده شودو با نموّ و زيادت و سعادت قابل جمع بوده؛ بلكه به‌دور از اين معانى نيست<REF>قرشی، 1371: ج1، 189</REF>.

مفسران دربارۀ اینکه خداوند متعال از درخت زیتون با صفت «مبارکه» یاد می‌کند، دلایل مختلفی را بیان می‌دارند: برخى گويند: به‌سبب اين‌ است كه منافع آن زياد است. برخى دیگر گويند: علت اينكه زيتون را ذكر مي‌كند به‌خاطر اين است كه روغن آن بهتر مى‏‌سوزد. بعضى براین باورند: كه زیتون اولين درختى بود كه پس از طوفان نوح روئيد و محل روئيدن آن جايگاه انبياء بوده است، برخى گويند: به‌خاطر اين است كه هفتاد پيامبر، از جمله ابراهيم(ع) آن را مبارك ساخته‏‌اند؛ بدين علت مبارك ناميده شده است <REF>طبرسی، 1372: ج7،225</REF>.

در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده كه زيتون را بخورانيد و به تن بماليد كه از درخت مباركى است‏ <REF>كمره‏اى، 1351، ج10، 21</REF>.

در حدیثی از امام علی(ع) نیز آمده با روغن زیتون، بدن را چرب کنید و با آن، خورش بسازید، چرا که روغن نیکان و خورشِ برگزیدگان است، دوبار به پاکی سوده شده، در آن، بِدان هنگام که روی می‌کند و بِدان هنگام که پشت می‌کند، برکت نهاده شده است و با وجود آن، هیچ بیماری‌ای زیان نمی‌رساند <REF>کلینی، ج6، 331</REF>.

برداشتی که از مبارک‌ بودن درخت زیتون شده و فقط به فواید بی‌شمار میوۀ آن توجه شده، غالباً از آنجا نشأت می‌گیرد که «مبارکه» صفت برای «زیتونه» در‌نظر گرفته شده؛ در‌حالی‌که در متن آیه، صفت «مبارکه» بلافاصله بعد از «شجره» آورده شده، نه «زیتونه». در حقیقت «مبارکه صفت برای شجره است»<REF>درویش، 1415: ج6،606</REF>؛ یعنی تمام اجزای درخت زیتون، از برگ و میوه و چوب، همگی، پربرکت هستند و این صفت، فقط مختص به میوۀ آن نیست. همچنین با نظر به معنای «ثبات» که ابن‌فارس در ریشۀ این کلمه نهان دانسته، علاوه بر فواید تمام اجزای درخت زیتون، باید به ویژگی خاص آن، ثبات درخت زیتون، نیز توجه شود.

درخت زیتون، از فواید بی‌شماری برخوردار است. این درخت به‌علت همیشه سبزبودن در ایجاد فضای سبز و حفاظت از خاک، به‌ویژه در شیب‌ها و اماکنی که دارای خاک نامناسب هستند، به‌کارمی‌رود. علاوه‌برآن، از روغن میوه و هسته آن می‌توان در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی استفاده نمود. حائز اهمیت است که از برگ این درخت نیز به‌عنوان دارو استفاده می‌شود <REF>طباطبایی، 1374: 2و10</REF>. چوب زیتون مرغوب، خوش نقش، خوش رنگ، جلاپذیر است و کاربردهای فراوانی در خراطی و ساخت وسایل تزیینی و تهیه روکش‌های مرغوب دارد<REF>حسن‌عباسی، 1373: 31</REF>. فواید درخت زیتون و محصولات حاصل از آن بسیار زیاد می‌باشد که به برخی از آن‌ها به‌صورت مختصر اشاره شد. در ادامه، در بخش مربوط به روغن زیتون، به سایر خواص آن اشاره می‌شود.

همچنین، درخت با برکت زیتون، عمر بسیار طولانی دارد. ساقه‌های قوی و بیش از هزار ساله درختان زیتون در حاشیه دریای مدیترانه همواره شگفتی جهان‌گردان، گیاه‌‎شناسان و دانشمندان علوم طبیعی را برانگیخته است <REF>طباطبایی،1374: 6</REF>. تئوفراستوس، معتقد است که این گیاه تا دویست سال عمر می‌کند؛ امّا بررسی‌های اخیر محققان با شمارش حلقه رشد سالیانه نشان داده که این درخت تا دوهزار سال نیز می‌تواند عمر نماید <REF>راکهام و مودی ، 1997: 200</REF>. برخی نیز ذکر کرده‌اند که زیتون تا سه‌هزار سال نیز می‌تواند عمر نماید<REF>جانی‌نودهی، 1373: 52</REF>. در علی‌آباد گرگان درختان زیتونی وجود دارند که عمر آن‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. علاوه‌برآن، درختان زیتونی در منطقه بختیاری در روستای «سونک» و در منطقه «زیتی» دیده شده که عمر آن‌ها به بیش از هشتصد تا هزار سال می‌رسد<REF>طباطبایی، 1374: 4</REF>. یکی از نکات جالب دربارة درخت زیتون، به ارث رسیدن این درخت می‌باشد که شاید به‌علت عمر طولانی آن است، به‌گونه‌ای که در‌خصوص آن گفته شده است که جزء معدود درختانی است که به ارث می‌رسد <REF>پاک‌نژاد، 160:1355</REF>.

[[پرونده:درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|تصویر 1: نمایی از درختان زیتون تنومند با عمر طولانی]]

بنابراین، درخت زیتون علاوه بر خواص بسیاری که دارد؛ در میان سایر درختان نیز بیشترین عمر را دارد که این دو موضوع، هم با معنای ریشه «برک»، یعنی ثبات و پایداری و هم با معنای کلمه «مبارک»، یعنی پربرکت‌بودن درخت زیتون، کاملاً سازگار است.

در قرآن کریم، نام 22 گونه گیاهی ذکر شده است که به هفده خانواده گیاهی تعلق دارند. این گونه‌های گیاهی شامل انواع درختی، بوته‌ای و علفی هستند. در میان گیاهان نام برده شده در قرآن، دو خانواده گندمیان<REF>Poaceae</REF> و حبوبات<REF>Fabaceae</REF> دارای گیاهانی یکساله هستند که رژیم غذایی اغلب اقوام و چهارپایان به گونه‌های آن‌ها وابسته است و جزء اولین و دومین گیاهان مهم اقتصادی جهان به‌شمار می‌آیند. خانواده‌هایی چون زیتون<REF>Oleaceae</REF> و انگور <REF>Vitaceae</REF> با وجود محدودبودن تعداد گونه‌های کاربردی آن‌ها، به‌سبب استفاده اقتصادی نیز در جایگاه بالایی قرار دارند<REF>بنت، بی‌تا، 1</REF>.

یکی از گیاهان مهم و اقتصادی خانواده زیتون، درخت زیتون است که رژیم غذایی و اقتصاد بسیاری از کشور‌های حوزه مدیترانه به آن وابسته است. با توجه به آنچه ذکر شد، مطلبی که نظر هر خواننده هوشیار را به خود متوجه میکند، ذکر کلمه «مبارکه» برای درخت زیتون در قرآن کریم است. همان‌طورکه ذکر شد دو خانواده مهم اول دارای گیاهان یکساله کاربردی هستند و پس از آن‌ها با توجه به ذکر قرآن و اهمیت گیاهان در نزد انسان درخت زیتون به لحاظ کاربردی از سایر درختان متمایز می‌شود و این همان توصیف به‌جا و مناسب قرآن برای درختی است که تمام اجزای آن اعم از چوب، میوه، برگ و حتی خود درخت دارای موارد استفاده متعدد است. در آیات 99و 141 سوره انعام مقایسه‌های قابل تأملی (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَمُتَشابِهٍ) در مورد میوه‌هایی چون انار و خرما با زیتون بیان شده است که ممکن است در نگاه اول سؤال برانگیز باشد؛ ولی پس از بررسی‌های علمی تحسین هر خواننده هوشیاری را برمی‌انگیزد. تشابه و تفاوت‌های این جنس‌ها در جدول زیر آمده است.

{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول 2: تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون<REF>مظفریان،1383</REF>.
|-
!صفات !! انار !! زیتون !! خرما !! انگور
|-
! نام علمی|| Punica Granatum|| Olea europaea|| Phoenix dactylifera|| Vitis vinifera
|-
! نوع گیاه|| درخت یا درختچه|| درخت یا درختچه|| درخت|| درختچه پیچان
|-
! برگ|| ساده|| ساده|| شانه‌ای|| ساده
|-
! تک‌لپه/دولپه|| دولپه|| دولپه|| تک لپه|| دولپه
|-
! نوع میوه|| شفت|| شفت|| میوه گوشتی دارای میانبر یک دانه‌ای|| سته
|-
! تخمدان || زیرین|| زیرین|| زیرین|| زیرین
|-
! برخی خواص درمانی|| درمان کم‌خونی، بهبود دهنده درد سينه، سرفه، قابض|| مسهل، رفع درد اعضا، رفع سرفه || زيادکننده خون، معالج درد کمر و نرم‌کننده سينه و شش‌ها، ملين|| ملين، درمان سرفه و سل ريوی، درمان کم خونی
|}

=زادگاه درخت زیتون=

آیۀ 35 سوره نور، پس از ذکر مبارک‌ بودن درخت زیتون، به بیان صفت دیگری از آن درخت می‌پردازد: «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...». این عبارت، در واقع، صفت دوم «شجره» بوده <ref>درویش، 1415: ج6،606</ref> و مفهوم را نه به طور صریح، بلکه با کنایه بیان می‌کند<ref>ابن‌عاشور، ج18،193</ref>. عبارت «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...» تنها یک‌بار در قرآن به‌کار رفته است. اگرچه مشتقات دو واژه «شرق» و «غرب» در 17 آیه قرآن به‌کار رفته است.

از این‌رو، دربارۀ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی، تفسیرها و مصادیق مختلفی ارائه شده است:

برخی گویند: درختى است كه تمام جوانب آن به طور مساوى در معرض تابش نور آفتاب است، نه در جانب شرق باغ و كنار ديوارى قرار گرفته است و نه در جانب غرب كه تنها يك سمت آن آفتاب ببيند و در نتيجه ميوه آن نيمى رسيده و نيمى نارس و روغن آن ناصاف ‌گردد <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج14، 477</ref>؛ بلكه در وسط قرار دارد و ميوه‏‌اش به خوبى مى‌‏رسد و روغنش زلال است. دليل بر اين معنا، جمله «يَكادُ زَيْتُها يُضِي‏ءُ، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» است؛ چون سياق آیه اين است كه مراد از آن، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى‌‏شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد <ref>طباطبایی، 1417: ج15،124</ref>، يعنى نه چنان است كه از سايه بهره نگيرد و نه چنان است كه از خورشيد بهره نگيرد؛ بلكه از هر دو بهره مي‌گيرد <ref>طبرسی، 1372: ج7، 255</ref>. در روایت<ref> «لا خير في شجره و لا في نبات في مفيأة و لا خير فيهما في مضحى».</ref> است: هیچ نفعی در درخت و گیاهی که همیشه در سایه یا نور خورشید باشد، نیست <ref>بیضاوی، 1418: ج4، 107</ref>.

دیگر اینکه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق يا مغرب برويد؛ بلكه درخت بهشتى است. بعضى ديگر گفته‌‏اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق و مغرب دنيا نيست؛ بلكه از درختان شام است که در ميان مشرق و مغرب قرار دارد و روغن آن بهترين روغن است. این دو دیدگاه اخیر، از نظر علامّه طباطبایی <ref>1417: ج15، 124</ref> پذیرفتنی نيست؛ چون از سياق آیه فهميده نمى‌‏شود.

همچنین احتمال داده‌اند، منطقه‌ای بین شرق و غرب سرزمین عرب، یعنی شام مدّ نظر باشد<ref>ابن‌عاشور، ج18،193</ref> که گفته شده زادگاه درخت زیتون است.

البته، مفسران دربارة تخصيص درخت زيتون به صفت نه شرقی و نه غربی «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، دلایل متعددی را بیان داشته‌اند که تمام آن‌ها می‌تواند در مشخص‌شدن آن نوع، درخت زیتونی که مدّ نظر قرآن است دخیل باشد:

برخی گفته‌‏اند: براى آن است كه بیان نماید روغن آن درخت، روشن‌تر و صاف‏تر است. برخی دیگر گفته‌‏اند: براى آن كه شاخه‌‏هاى آن، از سر تا پا همه برگ دارد. همچنین گفتند: براى آن است كه در استخراج روغن آن نیاز به فشردن نیست یا براى آنكه زیتون، اوّلین درختى است كه بر زمين رویید. نیز گفته‌‏اند: اوّلین درخت كه پس از طوفان بر زمين پديد آمد یا براى آن كه زادگاه آن در شام و بيت المقدّس است كه منزل انبيا و اولياست و زمين مقدّسه است <ref>ابوالفتوح‌رازى، ج‏14، 147</ref>.

در‌خصوص این مطلب، لازم است به آیۀ بیست سورۀ مؤمنون که به‌طور غیرمستقیم به زیتون اشاره دارد، نیز اهتمام ورزید. در این آیه، «وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآكِلِين»، گفته شده مقصود از درختى كه در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مى‏‌آيد، درخت زيتون است <ref>طباطبایی، 1417: ج15، 23</ref>.

مفسران دربارۀ مراد از «طور سيناء»، دو احتمال عمده داده‏‌اند:

نخست اينكه اشاره به همان كوه طور معروف، واقع در صحراى سينا دارد؛ دوم اينكه طور سيناء جنبه توصيفى دارد و به‌معنى كوه پربركت يا كوه پردرخت يا كوه زيبا است؛ چون طور به‌معنى كوه و سيناء به‌معنى پربركت و زيبا و مشجر است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج14،220</ref>.

حال دربارۀ کوه طور، ابن‌زيد گوید: كوهی است در ميان مصر و أيل كه حضرت موسى(ع)، در آنجا با خداى مناجات كرد. مقاتل گوید: اوّلین كوهى است كه زيتون بر آن رويید<ref>ابوالفتوح‌رازى، 1408: ج14،15</ref>. بنابراین، کوه طور واقع در صحرای سینا می‌تواند یکی دیگر از احتمالات نخستین محل پیدایش درخت زیتون باشد.

از این‌رو، برای بررسی دقیق علمی، می‌توان احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی یا به عبارت دیگر، احتمالات ایشان دربارة زادگاه درخت زیتون را چنین دسته‌بندی کرد که در جدول شماره سه نشان داده شده است.
{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول3: احتمالات مفسران درباره درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی (زادگاه درخت زیتون)
|-
! ردیف !! احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی !! مناطق
|-
| 1|| نخستین محل پیدایش درخت زیتون؛ سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین (یا میان شرق و غرب سرزمین عرب)|| شام و بيت المقدّس
|-
| 2|| نخستین محل پیدایش درخت زیتون؛ کوه طور، واقع در صحرای سیناء|| مصر
|-
| 3|| بهترین نوع درخت زیتون؛ درختی با تابش یکسان نور آفتاب بر تمام جوانب آن (نه همیشه در سایه و نه همیشه در آفتاب)|| درختان زیتون تمام کرۀ زمین [یا مناطق مدیترانه‌ای]
|}

تحقیقات علمی متعددی، به‌منظور جستجوی زادگاه اصلی درخت زیتون صورت گرفته است؛ امّا هنوز دربارة خواستگاه دقیق آن اظهار نظر قطعی نشده است. هرچند که بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای داشته و 35تا40 گونه درختی یا درختچه‌ای و حدود 1200رقم دارد. مناطق مدیترانه‌ای به مناطقی اطلاق می‌شوند که در فاصله بین طول جغرافیایی 30تا45 درجه واقعاند، این مناطق بهار و پاییز کوتاه، تابستان گرم و خشک و زمستانی معتدل و بارانی دارند <ref>صالحی، 1373: 73</ref>.

زیتون، گونه‌ای دیپلوئید (2n کروموزومی) با 2n=2x=46 است که به دو زیر گونه تقسیم می‌شود.Olea europaea زیر گونه europaea و O. europaea زیر گونه cuspidate دو زیر گونه‌ای هستند که به‌طور وسیع پراکنده شده‌اند.Olea europeae: sub sp. europaeae var. sylvestris گونه خودرو (وحشی) محسوب می‌شود <ref>براچی و دیگران، 2011: 450</ref>. زیتون‌های وحشی از جنوب آفریقا تا جنوب آسیا، در کوه‌های صحرا و مکرانسیا دیده شده‌اند <ref>نور محمدی ، زهرا و دیگران ،2012: 708</ref>. بررسی‌های لومارت و همکاران در سال 2000 نشان داد که در بین دسته زیتون به لحاظ تکاملی می‌توان سه قبیله را تشخیص داد؛ تاکسون‌های جنوب و شرق آفریقا؛ تاکسون‌های آسیایی؛ تاکسون‌های متعلق به مکرونسیا،صحرا و مدیترانه. طبق این بررسی‌ها مشخص شد که زیتونی که امروزه کشت می‌شود با تاکسون‌های متعلق به صحرا و مکرونسیا ارتباط نزدیکتری به لحاظ کلروپلاستی دارد و گونه‌های متعلق به شرق آفریقا و آسیا باید از زیتون مدیترانه‌ای به لحاظ گونه‌ای جدا قرار گیرند <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 547</ref>. گونه O. europaea زیرگونه sylvestris تنها گونه‌ای است که برای کشتکردن اهلی شده تا Olea europaea زیر گونه europaeaاز آن به‌دست آید <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 1997: 39</ref>. به عبارت دیگر، این گونه، قدیمی‌ترین گونه کاشته شده است. سایر تاکسون‌های زیتون وحشی یا برای تغذیه دام‌ها یا برای بهره‌برداری از چوب سخت آن‌ها به‌کار می‌روند <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 548</ref>؛ زیرا گونه‌های وحشی دارای میوه کوچکتر و روغن کمتری هستند. تحقیقات نشان داده است که بیشترین تنوع ژنتیکی زیتون در شمال غربی آفریقا وجود دارد <ref>بسنارد و دیگران، 2008 :25</ref>. بسنارد و همکاران در سال 2013، با بررسی فیلوژنتیکی ژنوم کلرپلاستی زیتون در مناطقی موسوم به نقاط داغ یا Hotspot (اماکنی که بیشترین تنوع زیستی با درجه بالای آسیب‌پذیری را دارا هستند) و پراکنش ژنوم پلاستیدها، نحوه پراکنش گونه‌ها و فسیل‌های ماکروسکوپی به جا مانده سه منطقه را به عنوان زادگاه این اجداد تعیین نموده اند. قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق مناطقی هستند که به عنوان زادگاه زیتون در نظر گرفته شدند<ref>بسنارد و دیگران، 2013 :1471</ref>.

علاوه بر موارد یاد شده، زیتون مقدس یا زیتون وحشی با نام علمی Olea aucherii یا Olea chryscphillaگونه‌ای از زیتون است که اصل و مبدأ آن از اتیوپی (حبشه) است که در عربستان، ایران (استان کرمان جنگل‌های بین اسفندیه و سیرجان در ارتفاع 2000تا2500 متری) و جزایر اقیانوس هند می‌روید. برگ‌های آن، نقره‌ای متمایل به زرد طلایی است، حاشیه برگ‌ها قطور و صاف است. میوه ریز آن 6تا8 میلیمتر طول دارد <ref>حسن‌عباسی، 1373: 36</ref>.

با توجه به بررسی‌های دانشمندان می‌توان نتیجه گرفت که بهترین زیتون و روغن حاصل از آن در مناطقی حاصل می‌شود که زمستان معتدل و تابستان گرم دارد (مناطق مدیترانه‌ای) و تابش نور آفتاب بر تمام جوانب درخت زیتون در این مناطق می‌تواند بر مرغوبیت روغن آن تأثیر به‌سزایی داشته باشد.

=اشتعال سریع روغن زیتون=

سپس، خداوند با عبارت «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به سومین ویژگی درخت زیتون اشاره می‌کند <ref>درویش، 1415: ج6، 606</ref> و می‌فرماید درخت زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى، روغن آن چنان مرغوب و با کیفیت است كه نزديك است بدون اينكه آتشى به آن برسد، شعله‌‏ور شود.

«یکاد» قید است. لازم به یادآوری است هرچه قیدها در جمله بیشتر باشد توضیح و تخصیص جمله نیز بیشتر شده و فائد‌ه‌اش کامل‌تر می‌شود و اگر قیدهاحذف شود؛ کلام، دروغ یا غیر مورد نظر خواهد شد، مثل همین آیه که اگر کلمه «یکاد» حذف گردد این سخن بدلیل مشاهده و واقعیت عینی کذب خواهد شد و هدف و غرض مورد نظر یعنی نزدیکی و قرب، از دست خواهد رفت <ref>هاشمی، 1380: 152</ref>.

واژۀ «زیت» در لغت به معنی روغن <ref>قرشی، 1371: ج3، 190</ref> و عصاره زيتون است <ref>فراهیدی، 1410: ج7، 378</ref> <ref>راغب‌اصفهانی، 1412: 384</ref><ref> ابن‌منظور، 1414: ج2، 35</ref>. قيد روغن، آن هم از درخت زيتونى که نه شرقى است و نه غربى، براى اين است كه بر صفا و زلالى روغن و جودت آن و در نتيجه صفاى نور آن به‌خاطر خوش‏‌سوزيش دلالت كند؛ چون در ادامۀ آیه مى‏‌فرمايد، روغنى است كه گويا بدون كبريت هم مى‌‏خواهد مشتعل شود<ref>طباطبایی، 1417: ج15،124</ref>.

گفتنی است «أضاء» به معنای افروخت و افروخته شد <ref>راغب‌اصفهانی، 1412: 514</ref> از باب «إفعال» لازم و متعدى<ref>مانند آیه «... أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ ...» (بقره،20) كه فعل «أَضاءَ» لازم آمده و آیه «... فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ...» (بقره،17) که متعدى به‌كار رفته است.</ref> به‌كار می‌رود<ref>قرشی، 1371: ج4، 202</ref>. این کلمه از ریشه «ضوء» بر نور دلالت دارد <ref>ابن‌فارس، 604</ref>؛ امّا فرق میان نور و ضیاء در این است که ضیاء بالذات است، مثل نور خورشيد؛ ولی نور بالعرض و اكتسابى است، مانند روشن‌شدن دیوار با نور خورشید<ref>طریحی، 1375: ج1، 272</ref>. جالب است بدانیم، «يُضىِ‏ءُ» در این آیه، همانطور که در ترجمه فولادوند <ref>354</ref> گفته شد به معنای لازم به‌کار رفته؛ یعنی «افروخته مى‌‏شود». احتمالاً این کاربرد، اشاره به ذاتی‌بودن احتراق روغن زیتون دارد. همچنان‌که خداوند متعال در ابتدای آیه نیز می‌فرماید: «... يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ ...»، مصدر «وقد» به معنای افروخته‌شدن آتش است<ref>به‌طور استعاره براى درخشيدن هم به‌کار مى‏‌رود (راغب‌اصفهانی، 1412: 879).</ref> <ref>فراهیدی، 1410: ج5، 197</ref><ref> ابن‌فارس،1100</ref><ref> قرشی، 1371: ج7، 233</ref><ref> راغب‌اصفهانی، 1412: 879</ref>؛ پس ممکن است معنای «يُوقَدُ» و «يُضىِ‏ءُ» بر‌ اشتعال خود‌به‌خودِ روغن زیتون اشاره نماید؛ علاوه بر آن، عبارت «... وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به عنوان مبالغه تأکید می‌کند بدون اینکه حتی آتشی به آن روغن نزدیک شود، گویا خودش شعله‌ور می‌شود.

مراد از «بودن نور بالاى نور» به‌طورى كه بعضى گفته‏‌اند <ref>زمخشری، 1407: ج3، 241</ref>: دو چندان بودن و شدت آن است نه تعددش. پس مراد اين نيست كه نور معين يا غيرمعينى است بالاى نورى ديگر نظير آن باشد و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است؛ بلكه مراد اين است كه آن نورى متضاعف و دو چندان است، بدون اينكه يكی از ديگرى متمايز باشد <ref>طباطبایی، 1417: ج15، 124</ref>.

پاک‌نژاد در کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر <ref>135</ref> می‌نویسد؛ میوه زیتون شامل مواد زیر است: 30% وزن زیتون رسیده آب، 5% مواد سفیدهای، 10% مواد قندی و 52% روغن که در آن500 واحد بین‌المللی کاروتن موجود است؛ ولی مقدار ویتامین‌های دیگرش قابل ملاحظه نیست. روغن زیتون تنها روغنی است که با چربی شیر انسان و با تریولن موجود در بافت‌های بدن انسان شبیه است. مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد؛ هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر شویم مقدار روغن زیادتر می‌شود. مثلاً در فرانسه یک گونه 20% و همان‌گونه در تونس 29% روغن می‌دهد. باید توجه داشت که میزان روغن زیتون بسته به نژاد و زیست‌گاه متفاوت است. از هسته زیتون نیز روغنی استخراج می‌شود که با روغن میوه متفاوت است. مقدار روغن موجود در زیتون بیشتر به نوع میوه بستگی دارد، معمولاً از پیرابر گیاه ۶۰تا۷۰ درصد روغن می‌توان بدست آورد. علاوه بر روغنی که از میوه گرفته می‌شود هسته زیتون هم دارای 52/28 % روغن است. روغن هسته خوراکی است. وزن مخصوص روغن هسته زیادتر ولی روغن میوه خالص‌تر است.

ترکیبات شیمیایی روغن زیتون عبارت است از اسید‌های چرب اشباع که به‌صورت گلیسرید‌ها و در نتیجه پایین آمدن حرارت، کموبیش ته‌نشین می‌شوند و مارگارین نام دارند. به‌طورکلی، روغن به‌دست آمده از مناطق گرم، مارگارین فراوان‌تری دارد که برای حذف آن، روغن را در محل سردی قرار می‌دهند و سپس صاف می‌کنند تا مارگارین آن‌ها گرفته شود. مواد دیگر روغن زیتون به قرار زیر است: 5/1 % مواد غیرصابونی مانند فیتومترین و ماده رزینی به نام ویریدین <ref>Viridine</ref> .اسیدپالمتیک، اسید استئاریک، اسید آراشیدیک، اسید اسید هگزادسنئوئیک، اسید اولئیک، اسید لینولئیک، مقداری ویتامین آ و ‌ای هم دارد. کلروفیل، لیستین، زانتوفیل، دیاستاز‌ها و گلوکوزید‌های تلخ از موارد دیگری هستند که در روغن زیتون وجود دارد. لازم به ذکر است که مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتی‌اكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب داراي يك پيوند غيراشباع تشكيل مي‌دهند <ref>تورا و دیگران، 2007 : 108</ref>. اسیدهای چرب در اشتعال روغن نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. اسید اولئیک موجود در روغن زیتون و برخی دیگر از روغن‌های زیستی، جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد<ref>کنوثه ، 2005، 1068</ref>. همان‌طورکه می‌دانید روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. طبق نظر دانشمندان اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن نسبت به اسیدهای چرب اشباع دارای مزیت و برتری بوده و می‌توانند به مدت طولانی‌تری نورافروزی کنند <ref>پاک‌نژاد، 142:1355</ref>.

برخی ترکیبات به مقدار بسیار جزئی در روغن زیتون وجود دارند، مانند ترکیب فنولی به نام secoiridoides، که مسئول خواص درمانی آن هستند <ref>براچی و دیگران، 2011: 449</ref>. نوع و ميزان تركيبات شيميايي موجود در روغن زيتون از جمله تركيب اسيدهاي چرب، تركيبات آنتي‌اكسيداني و رنگدانه‌ها نماد كيفيت آن است كه خود به چندين عامل مانند رقم، شرايط اقليمي، روش استخراج و مرحله رسيدگي ميوه زيتون بستگي دارد. تحقيقات نشان داده است كه ميزان توكوفرول‌ها به نوع رقم، ميزان پلي‌فنل‌ها به منطقه كشت گياه، و ميزان اسيدهای چرب به هر دوی اين عوامل بستگي دارد <ref>علوي رفيعي، سمیه و دیگران،1390: 85</ref>. لازم به ذکر است که در حال حاضر از تفاله‌ها و پسماندهای زیتون برای تولید انرژی سازگار با محیط زیست استفاده می‌شود یا از آن برای حاصل‌خیز‌ساختن باغات بهره می‌گیرند<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

=انواع روغن زیتون=

روغن‌کشی زیتون غالباً به کمک آسیاب صورت می‌گیرد. روغن‌کشی اولیه به حالت سرد روغن خالصی به دست می‌دهد که حاوی مواد مؤثرتری است. روغن‌کشی ثانویه روغن معمولی‌ را فراهم می‌آورد <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27</ref>. در روغن‌کشی‌های بعدی، روغنی به دست‌ می‌آید با کیفیت نازل‌تر که معمولاً در صنایع به مصرف می‌رسد. یکی از این روغن‌ها روغن لامپانت نام دارد که برای سوخت در چراغ‌های روغنی به‌کار برده می‌شود <ref>طباطبایی، 1374: 348</ref>، امّا در کل روغن زیتون بر سه نوع است:

1. روغن زیتون رسیده

2. روغن زیتون نرسیده

3. روغن زیتونی که بعد از یک‌بار روغنگیری از زیتون مجدداً از آن روغن می‌گیرند.

==خواص انواع روغن زیتون==

روغن زیتون خواص بسیاری دارد که به‌طور مختصر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود <ref>پاک‌نژاد، 166:1355تا169</ref>:

1. روغن زیتون رسیده: برای درد اعصاب و عرق النساء، قولنج، رفع جرب، بیاض رقیق و ... مفید است.

2. روغن زیتون نرسیده: معتدل و قابض، مسمن و مدر، مقوی لثه و دندان، موافق معده و ... است.

3. زیتار: برای درد مفصل، عرق النساء، نقرس، استسقا و التیام زخم‌های بدن لاغر و ...مفید است.

=نتیجه گیری =

در آیه 35 سوره نور، تعبیر «شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ» با اختصاص صفت «مبارکه» به درخت زیتون، در میان 22 نوع گیاهی که در قرآن نام برده شده، بیانگر اهمیت درخت زیتون و میوه آن است. در معنای کلمه «مبارکه» و ریشه «برک»، دو نکته بسیار ظریف نهفته است. از آنجا که ریشه «برک» به معنای ثابت‌بودن و «مبارکه» به معنای چیزی پرخير و بركت است، علاوه بر فواید بی‌شمار درخت زیتون، به ویژگی خاص آن، یعنی ثبات و عمر طولانی درخت زیتون نیز اشاره دارد. در ضمن، قرارگرفتن این واژه پس از لفظ «شجره»، دلالت بر خواص تمام اجزای درخت زیتون دارد، نه صرفاً میوه آن.

سپس در ادامه آیه، به درخت زيتونى اشاره شده كه نه شرقى است و نه غربى و روغن آن چنان مرغوب است كه نزديك است بدون هیچ آتشى شعله‌‏ور شود «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ».

احتمالات مفسران درباره این نوع درخت زیتون که روغن بسیار مرغوبی دارد و شرقی و غربی نیست، اگرچه متفاوت است؛ امّا در کل، به سه نکته کلیدی اشاره دارد: اول اینکه این درخت زیتون در سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین قرار دارد؛ دوم اینکه نور آفتاب بر تمام جوانب آن به‌طور یکسان می‌تابد؛ سوم اینکه دارای مرغوب‌ترین روغن با خاصیت اشتعال‌زایی سریع است.

با توجه به اشارات قرآن، در بررسی‌های علمی، زادگاه درخت زیتون و ویژگی‌های آب‌‌‌‌‌‌و‌هوایی آن منطقه و کیفیت روغن زیتون آن، اهمیت می‌یابد.

با اینکه پژوهش‌های علمی نشان داده که زادگاه زیتون در 3 منطقه قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق می‌باشد؛ ولی هنوز نمی‌توان به طور قطع دربارة زادگاه دقیق درخت زیتون، اظهار نظر قطعی کرد؛ هرچندکه بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای دارد و این منطقه تقریباً در میانه کره زمین واقع شده و از تابش یکسان نور آفتاب برخوردار است که در مرغوبیت روغن آن نیز تأثیر دارد. همچنین دارای تابستانی گرم و زمستانی معتدل است. تحقیقات صورت یافته بیانگر آن است که مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد و هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر باشد، مقدار روغن زیادتر می‌شود.

در یک زیتون رسیده 52% روغن وجود دارد. مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتی‌اكسيدانی مانند تركيبات فنلی، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهای چرب با يك پيوند غيراشباع تشكيل مي‌دهند. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی موجود در روغن زیتون علاوه بر خواص درمانی در اشتعال روغن زیتون نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن در مقایسه با اسیدهای چرب اشباع از مزیت بیشتری برخوردار هستند. محققان بر این اعتقاد هستند که بهترین بیودیزل روغنی است که غنی از اولئیک اسید یا palmitoleic acid باشد. این اسیدهای چرب غیراشباع (تک باند) C18:1 و C16:1 بهترین گزینه‌ها جهت سوخت بیودیزل هستند؛ زیرا در دمای سرد دیرتر از اشباع منجمد شده و راحت‌تر از غیراشباع (چند پیوند) اکسید می‌شوند. اسید اولئیک جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد <ref>کنوثه، 2005: 1068</ref>. مقایسه اسیدهای چرب موجود در روغن‌های گیاهی حاکی از آن است که بیشترین مقدار اسید اولئیک در روغن زیتون یافت می‌شود. علاوه بر اسید چرب ترکیبات دیگری از جمله ترکیبات فنولی در روغن زیتون یافت شده‌اند. میزان فنول کل موجود در روغن زیتون نیز در پایداری در برابر اکسیداسیون تأثیر به‌سزایی دارد (میزان این ماده در ارقام و طول‌های جغرافیایی- مختلف متفاوت است) <ref>هاشم‌پور و دیگران، 1389: 47</ref>. یکی از ترکیبات فنلی مهم در روغن زیتون هیدروکسی تیروزول که در برگ، تفاله و روغن زیتون یافت می‌شود. این ترکیب آتش‌گیر بوده و نقطه اشتعال آن 15 درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

اصطلاح « نُّورٌ عَلىَ‏ نُورٍ » شاید به خصوصیت نورافروزی روغن زیتون مرتبط باشد و این دور از ذهن نیست. بررسی‌های اخیر دانشمندان بر روی روغن زیتون و برخی روغن‌های گیاهی دیگر مانند روغن ذرت، سویا، آفتاب‌گردان حاکی از وجود موادی با خاصیت فلوروسنت (نوردهندگی) در آنهاست. تحقیقات بیشتر بر روی این روغن‌ها به همراه مقایسه آن‌ها با روغن زیتون بکر بیانگر آن بود که روغن زیتون بکر در مقایسه با سایر روغن‌ها دارای خاصیت نوردهندگی بیشتری است و در سه طول موج این خاصیت را نشان می‌دهد؛ در صورتی که سایر روغن‌ها حتی روغن زیتون عادی در یک طول موج در محدوده 430تا450 نانومتر این خصوصیت را از خود بروز می‌دهد. ساطع‌شدن نور متوسط در طول موج 681 نانومتر مربوط به کلروفیل و نور قوی در 252 نانومتر مربوط به ویتامین E می‌باشد<ref>کی ریاکیدیس، 2000: 1435</ref>. مطالعات زندومنقی و همکاران در سال 2005 بر روی روغن زیتون بکر نیز بیانگر آن بود که در طول موج 315تا330 نانومتر پلی فنول‌ها و فرول‌های فلوروسنت و در 350تا600 نانومتر برخی ویتامین‌های موجود در روغن زیتون دارای این خصوصیت هستند.

در نهایت تأکید قرآن بر «مبارک‌بودن زیتون» و «نه شرقی و نه غربی بودن» این درخت و «اشتعال بدون آتش» روغن آن، نیازمند بررسی‌های گسترده‌‌ای است.

=پانویس و منابع=

{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

=منابع=

1. فولادوند، محمدمهدى، 1415ق، ترجمه قرآن، چ1، تهران: دار القرآن‌الكريم (دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى).

2. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير.

3. ابن‌فارس، احمد، بی‌تا، معجم المقاییس فی اللغه، به‌تحقیق شهاب‌الدین ابو‌عمرو، بیروت: دار الفکر.

4. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مكرم، 1414ق، لسان العرب، چ3، بيروت: دار صادر.

5. ابوالفتوح‌رازى، حسين‌بن‌على، 1408ق، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، مشهد: بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.

6. ایلداری، سهیل، 1388، «زیتون هدیه الهی و نشان صلح»، مجله روند اقتصادی، ش 48، ص22تا24.

7. بيضاوى، عبدالله‌بن‌عمر، 1418ق، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، چ1، بيروت: دار احياء التراث العربى.

8. پاکنژاد، سید رضا، 1355، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، چ9، تهران: کتاب فروشی اسلامیه.

9. جانینودهی، سیدعباس، 1373، «زیتون و اهمیت آن»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص52.

10. جعفرى، يعقوب، كوثر.

11. حسنعباسی، نوروزعلی، 1373، «زیتون درختی مقدس؛ اعجاب انگیز با کاربردهای مختلف»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص306.

12. درويش، محيى‌الدين، 1415ق، اعراب القرآن و بيانه، چ4، سوريه: دار الارشاد.

13. راغب‌اصفهانى، حسين‌بن‌محمد، 1412ق، المفردات في غريب القرآن، چ1، بيروت: دارالعلم‏، دمشق: الدار الشاميه.

14. زمخشرى، محمود، 1407ق، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، چ1، بيروت: دار الكتاب العربي.

15. صالحی، سید جواد، 1373، «گزارش مطالعات اقتصادی- اجتماعی ناحیه مرکزی طارم»، گرگان: فجررایانه، ص73.

16. طباطبايى، سيدمحمدحسين، 1417ق، الميزان فى تفسير القرآن، چ5، قم: جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.

17. طباطبایی، محمد،1374، «زیتون و روغن آن»، تهران: صندوق مطالعاتی توسعه کشت زیتون، 399ص.

18. طبرسى، فضل‌بن‌حسن، 1372ش، مجمع البيان فى تفسير القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.

19. طريحى، فخرالدين، 1375ش، مجمع البحرين، چ3، تهران: كتاب‌فروشى مرتضوى.

20. عروسى‌حويزى، عبدعلى‌بن‌جمعه، 1415ق، تفسير نور الثقلين، چ4، قم: اسماعيليان.

21. علوي‌رفيعي، سميه و دیگران،1391، «مشخصات فيزيكي شيميايي روغن‌هاي زيتون تجاري ايراني»، مجله علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران، س7، ش2، ص85تا94.

22. فاروقی، محمد اقتدار حسین، 1379، گیاهان در قرآن، ترجمه احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

23. فراهيدى، خليل‌بن‌احمد،1410ق، كتاب العين، چ2، قم: هجرت.

24. قرشى، سيدعلى‌اكبر، 1371ش، قاموس قرآن، چ6، تهران: دار الكتب الإسلامية.

25. کلینی، الکافی، اسلامیه.

26. كمره‏اى، محمدباقر، 1351ش، آسمان و جهان؛ ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، چ1، تهران: اسلاميه.

27. مجیدی خامنه، فریده، آذر1379، «میوه‌ها‌های بهشتی در قرآن؛ زیتون»، مجله گلستان قرآن، ش38، ص27تا28.

28. محدث، محبوبه، 1381، «نماد درخت زیتون»، نشریه فرهنگ و هنر، ش20و21، ص52تا61.

29. مظفریان، ولی الله،1383، درختان و درختچه‌های ایران، تهران: فرهنگ معاصر.

30. مظفریان، ولی الله،1383، رده بندی گیاهی، ج 1و 2. تهران: امیر کبیر.

31. مكارم‌شيرازى، ناصر، 1374ش، تفسير نمونه، چ1، تهران: دار الكتب الإسلامية.

32. هاشم‌پور، ابوذر و دیگران، 1389، «تأثير اقليم كازرون بر شاخصهاي كيفي روغن زيتون Olea europaea L ارقام زرد، روغني و ماري»، مجله علوم باغبانی ایران، د41، ش1،
ص53تا47.

33. هاشمی، احمد، 1380، جواهر البلاغه، ترجمه محمود خورسندی و حمید مسجدسرائی، چ2، نشر فیض.

34. Bennet, B,C, Twenty-Five Economically Important Plant Families,Economic botany, Encyclopedia of Life, 34 p.

35. Besnard, G, Garcia-verdougo, C, Rubio de casas, R,. Treier, U, A, Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence
from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany, 101; 25-30.

36. Besnard, G, Khadari, B, Navascués, M, Fernández-Mazuecos, M, El Bakkali, A, Arrigo, N, Baali-Cherif, D, Brunini-Bronzini de Caraffa, V, Santoni, S, Vargas,
P, Savolainen, V, 2013, The complex history of the olive tree: from Late Quaternary diversification of Mediterranean lineages to primary domestication in the northern Levant, Prociding of Royal Society Botanical science 7: 1471-2954.

37. Bianchini, F, Corbetta F, 1976, The complete book of fruits and vegetables, Crown Publishers.

38. Bracci, T, Busconi, M, Fogher, C, Sebastiani, L, 2011, Molecular studies in olive (Olea europaea L.): overview on DNA markers applications and recent advances in genome analysis, Plant Cell Rep 30: 449–462.

39. Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany 101: 25–30.

40. Janick, J, 2007, Fruits of the Bibles, Hortscience,42(5),1072-1076.

41. Khafagi, I, Zakaria, A, Dewedar, A, El-Zahdany, Kh, 2006, A Voyage in the World of Plants as Mentioned in the Holy Quran, International Journal of Botany 2(3): 242-251.

42. Kyriakidis, N, B. Skarkalis, P, 2000, Fluorescence Spectra Measurement of Olive Oil and Other Vegetable Oils, Journal of AOAC International, 83(6): 1435-1439(5).

43. Knothe, G, 2005, Dependence of biodiesel fuel properties on the structure of fatty acid alkyl esters, Fuel Processing Technology, 86 : 1059– 1070.

44.Lumaret, R, Ouazzani, N, Michaud, H, Villemur. P, 1997, Cultivated olive and oleaster: two very closely connected partners of the same species (Olea europaea). Evidence from enzyme Polymorphism, Bocconea 7: p 39-

45. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L, Theoretical and Applied Genetics, September 2000, Volume 101, Issue 4, 547-553.

46. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain, C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L., Theoretical and Applied Genetics, Volume 101, Issue 4, pp 547-553.

47. Marwat, S, Kh, Ajab Khan, M, Aslam Khan, M, Ahmad, M, Zafar, M, Rehman, F, Sulta, Sh, 2009, Fruit Plant Species Mentioned in the Holy Qura’n and Ahadith and Their Ethnomedicinal Importanc. American-Eurasian J. Agric. & Environ. Sci., 5 (2): 284-295.

48. Zandomeneghi , M, Carbonaro, L, Caffarata, C, 2005, Fluorescence of Vegetable Oils: Olive Oils, Journal of Agricalture and Food Chemistry, 53 (3): pp 759–766.

49. Noormohammadi, Z, Samadi-Molayousefi, H, Sheidai, M, 2012, Intra-specific genetic diversity in wild olives (Olea europaea ssp cuspidata) in Hormozgan Province, Iran. Genet. Mol. Res. 11 (1): 707-716.

50. Rackham, O, Moody, J, 1997, The Making of the Cretan Landscape, England: Manchester University Press, 200 p.

51. Tombesi, A, Michalakis, N, Pastor M, 1996, Recommendation of the working group on olive farming production techniques and productivity.

52. Tura, D, Gigliotti, C, Pedo, S, Failla, O, Bassi, D, Serraiocco, A, 2007, Influence of cultivar and site of cultivation on levels of lipophilic and hydrophilic antioxidants in virgin olive oils (olea Europea L.) and correlations with oxidative stability. Sci Hort; 112:108-19.

53. http://www.chempro.in/fattyacid.htm

[[رده:مقاله]]
[[رده: نور.آیه35]]
[[رده:زیست‌شناسی]]
[[رده:پزشکی]]
[[رده:اقلیم‌شناسی]]
[[رده:شیمی]]

فواید زیتون و اشتعال روغن آن از منظر قرآن و علم

2020-04-04T07:50:08Z

Hosna: /* نتیجه گیری */

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

=چکیده=

زیتون با نام علمی Olea درختی همیشه سبز از خانواده Oleaceae است. زیتون یکی از قدیمی‌ترین گیاهان مناطق مدیترانه‌ای است. محققان معتقدند که آشنایی با زیتون و بهره‌برداری از آن در خاورمیانه، هم‌زمان با پیدایش اولین انسان‌های متمدن، به‌ویژه در شرق مدیترانه بوده است. قدیمی‌ترین مدرک مستند در مورد زیتون، روی الواح گلینی نقش بسته که مربوط به زمان مینوس<ref>Minos</ref> پادشاه کرت بوده است. روی این الواح اطلاعات جالبی از آن دوره، درباره گونه‌های مختلف زیتون و روغن آن ذکر شده است.

در کتب ادیان مختلف، به‌خصوص کتاب مقدّس مسلمانان، قرآن، از این درخت ارزشمند، نام برده شده و به برخی ویژگی‌های آن در آیه 35 سوره نور، همچون فواید بسیار زیتون، به‌طور غیرمستقیم با ‌کاربرد لفظ «مبارکه» و احتراق سریع روغن آن «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» اشاره شده است. لفظ «مبارکه» در میان انواع میوه‌هایی که در قرآن ذکر شده، فقط به درخت زیتون نسبت داده شده و بیانگر آن است که همه اجزای درخت، با برکت و سودمند بوده و این گیاه از ارزش والایی برخوردار است. بر این اساس، در مقاله حاضر سعی شده است به مدد اشارات قرآن، به فواید و عمر طولانی درخت زیتون، همچنین زادگاه احتمالاً مدیترانه‌ای آن و اشتعال سریع روغن آن به دلیل وجود اسیدهای چرب غیر‌اشباع پرداخته شود. ازاین‌رو، با وجود شناخت تجربی مردم آن عصر از فواید زیتون و کاربرد آن در درمان بیماری‌ها و استفاده به‌عنوان مادة سوختی برای چراغ‌ها، به جنبه‌ای دیگر از وجوه علمی قرآن اشاره می‌گردد.

=مقدمه=

درخت در اساطیر و افسانه‌های کهن همواره از حرمت و قداست والایی برخوردار بوده؛ در ادیان مختلف نیز بر کاشتن و نگهداری از درختان بسیار تأکید شده است. این توجه، ممکن است ریشه در نیاز مبرم انسان‌ به درختان داشته باشد. یکی از درختانی که نه تنها در اساطیر، بلکه در کتب مقدّس به آن بها داده شده، درخت زیتون است. یکی از گونه‌های مهم و اقتصادی زیتون، گونه Olea europaea از خانواده Oleaceae است. طبق تعریف گیاه‌شناسی، زیتون درخت یا درختچه‌ای است راست، همیشه سبز، به ارتفاع 10تا20 متر، اغلب پرشاخه و منشعب، با پوست سبز تیره. برگ‌های سرنیزه‌ای یا مستطیلی یا تخممرغی، با دمبرگ کوتاه و چرمی، با سطح فوقانی سبز تیره و سطح تحتانی نقره‌ای. گل‌ها سفید، میوه شفت و سبز رنگ، در حالت رسیده بنفش تیره یا سیاه‌رنگ، تخم مرغی، به قطر 1تا2 سانتی‌متر. رویشگاه آن ایران، اروپا، عراق و نواحی مدیترانه‌ای گزارش شده است<ref>مظفریان، 1383: 474تا475</ref>.

تامبسی <ref>Tombesi.</ref> در سال 1996 بیان می‌کند که زیتون برخلاف اغلب درختان میوه توانایی بالایی نسبت به تحمل شرایط محیطی دارد و می‌تواند در خاک‌های شور با درجه حاصلخیزی بالا رشد کند. طبق گفته بیانچینی و فرانچسکو<ref>Bianchini & Francesco</ref> در سال 1976، درخت زیتون درخاکی که به خوبی زهکشی شده باشد و اسیدیته آن حدود 8 باشد به خوبی رشد می‌کند. کشاورزان عهد باستان تصور می‌کردند این درخت‌ فقط در ساحل دریا می‌روید. حتی پدر علم گیاه‌شناسی «تئوفراستوس» محاسبه کرده بود که این درخت‌ فقط تا فاصله 55/6 کیلومتری از دریا امکان ادامه‌ حیات دارد. البته، این عقیده تاکنون اثبات نشده است؛ ولی رویشگاه‌ درختان زیتون اغلب در سواحل دریای مدیترانه بوده‌ و اغلب جزایر این دریا به‌ویژه نواحی‌ جنوب غربی دریای مدیترانه (شبه‌جزیره ایبری و شمالغربی آفریقا) از مراکز عمده تولید زیتون دنیا است. درخت زیتون از دوران کهن به عنوان منبعی برای‌ به دست آوردن محصولی با ارزش غذایی بالا، مصارف دارویی و درمانی و تولید روغن و صابون مورد توجه بوده است<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

برخی محققان که در زمینۀ اعجاز علمی قرآن پژوهش‌هایی انجام داده، چنین ادعّا می‌کنند که آیه 35 سوره نور به دو موضوع: یکی، فواید زیتون و دیگری، اشتعال بدون آتش <ref>هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (54) درباره این قسمت از آیه به مسئله «احتراق بدون آتش» اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که آیه به احتمال زیاد به کشف برق اشاره دارد که این حالت، شباهت بسیاری به سوختن ستاره و پخش نور دارد. وی می‌نویسد این آیه اشاره به چیزی دارد که نور می‌پراکند، در‌حالی‌که نه در غرب است و نه در شرق. یعنی ابعاد فیزیکی ندارد و توسط آتش هم فروزان نگردیده است. پس به احتمال زیاد این آیه قرآن اشاره به کشف برق دارد. چون برخلاف چراغ‌های تیلی و گازی، در یک چراغ برقی چیزی سوخته نمی‌شود و روشن‌شدن آن بدون آتش است. بدین‌ترتیب که در اثر ارتعاشات اتم‌های فلز تنگستن، درجه حرارت در سیم آن به دو هزار سانتی‌گراد می‌رسد. در این درجه حرارت سایر فلزات ذوب می‌گردند؛ امّا فلز تنگستن ذوب نشده؛ بلکه یک روشنی قوی قابل دید تولید می‌کند. با وجود این حرارت زیاد هیچ احتراقی صورت نمی‌گیرد، زیرا در داخل گروپ اکسیژن وجود ندارد و سیم تنگستن هم کم نمی‌شود. حالتی که در قرآن ذکر گردیده شباهت زیادی به یک ستاره روشن دارد. وی در ادامه می‌گوید اگر فکر کنیم که منظور آیه ستاره باشد، در این صورت نیز سوختن ستاره و پخش نور بدون موجودیت آتش صورت می‌گیرد. در پایان به نظر می‌رسد آنچه هارون یحیی درباره این قسمت از آیه ادعا نموده، بدون توجه به قبل و بعد آیه بوده است.</ref> اشاره دارد. حال آنکه بشر در گذشته از خواص بسیار این میوه آگاه بوده و در درمان بیماری‌ها از آن استفاده می‌کرده و در کتب مقدّس آمده به‌عنوان مادة سوختی نیز برای احتراق چراغ‌ها به‌کار می‌رفته، پس آیه مذکور اعجاز علمی قرآن را بیان نمی‌دارد؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

از این‌رو، ابتدا به کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته و جایگاه آن در قرآن و کتب مقدّس پرداخته، سپس با بیان معنای لفظ «مبارکه» به خواص و عمر طولانی درخت زیتون می‌پردازیم، آنگاه با شرح دیدگاه مفسران درباره عبارت «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ» احتمالات مطرح درباره زادگاه زیتون ارائه می‌گردد. در پایان، با بیان ترکیبات شیمیایی روغن زیتون و تأثیر فراوان اسیدهای چرب غیراشباع در اشتعال روغن آن به روشن‌ترشدن مفهوم «يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» می‌پردازیم.

=کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته=
درخت زیتون که طول‌ عمرش از 1000 تا 2000 سال است، قرن‌ها قبل از میلاد مسیح، در فلسطین و سوریه پرورش داده می‌شد. در زمان‌ هومر، پرورش آن در یونان معمول گردید و سپس در قرن هفتم‌ قبل از میلاد، به ایتالیا و پس از کشف قاره آمریکا بدان جا انتقال یافت. در یونان معتقد بودند که درخت زیتون را ربّ النوع عقل کاشته و بر سر برندۀ مسابقات المپیک تاجی از برگ زیتون می‌گذاشتند. در قدیم نیز در کلیسای کاتولیک‌ها روغن زیتون را برای‌ تقدیس پادشاهان به‌کار می‌بردند <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>.

بابلی‌‌‌ها و آشوری‌ها از روغن کنجد و گردو برای مصارف مختلف استفاده می‌کردند؛ درحالیکه سوری‌ها و مردم سرزمین مقدس (فلسطین) زیتون را از قدیم می‌شناختند و از آن بهره می‌بردند. آن‌ها روغن زیتون را به مصر 1600تا3000 سال قبل از میلاد معرفی کردند. در زمان رامسس دوم (1165تا1197ق.م) از روغن زیتون برای روشنایی و برای نرم کردن پوست، ترک خوردگی‌ها، و آفتاب سوختگی‌ها استفاده می‌شد<ref>جانیک ، 2007: 1074</ref>. علاوه بر آن، از روغن زیتون برای پخت‌وپز و تزیین استفاده می‌شده است که مصداق آن در کشورهای حوزه مدیترانه مشاهده می‌شود؛ ولی اولین استفاده روغن زیتون، برای درمان بوده است. این ماده روغنی در آب و هوای خشک شرق، ماده‌ای بسیار حیاتی برای سلامتی به‌شمار می‌رفت و میوه این درخت در آن دوران ابتدایی در بین جنگجویان بربری نمادی از صلح و حسن نیّت بود. سپس، هم‌زمان با توسعه سازمان‌های دریایی این روغن به‌عنوان یکی از اقلام تجاری به کشورهای آسیای صغیر و مناطق دریایی انتقال یافت و بی‌تردید گیاه زیتون نیز درپی آن گسترش یافت. این روغن ارزشمند بعدها برای مصارف اقتصادی و نور افروزی استفاده شد، لازم به ذکر است که سوختن روغن زیتون شعله خیلی درخشانی می‌دهد <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>.

در جنگ‌های اسپانیا، پزشکان ارتش ناپلئون به‌خاطر عدم‌ دسترسی به گنه‌گنه،گرد یا دم‌کرده برگ و پوست درخت زیتون‌ را برای درمان تب‌نوبه به‌کار می‌بستند. پزشکان اسپانیایی این‌ طریقه درمان را از دیرباز می‌شناختند و ساکنان برخی از روستاهای‌ اسپانیا که به طول عمر شهرت دارند، سلامت و طول عمر خود را به مصرف زیاد زیتون نسبت می‌دهند. روغن زیتون نرم‌کننده است، جریان صفرا را فعال می‌کند، به علاوه در دردهای کلیوی و یبوست‌های مزمن تجویز می‌شود <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>. از طرف دیگر زیتون در مراسم مذهبی ساسانیان استفاده می‌شده و در کتاب خدای نامک به آن اشاره شده است <ref>طباطبایی، 1374: 4</ref>.

=زیتون در کتب مقدّس=
اشارات متعددی در انجیل درباره این گیاه و تکثیر آن وجود دارد. در این کتاب مقدّس، چند بار از زیتون به‌عنوان میوه‌ای پرسود و منفعت یاد شده و به پیوند آن نیز، صرفاً در این کتاب، پرداخته شده است. زیتون به همراه انگور در کتاب مقدس یهودیان بیشترین تعداد تکرار را داشته است. روغن زیتون برای مصارف مذهبی مانند مراسم تقدیس<ref>anounting</ref> در مسیحیت و یهودیت استفاده می‌شود. در کتاب مقدس یهودی‌ها<ref>اگزودوس 27 :20</ref> گفته شده که به بنیاسرائیل فرمان داده شد که «روغن زیتون مصفی و کوبيده شده برای روشنایی نزد تو بياورند تا چراغ‌ها دائماً روشن شود» <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>. این مطلب بیانگر آن است که در کتب مقدّس پیش از قرآن به اشتعال طولانی مدّت روغن زیتون اشاره شده است. از این‌رو، ذکر اشتعال سریع روغن زیتون در قرآن دلیلی بر اثبات اعجاز قرآن در این خصوص نیست؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

بنابر روایتی هنگامی که خشم خداوند که در طوفان [نوح] ظاهر شده بود، کاهش یافت؛ کبوتری با شاخه‌ای زیتون در منقارش ظاهر شد که نشان صلح و آرامش بود <ref>فاروقی، 1379: 39 </ref>. مشهور است که اولین درختی که پس از طوفان روئید، درخت زیتون بود <ref>محدث، 1381: 20و21</ref>. ملت یهود کشت زیتون را در عصرهای قدیم تجویز و ترویج کرده‌اند و در کتاب ژنز از ساقه‌های این درخت صحبت شده است <ref>طباطبایی، 1374: 2 </ref>.

=زیتون در قرآن=

در قرآن، نام «زیتونه» یک مرتبه در آیه 35 سوره نور به‌کار رفته است.این آیه، تنها آیه‌ای است که از زیتون، به‌عنوان درخت مبارک یاد می‌کند و سپس به بیان سایر ویژگی‌های آن از جمله موقعیت جغرافیایی و نحوه سوختن روغن آن می‌پردازد:

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

واژه «زیتون» در قرآن پنج مرتبه به‌کار رفته است. در جدول شماره یک، کاربرد زیتون در قرآن آورده شده است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد زیتون در قرآن
|-
| 1|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=99}}
|-
| 2|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=141}}
|-
| 3|| {{QFrame|Surah=16|Ayah=11}}
|-
| 4|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
|-
| 5|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
|-
| 6|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}
|-
| 7|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=29}}
|}

در آیه 99 سوره انعام <ref>اوست خدايى كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتى را رويانيديم، و از آن نبات ساقه‌‏اى سبز و از آن دانه‏‌هايى بر يكديگر چيده و نيز از جوانه‌‏هاى نخل خوشه‌‏هايى سر فرو هشته پديد آورديم، و نيز بستان‌هايى از تاك‌ها و زيتون و انار، همانند و ناهمانند. به ميوه‏‌هايش آن گاه كه پديد مى‌‏آيند و آن‌گاه كه مى‏‌رسند بنگريد كه در آن‌ها عبرت‌ها است براى آنان كه ايمان مى‌‏آورند.</ref>، به يكى از شاهكارهاى آفرينش در اين درختان اشاره كرده، مى‌‏فرمايد: «هم با يكديگر شباهت دارند و هم ندارند» (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ) با توجه به آيه 141 <ref>و اوست كه باغ‌هايى آفريد نيازمند به داربست و بى‌‏نياز از داربست، و درخت خرما و كشت‌زار، با طعم‌هاى گوناگون، و زيتون و انار، همانند، در عين حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آن‌ها بخوريد و در روز درو حق آن را نيز بپردازيد و اسراف مكنيد كه خدا اسرافكاران را دوست ندارد.</ref> همين سوره كه وصف «متشابه و غير متشابه» را براى زيتون و انار ذكر كرده، استفاده مى‌‏شود كه در آيه مورد بحث نيز وصف مزبور درباره همين دو درخت است. اين دو درخت از نظر شكل ظاهرى و ساختمان شاخه‏‌ها و برگ‌ها شباهت زيادى با هم دارند؛ در‌حالى‌كه از نظر ميوه و طعم و خاصيت آن بسيار با هم متفاوتند، يكى داراى ماده چربى مؤثر و نيرومند و ديگرى داراى ماده اسيدى و قندى است كه با يكديگر كاملاً متفاوتند <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371</ref>. همچنین ممکن است «مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ» دلالت بر وجود تشابه و تفاوت در میان درخت زیتون و درختان انار و انگور و خرما داشته یا به گفته علامه طباطبایی <ref>1417: ج‏7، 363</ref>مقصود این است كه هر يك از آن ميوه‏‌ها از نظر طعم و شكل و رنگ و امثال آن هم متشابه دارد و هم غيرمتشابه. البته احتمال دیگری<ref>اين احتمال در تفسير آيه نيز وجود دارد كه عبارت فوق اشاره به انواع و اصناف مختلف درختان و ميوه‏‌ها است، بعضى از ميوه‏‌ها و درختان با يكديگر شبيهند و بعضى ديگر با هم مختلفند. (يعنى هر كدام از اين دو صفتى است براى يك دسته از درختان و ميوه‏‌ها، اما طبق تفسير اول هر دو، صفت براى يك چيز بودند)(مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371).</ref> نیز در تفسیر این آیه وجود دارد که از سیاق آیه بعید به نظر می‌رسد. لذا در تحقیقات علمی به تفاوت‌ها و شباهت‌های زیتون و سایر میوه‌های که همراه با آن در قرآن ذکر شده، پرداخته خواهد شد.

در ذیل آیه 11 سوره نحل <ref>و با آن برايتان كشت‌زار و زيتون و نخل‌ها و تاكستان‌ها و هر نوع ميوه بروياند، در اين عبرتى است براى مردمى كه مى‌‏انديشند</ref> نیز گفته شده ممكن است چنين به نظر آيد كه اگر قرآن در آيات فوق از ميان انواع ميوه‏‌ها روى زيتون و خرما و انگور تكيه كرده به خاطر وجود آن‌ها در محيط نزول قرآن بوده است؛ ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن و عمق تعبيراتش روشن مى‏‌شود كه مطلب از اين فراتر است. دانشمندان می‌گویند كمتر ميوه‏‌اى است كه براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه ميوه، مفيد و مؤثر باشد. ایشان مى‌‏گويند «روغن زيتون» براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد، كالرى حرارتى آن بسيار بالا است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج11، 173</ref>.

گفتنی است علاوه بر ذکر نام زیتون در قرآن، سوگند به «انجیر و زیتون» و به «طور سیناء» در آیات نخستین سوره تین، نیز بیانگر اهمیت زیتون و خواص بی‌شمار آن است. «طور سیناء» به عنوان یکی از احتمالات محل رویش زیتون، در ادامه، بررسی خواهد شد.

امّا درباره اينكه آيا منظور، سوگند به همين دو ميوه معروف است يا چيز ديگر؟ مفسران سخنان گوناگونى دارند. در تفسیر نمونه<ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج27، 139</ref> چنین آورده شده که بعضى آن را اشاره به همان دو ميوه معروف مى‏‌دانند كه خواص غذايى و درمانى فوق‌العاده زيادى دارد، بعضى ديگر معتقدند كه منظور از آن، دو كوهى است كه شهر «دمشق» و «بيت‌المقدس» بر آن‌ها قرار گرفته، چرا كه اين دو محل سرزمين قيام بسيارى از انبياء و پيامبران بزرگ خدا است و اين دو قسم با سوگندهاى سوم و چهارم كه از سرزمين‌هاى مقدّسى ياد مى‌‏كند هماهنگ است.

بعضى نيز گفته‌اند نام‌گذارى اين دو كوه به نام «تين» و «زيتون» به خاطر اين است كه بر يكى از آن‌ها درختان انجير مى‏‌رويد و بر ديگرى درختان زيتون.

بعضى نيز «تين» را اشاره به دوران آدم دانسته‏‌اند؛ چرا كه لباسى كه آدم و حوا در بهشت پوشيدند از برگ درختان انجير بود و زيتون را اشاره به دوران نوح مى‌‏دانند؛ زيرا در آخرين مراحل طوفان، نوح كبوترى را رها كرد تا درباره پيدا‌شدن خشكى از زير آب جستجو كند او با شاخه زيتونى بازگشت و نوح فهميد كه طوفان پايان گرفته و خشكى از زير آب ظاهر شده است؛ لذا شاخه زيتون رمز صلح و امنيت است.

بعضى نيز «تين» را اشاره به مسجد نوح كه بر كوه جودى بنا شد، مى‌‏دانند و زيتون را اشاره به بيت المقدس؛ ولى ظاهر آيه در بدو نظر همان دو ميوه معروف است، اما با توجه به سوگندهاى بعد مناسب دو كوه يا دو مركز مقدس و مورد احترام مى‏‌باشد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(ص) مى‌‏خوانيم كه خداوند از ميان شهرها چهار شهر را برگزيد و درباره آن‌ها فرمود:
{{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
{{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
تين، مدينه است و زيتون، بيت‌المقدس و طور سينين، كوفه «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»، مكه است <ref>عروسى‌حويزى، 1415: ج5، 606</ref>.

همچنین در آیۀ بیست سوره مؤمنون {{QFrame|Surah=23|Ayah=20}}<ref>و از طور سينا درختى برمى‌‏آيد كه روغن و نان خورشى براى خورندگان است</ref> ، به‌طور غیرمستقیم به زیتون، به‌عنوان درختی اشاره شده که در «طور سیناء» می‌روید و از آن، روغنی خوراکی به‌دست می‌آید.

=فواید و طول عمر درخت زیتون=
لفظ «مبارک»، به همراه تمام مشتقات آن، 32 مرتبه در قرآن به‌کار رفته است. حائز اهمیت است لفظ «مبارک و مبارکه» در خصوص قرآن
<REF>انعام، 92 و 155؛ انبیاء، 50؛ ص، 29.</REF>، مکه<REF>آل‌عمران، 96.</REF> ، باران<REF>ق، 9</REF> ، تحیت<REF>نور، 61.</REF> ، حضرت عیسی(ع)<REF>مریم، 31.</REF> ، زمان (شب قدر)<REF>دخان، 3.</REF> و مکان مبارک <REF>مؤمنون، 29.</REF> و درخت زیتون به‌کار رفته است. جالب است در میان انواع میوه‌های ذکر شده در قرآن، فقط از درخت زیتون، با این صفت نام برده شده است. همچنین توجه به این نکته که وادی ایمن<REF>قصص، 30.</REF> نیز با این صفت به کار رفته تأمل برانگیز است.

هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (99) می‌نویسد کلمۀ مبارک، زیتون را یک چیز بسیار مفید، مقدس و خجسته معرفی می‌کند. قرآن با قسم یادکردن به زیتون، آن را مهم جلوه داده و علم ثابت کرده که زیتون نه تنها یک غذای لذت‌بخش است؛ بلکه یک منبع مفید برای صحت نیز می‌باشد.

کلمۀ «مبارکه» از ریشه «برک» در اصل به معنای ثابت‌بودن است <REF>ابن فارس، 124</REF> و «برکه» به معنی فزونی و نموّ است<REF>فراهیدی، 1410: ج5، 367</REF>. این واژه هر چند كه در معانى<ref> واژه «بَرْك» به معنی سينه شتر است.</ref> ديگر نيز به ‌كار رفته است؛ ولی معناى همراهى و پايدارى و ملازمت نيز از آن استنباط مى‏‌شود. «مُبَارَك»، چيزى است كه در آن خير و بركت باشد؛ بنابراين به هر چيزى كه فزونى و زيادتى نامحسوس در آن مشاهده شود، مبارك مى‌‏گويند<REF>راغب‌اصفهانی، 1412: 119</REF>.

با توجه به مطالب ذکر شده، می‌توان نتیجه گرفت كه «بركت» به معناى فايدۀ ثابت است ممكن است گاهى از آن، مطلق ثبوت اراده شودو با نموّ و زيادت و سعادت قابل جمع بوده؛ بلكه به‌دور از اين معانى نيست<REF>قرشی، 1371: ج1، 189</REF>.

مفسران دربارۀ اینکه خداوند متعال از درخت زیتون با صفت «مبارکه» یاد می‌کند، دلایل مختلفی را بیان می‌دارند: برخى گويند: به‌سبب اين‌ است كه منافع آن زياد است. برخى دیگر گويند: علت اينكه زيتون را ذكر مي‌كند به‌خاطر اين است كه روغن آن بهتر مى‏‌سوزد. بعضى براین باورند: كه زیتون اولين درختى بود كه پس از طوفان نوح روئيد و محل روئيدن آن جايگاه انبياء بوده است، برخى گويند: به‌خاطر اين است كه هفتاد پيامبر، از جمله ابراهيم(ع) آن را مبارك ساخته‏‌اند؛ بدين علت مبارك ناميده شده است <REF>طبرسی، 1372: ج7،225</REF>.

در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده كه زيتون را بخورانيد و به تن بماليد كه از درخت مباركى است‏ <REF>كمره‏اى، 1351، ج10، 21</REF>.

در حدیثی از امام علی(ع) نیز آمده با روغن زیتون، بدن را چرب کنید و با آن، خورش بسازید، چرا که روغن نیکان و خورشِ برگزیدگان است، دوبار به پاکی سوده شده، در آن، بِدان هنگام که روی می‌کند و بِدان هنگام که پشت می‌کند، برکت نهاده شده است و با وجود آن، هیچ بیماری‌ای زیان نمی‌رساند <REF>کلینی، ج6، 331</REF>.

برداشتی که از مبارک‌ بودن درخت زیتون شده و فقط به فواید بی‌شمار میوۀ آن توجه شده، غالباً از آنجا نشأت می‌گیرد که «مبارکه» صفت برای «زیتونه» در‌نظر گرفته شده؛ در‌حالی‌که در متن آیه، صفت «مبارکه» بلافاصله بعد از «شجره» آورده شده، نه «زیتونه». در حقیقت «مبارکه صفت برای شجره است»<REF>درویش، 1415: ج6،606</REF>؛ یعنی تمام اجزای درخت زیتون، از برگ و میوه و چوب، همگی، پربرکت هستند و این صفت، فقط مختص به میوۀ آن نیست. همچنین با نظر به معنای «ثبات» که ابن‌فارس در ریشۀ این کلمه نهان دانسته، علاوه بر فواید تمام اجزای درخت زیتون، باید به ویژگی خاص آن، ثبات درخت زیتون، نیز توجه شود.

درخت زیتون، از فواید بی‌شماری برخوردار است. این درخت به‌علت همیشه سبزبودن در ایجاد فضای سبز و حفاظت از خاک، به‌ویژه در شیب‌ها و اماکنی که دارای خاک نامناسب هستند، به‌کارمی‌رود. علاوه‌برآن، از روغن میوه و هسته آن می‌توان در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی استفاده نمود. حائز اهمیت است که از برگ این درخت نیز به‌عنوان دارو استفاده می‌شود <REF>طباطبایی، 1374: 2و10</REF>. چوب زیتون مرغوب، خوش نقش، خوش رنگ، جلاپذیر است و کاربردهای فراوانی در خراطی و ساخت وسایل تزیینی و تهیه روکش‌های مرغوب دارد<REF>حسن‌عباسی، 1373: 31</REF>. فواید درخت زیتون و محصولات حاصل از آن بسیار زیاد می‌باشد که به برخی از آن‌ها به‌صورت مختصر اشاره شد. در ادامه، در بخش مربوط به روغن زیتون، به سایر خواص آن اشاره می‌شود.

همچنین، درخت با برکت زیتون، عمر بسیار طولانی دارد. ساقه‌های قوی و بیش از هزار ساله درختان زیتون در حاشیه دریای مدیترانه همواره شگفتی جهان‌گردان، گیاه‌‎شناسان و دانشمندان علوم طبیعی را برانگیخته است <REF>طباطبایی،1374: 6</REF>. تئوفراستوس، معتقد است که این گیاه تا دویست سال عمر می‌کند؛ امّا بررسی‌های اخیر محققان با شمارش حلقه رشد سالیانه نشان داده که این درخت تا دوهزار سال نیز می‌تواند عمر نماید <REF>راکهام و مودی ، 1997: 200</REF>. برخی نیز ذکر کرده‌اند که زیتون تا سه‌هزار سال نیز می‌تواند عمر نماید<REF>جانی‌نودهی، 1373: 52</REF>. در علی‌آباد گرگان درختان زیتونی وجود دارند که عمر آن‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. علاوه‌برآن، درختان زیتونی در منطقه بختیاری در روستای «سونک» و در منطقه «زیتی» دیده شده که عمر آن‌ها به بیش از هشتصد تا هزار سال می‌رسد<REF>طباطبایی، 1374: 4</REF>. یکی از نکات جالب دربارة درخت زیتون، به ارث رسیدن این درخت می‌باشد که شاید به‌علت عمر طولانی آن است، به‌گونه‌ای که در‌خصوص آن گفته شده است که جزء معدود درختانی است که به ارث می‌رسد <REF>پاک‌نژاد، 160:1355</REF>.

[[پرونده:درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|تصویر 1: نمایی از درختان زیتون تنومند با عمر طولانی]]

بنابراین، درخت زیتون علاوه بر خواص بسیاری که دارد؛ در میان سایر درختان نیز بیشترین عمر را دارد که این دو موضوع، هم با معنای ریشه «برک»، یعنی ثبات و پایداری و هم با معنای کلمه «مبارک»، یعنی پربرکت‌بودن درخت زیتون، کاملاً سازگار است.

در قرآن کریم، نام 22 گونه گیاهی ذکر شده است که به هفده خانواده گیاهی تعلق دارند. این گونه‌های گیاهی شامل انواع درختی، بوته‌ای و علفی هستند. در میان گیاهان نام برده شده در قرآن، دو خانواده گندمیان<REF>Poaceae</REF> و حبوبات<REF>Fabaceae</REF> دارای گیاهانی یکساله هستند که رژیم غذایی اغلب اقوام و چهارپایان به گونه‌های آن‌ها وابسته است و جزء اولین و دومین گیاهان مهم اقتصادی جهان به‌شمار می‌آیند. خانواده‌هایی چون زیتون<REF>Oleaceae</REF> و انگور <REF>Vitaceae</REF> با وجود محدودبودن تعداد گونه‌های کاربردی آن‌ها، به‌سبب استفاده اقتصادی نیز در جایگاه بالایی قرار دارند<REF>بنت، بی‌تا، 1</REF>.

یکی از گیاهان مهم و اقتصادی خانواده زیتون، درخت زیتون است که رژیم غذایی و اقتصاد بسیاری از کشور‌های حوزه مدیترانه به آن وابسته است. با توجه به آنچه ذکر شد، مطلبی که نظر هر خواننده هوشیار را به خود متوجه میکند، ذکر کلمه «مبارکه» برای درخت زیتون در قرآن کریم است. همان‌طورکه ذکر شد دو خانواده مهم اول دارای گیاهان یکساله کاربردی هستند و پس از آن‌ها با توجه به ذکر قرآن و اهمیت گیاهان در نزد انسان درخت زیتون به لحاظ کاربردی از سایر درختان متمایز می‌شود و این همان توصیف به‌جا و مناسب قرآن برای درختی است که تمام اجزای آن اعم از چوب، میوه، برگ و حتی خود درخت دارای موارد استفاده متعدد است. در آیات 99و 141 سوره انعام مقایسه‌های قابل تأملی (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَمُتَشابِهٍ) در مورد میوه‌هایی چون انار و خرما با زیتون بیان شده است که ممکن است در نگاه اول سؤال برانگیز باشد؛ ولی پس از بررسی‌های علمی تحسین هر خواننده هوشیاری را برمی‌انگیزد. تشابه و تفاوت‌های این جنس‌ها در جدول زیر آمده است.

{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول 2: تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون<REF>مظفریان،1383</REF>.
|-
!صفات !! انار !! زیتون !! خرما !! انگور
|-
! نام علمی|| Punica Granatum|| Olea europaea|| Phoenix dactylifera|| Vitis vinifera
|-
! نوع گیاه|| درخت یا درختچه|| درخت یا درختچه|| درخت|| درختچه پیچان
|-
! برگ|| ساده|| ساده|| شانه‌ای|| ساده
|-
! تک‌لپه/دولپه|| دولپه|| دولپه|| تک لپه|| دولپه
|-
! نوع میوه|| شفت|| شفت|| میوه گوشتی دارای میانبر یک دانه‌ای|| سته
|-
! تخمدان || زیرین|| زیرین|| زیرین|| زیرین
|-
! برخی خواص درمانی|| درمان کم‌خونی، بهبود دهنده درد سينه، سرفه، قابض|| مسهل، رفع درد اعضا، رفع سرفه || زيادکننده خون، معالج درد کمر و نرم‌کننده سينه و شش‌ها، ملين|| ملين، درمان سرفه و سل ريوی، درمان کم خونی
|}

=زادگاه درخت زیتون=

آیۀ 35 سوره نور، پس از ذکر مبارک‌ بودن درخت زیتون، به بیان صفت دیگری از آن درخت می‌پردازد: «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...». این عبارت، در واقع، صفت دوم «شجره» بوده <ref>درویش، 1415: ج6،606</ref> و مفهوم را نه به طور صریح، بلکه با کنایه بیان می‌کند<ref>ابن‌عاشور، ج18،193</ref>. عبارت «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...» تنها یک‌بار در قرآن به‌کار رفته است. اگرچه مشتقات دو واژه «شرق» و «غرب» در 17 آیه قرآن به‌کار رفته است.

از این‌رو، دربارۀ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی، تفسیرها و مصادیق مختلفی ارائه شده است:

برخی گویند: درختى است كه تمام جوانب آن به طور مساوى در معرض تابش نور آفتاب است، نه در جانب شرق باغ و كنار ديوارى قرار گرفته است و نه در جانب غرب كه تنها يك سمت آن آفتاب ببيند و در نتيجه ميوه آن نيمى رسيده و نيمى نارس و روغن آن ناصاف ‌گردد <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج14، 477</ref>؛ بلكه در وسط قرار دارد و ميوه‏‌اش به خوبى مى‌‏رسد و روغنش زلال است. دليل بر اين معنا، جمله «يَكادُ زَيْتُها يُضِي‏ءُ، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» است؛ چون سياق آیه اين است كه مراد از آن، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى‌‏شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد <ref>طباطبایی، 1417: ج15،124</ref>، يعنى نه چنان است كه از سايه بهره نگيرد و نه چنان است كه از خورشيد بهره نگيرد؛ بلكه از هر دو بهره مي‌گيرد <ref>طبرسی، 1372: ج7، 255</ref>. در روایت<ref> «لا خير في شجره و لا في نبات في مفيأة و لا خير فيهما في مضحى».</ref> است: هیچ نفعی در درخت و گیاهی که همیشه در سایه یا نور خورشید باشد، نیست <ref>بیضاوی، 1418: ج4، 107</ref>.

دیگر اینکه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق يا مغرب برويد؛ بلكه درخت بهشتى است. بعضى ديگر گفته‌‏اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق و مغرب دنيا نيست؛ بلكه از درختان شام است که در ميان مشرق و مغرب قرار دارد و روغن آن بهترين روغن است. این دو دیدگاه اخیر، از نظر علامّه طباطبایی <ref>1417: ج15، 124</ref> پذیرفتنی نيست؛ چون از سياق آیه فهميده نمى‌‏شود.

همچنین احتمال داده‌اند، منطقه‌ای بین شرق و غرب سرزمین عرب، یعنی شام مدّ نظر باشد<ref>ابن‌عاشور، ج18،193</ref> که گفته شده زادگاه درخت زیتون است.

البته، مفسران دربارة تخصيص درخت زيتون به صفت نه شرقی و نه غربی «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، دلایل متعددی را بیان داشته‌اند که تمام آن‌ها می‌تواند در مشخص‌شدن آن نوع، درخت زیتونی که مدّ نظر قرآن است دخیل باشد:

برخی گفته‌‏اند: براى آن است كه بیان نماید روغن آن درخت، روشن‌تر و صاف‏تر است. برخی دیگر گفته‌‏اند: براى آن كه شاخه‌‏هاى آن، از سر تا پا همه برگ دارد. همچنین گفتند: براى آن است كه در استخراج روغن آن نیاز به فشردن نیست یا براى آنكه زیتون، اوّلین درختى است كه بر زمين رویید. نیز گفته‌‏اند: اوّلین درخت كه پس از طوفان بر زمين پديد آمد یا براى آن كه زادگاه آن در شام و بيت المقدّس است كه منزل انبيا و اولياست و زمين مقدّسه است <ref>ابوالفتوح‌رازى، ج‏14، 147</ref>.

در‌خصوص این مطلب، لازم است به آیۀ بیست سورۀ مؤمنون که به‌طور غیرمستقیم به زیتون اشاره دارد، نیز اهتمام ورزید. در این آیه، «وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآكِلِين»، گفته شده مقصود از درختى كه در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مى‏‌آيد، درخت زيتون است <ref>طباطبایی، 1417: ج15، 23</ref>.

مفسران دربارۀ مراد از «طور سيناء»، دو احتمال عمده داده‏‌اند:

نخست اينكه اشاره به همان كوه طور معروف، واقع در صحراى سينا دارد؛ دوم اينكه طور سيناء جنبه توصيفى دارد و به‌معنى كوه پربركت يا كوه پردرخت يا كوه زيبا است؛ چون طور به‌معنى كوه و سيناء به‌معنى پربركت و زيبا و مشجر است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج14،220</ref>.

حال دربارۀ کوه طور، ابن‌زيد گوید: كوهی است در ميان مصر و أيل كه حضرت موسى(ع)، در آنجا با خداى مناجات كرد. مقاتل گوید: اوّلین كوهى است كه زيتون بر آن رويید<ref>ابوالفتوح‌رازى، 1408: ج14،15</ref>. بنابراین، کوه طور واقع در صحرای سینا می‌تواند یکی دیگر از احتمالات نخستین محل پیدایش درخت زیتون باشد.

از این‌رو، برای بررسی دقیق علمی، می‌توان احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی یا به عبارت دیگر، احتمالات ایشان دربارة زادگاه درخت زیتون را چنین دسته‌بندی کرد که در جدول شماره سه نشان داده شده است.
{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول3: احتمالات مفسران درباره درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی (زادگاه درخت زیتون)
|-
! ردیف !! احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی !! مناطق
|-
| 1|| نخستین محل پیدایش درخت زیتون؛ سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین (یا میان شرق و غرب سرزمین عرب)|| شام و بيت المقدّس
|-
| 2|| نخستین محل پیدایش درخت زیتون؛ کوه طور، واقع در صحرای سیناء|| مصر
|-
| 3|| بهترین نوع درخت زیتون؛ درختی با تابش یکسان نور آفتاب بر تمام جوانب آن (نه همیشه در سایه و نه همیشه در آفتاب)|| درختان زیتون تمام کرۀ زمین [یا مناطق مدیترانه‌ای]
|}

تحقیقات علمی متعددی، به‌منظور جستجوی زادگاه اصلی درخت زیتون صورت گرفته است؛ امّا هنوز دربارة خواستگاه دقیق آن اظهار نظر قطعی نشده است. هرچند که بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای داشته و 35تا40 گونه درختی یا درختچه‌ای و حدود 1200رقم دارد. مناطق مدیترانه‌ای به مناطقی اطلاق می‌شوند که در فاصله بین طول جغرافیایی 30تا45 درجه واقعاند، این مناطق بهار و پاییز کوتاه، تابستان گرم و خشک و زمستانی معتدل و بارانی دارند <ref>صالحی، 1373: 73</ref>.

زیتون، گونه‌ای دیپلوئید (2n کروموزومی) با 2n=2x=46 است که به دو زیر گونه تقسیم می‌شود.Olea europaea زیر گونه europaea و O. europaea زیر گونه cuspidate دو زیر گونه‌ای هستند که به‌طور وسیع پراکنده شده‌اند.Olea europeae: sub sp. europaeae var. sylvestris گونه خودرو (وحشی) محسوب می‌شود <ref>براچی و دیگران، 2011: 450</ref>. زیتون‌های وحشی از جنوب آفریقا تا جنوب آسیا، در کوه‌های صحرا و مکرانسیا دیده شده‌اند <ref>نور محمدی ، زهرا و دیگران ،2012: 708</ref>. بررسی‌های لومارت و همکاران در سال 2000 نشان داد که در بین دسته زیتون به لحاظ تکاملی می‌توان سه قبیله را تشخیص داد؛ تاکسون‌های جنوب و شرق آفریقا؛ تاکسون‌های آسیایی؛ تاکسون‌های متعلق به مکرونسیا،صحرا و مدیترانه. طبق این بررسی‌ها مشخص شد که زیتونی که امروزه کشت می‌شود با تاکسون‌های متعلق به صحرا و مکرونسیا ارتباط نزدیکتری به لحاظ کلروپلاستی دارد و گونه‌های متعلق به شرق آفریقا و آسیا باید از زیتون مدیترانه‌ای به لحاظ گونه‌ای جدا قرار گیرند <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 547</ref>. گونه O. europaea زیرگونه sylvestris تنها گونه‌ای است که برای کشتکردن اهلی شده تا Olea europaea زیر گونه europaeaاز آن به‌دست آید <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 1997: 39</ref>. به عبارت دیگر، این گونه، قدیمی‌ترین گونه کاشته شده است. سایر تاکسون‌های زیتون وحشی یا برای تغذیه دام‌ها یا برای بهره‌برداری از چوب سخت آن‌ها به‌کار می‌روند <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 548</ref>؛ زیرا گونه‌های وحشی دارای میوه کوچکتر و روغن کمتری هستند. تحقیقات نشان داده است که بیشترین تنوع ژنتیکی زیتون در شمال غربی آفریقا وجود دارد <ref>بسنارد و دیگران، 2008 :25</ref>. بسنارد و همکاران در سال 2013، با بررسی فیلوژنتیکی ژنوم کلرپلاستی زیتون در مناطقی موسوم به نقاط داغ یا Hotspot (اماکنی که بیشترین تنوع زیستی با درجه بالای آسیب‌پذیری را دارا هستند) و پراکنش ژنوم پلاستیدها، نحوه پراکنش گونه‌ها و فسیل‌های ماکروسکوپی به جا مانده سه منطقه را به عنوان زادگاه این اجداد تعیین نموده اند. قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق مناطقی هستند که به عنوان زادگاه زیتون در نظر گرفته شدند<ref>بسنارد و دیگران، 2013 :1471</ref>.

علاوه بر موارد یاد شده، زیتون مقدس یا زیتون وحشی با نام علمی Olea aucherii یا Olea chryscphillaگونه‌ای از زیتون است که اصل و مبدأ آن از اتیوپی (حبشه) است که در عربستان، ایران (استان کرمان جنگل‌های بین اسفندیه و سیرجان در ارتفاع 2000تا2500 متری) و جزایر اقیانوس هند می‌روید. برگ‌های آن، نقره‌ای متمایل به زرد طلایی است، حاشیه برگ‌ها قطور و صاف است. میوه ریز آن 6تا8 میلیمتر طول دارد <ref>حسن‌عباسی، 1373: 36</ref>.

با توجه به بررسی‌های دانشمندان می‌توان نتیجه گرفت که بهترین زیتون و روغن حاصل از آن در مناطقی حاصل می‌شود که زمستان معتدل و تابستان گرم دارد (مناطق مدیترانه‌ای) و تابش نور آفتاب بر تمام جوانب درخت زیتون در این مناطق می‌تواند بر مرغوبیت روغن آن تأثیر به‌سزایی داشته باشد.

=اشتعال سریع روغن زیتون=

سپس، خداوند با عبارت «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به سومین ویژگی درخت زیتون اشاره می‌کند <ref>درویش، 1415: ج6، 606</ref> و می‌فرماید درخت زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى، روغن آن چنان مرغوب و با کیفیت است كه نزديك است بدون اينكه آتشى به آن برسد، شعله‌‏ور شود.

«یکاد» قید است. لازم به یادآوری است هرچه قیدها در جمله بیشتر باشد توضیح و تخصیص جمله نیز بیشتر شده و فائد‌ه‌اش کامل‌تر می‌شود و اگر قیدهاحذف شود؛ کلام، دروغ یا غیر مورد نظر خواهد شد، مثل همین آیه که اگر کلمه «یکاد» حذف گردد این سخن بدلیل مشاهده و واقعیت عینی کذب خواهد شد و هدف و غرض مورد نظر یعنی نزدیکی و قرب، از دست خواهد رفت <ref>هاشمی، 1380: 152</ref>.

واژۀ «زیت» در لغت به معنی روغن <ref>قرشی، 1371: ج3، 190</ref> و عصاره زيتون است <ref>فراهیدی، 1410: ج7، 378</ref> <ref>راغب‌اصفهانی، 1412: 384</ref><ref> ابن‌منظور، 1414: ج2، 35</ref>. قيد روغن، آن هم از درخت زيتونى که نه شرقى است و نه غربى، براى اين است كه بر صفا و زلالى روغن و جودت آن و در نتيجه صفاى نور آن به‌خاطر خوش‏‌سوزيش دلالت كند؛ چون در ادامۀ آیه مى‏‌فرمايد، روغنى است كه گويا بدون كبريت هم مى‌‏خواهد مشتعل شود<ref>طباطبایی، 1417: ج15،124</ref>.

گفتنی است «أضاء» به معنای افروخت و افروخته شد <ref>راغب‌اصفهانی، 1412: 514</ref> از باب «إفعال» لازم و متعدى<ref>مانند آیه «... أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ ...» (بقره،20) كه فعل «أَضاءَ» لازم آمده و آیه «... فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ...» (بقره،17) که متعدى به‌كار رفته است.</ref> به‌كار می‌رود<ref>قرشی، 1371: ج4، 202</ref>. این کلمه از ریشه «ضوء» بر نور دلالت دارد <ref>ابن‌فارس، 604</ref>؛ امّا فرق میان نور و ضیاء در این است که ضیاء بالذات است، مثل نور خورشيد؛ ولی نور بالعرض و اكتسابى است، مانند روشن‌شدن دیوار با نور خورشید<ref>طریحی، 1375: ج1، 272</ref>. جالب است بدانیم، «يُضىِ‏ءُ» در این آیه، همانطور که در ترجمه فولادوند <ref>354</ref> گفته شد به معنای لازم به‌کار رفته؛ یعنی «افروخته مى‌‏شود». احتمالاً این کاربرد، اشاره به ذاتی‌بودن احتراق روغن زیتون دارد. همچنان‌که خداوند متعال در ابتدای آیه نیز می‌فرماید: «... يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ ...»، مصدر «وقد» به معنای افروخته‌شدن آتش است<ref>به‌طور استعاره براى درخشيدن هم به‌کار مى‏‌رود (راغب‌اصفهانی، 1412: 879).</ref> <ref>فراهیدی، 1410: ج5، 197</ref><ref> ابن‌فارس،1100</ref><ref> قرشی، 1371: ج7، 233</ref><ref> راغب‌اصفهانی، 1412: 879</ref>؛ پس ممکن است معنای «يُوقَدُ» و «يُضىِ‏ءُ» بر‌ اشتعال خود‌به‌خودِ روغن زیتون اشاره نماید؛ علاوه بر آن، عبارت «... وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به عنوان مبالغه تأکید می‌کند بدون اینکه حتی آتشی به آن روغن نزدیک شود، گویا خودش شعله‌ور می‌شود.

مراد از «بودن نور بالاى نور» به‌طورى كه بعضى گفته‏‌اند <ref>زمخشری، 1407: ج3، 241</ref>: دو چندان بودن و شدت آن است نه تعددش. پس مراد اين نيست كه نور معين يا غيرمعينى است بالاى نورى ديگر نظير آن باشد و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است؛ بلكه مراد اين است كه آن نورى متضاعف و دو چندان است، بدون اينكه يكی از ديگرى متمايز باشد <ref>طباطبایی، 1417: ج15، 124</ref>.

پاک‌نژاد در کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر <ref>135</ref> می‌نویسد؛ میوه زیتون شامل مواد زیر است: 30% وزن زیتون رسیده آب، 5% مواد سفیدهای، 10% مواد قندی و 52% روغن که در آن500 واحد بین‌المللی کاروتن موجود است؛ ولی مقدار ویتامین‌های دیگرش قابل ملاحظه نیست. روغن زیتون تنها روغنی است که با چربی شیر انسان و با تریولن موجود در بافت‌های بدن انسان شبیه است. مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد؛ هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر شویم مقدار روغن زیادتر می‌شود. مثلاً در فرانسه یک گونه 20% و همان‌گونه در تونس 29% روغن می‌دهد. باید توجه داشت که میزان روغن زیتون بسته به نژاد و زیست‌گاه متفاوت است. از هسته زیتون نیز روغنی استخراج می‌شود که با روغن میوه متفاوت است. مقدار روغن موجود در زیتون بیشتر به نوع میوه بستگی دارد، معمولاً از پیرابر گیاه ۶۰تا۷۰ درصد روغن می‌توان بدست آورد. علاوه بر روغنی که از میوه گرفته می‌شود هسته زیتون هم دارای 52/28 % روغن است. روغن هسته خوراکی است. وزن مخصوص روغن هسته زیادتر ولی روغن میوه خالص‌تر است.

ترکیبات شیمیایی روغن زیتون عبارت است از اسید‌های چرب اشباع که به‌صورت گلیسرید‌ها و در نتیجه پایین آمدن حرارت، کموبیش ته‌نشین می‌شوند و مارگارین نام دارند. به‌طورکلی، روغن به‌دست آمده از مناطق گرم، مارگارین فراوان‌تری دارد که برای حذف آن، روغن را در محل سردی قرار می‌دهند و سپس صاف می‌کنند تا مارگارین آن‌ها گرفته شود. مواد دیگر روغن زیتون به قرار زیر است: 5/1 % مواد غیرصابونی مانند فیتومترین و ماده رزینی به نام ویریدین <ref>Viridine</ref> .اسیدپالمتیک، اسید استئاریک، اسید آراشیدیک، اسید اسید هگزادسنئوئیک، اسید اولئیک، اسید لینولئیک، مقداری ویتامین آ و ‌ای هم دارد. کلروفیل، لیستین، زانتوفیل، دیاستاز‌ها و گلوکوزید‌های تلخ از موارد دیگری هستند که در روغن زیتون وجود دارد. لازم به ذکر است که مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتی‌اكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب داراي يك پيوند غيراشباع تشكيل مي‌دهند <ref>تورا و دیگران، 2007 : 108</ref>. اسیدهای چرب در اشتعال روغن نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. اسید اولئیک موجود در روغن زیتون و برخی دیگر از روغن‌های زیستی، جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد<ref>کنوثه ، 2005، 1068</ref>. همان‌طورکه می‌دانید روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. طبق نظر دانشمندان اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن نسبت به اسیدهای چرب اشباع دارای مزیت و برتری بوده و می‌توانند به مدت طولانی‌تری نورافروزی کنند <ref>پاک‌نژاد، 142:1355</ref>.

برخی ترکیبات به مقدار بسیار جزئی در روغن زیتون وجود دارند، مانند ترکیب فنولی به نام secoiridoides، که مسئول خواص درمانی آن هستند <ref>براچی و دیگران، 2011: 449</ref>. نوع و ميزان تركيبات شيميايي موجود در روغن زيتون از جمله تركيب اسيدهاي چرب، تركيبات آنتي‌اكسيداني و رنگدانه‌ها نماد كيفيت آن است كه خود به چندين عامل مانند رقم، شرايط اقليمي، روش استخراج و مرحله رسيدگي ميوه زيتون بستگي دارد. تحقيقات نشان داده است كه ميزان توكوفرول‌ها به نوع رقم، ميزان پلي‌فنل‌ها به منطقه كشت گياه، و ميزان اسيدهای چرب به هر دوی اين عوامل بستگي دارد <ref>علوي رفيعي، سمیه و دیگران،1390: 85</ref>. لازم به ذکر است که در حال حاضر از تفاله‌ها و پسماندهای زیتون برای تولید انرژی سازگار با محیط زیست استفاده می‌شود یا از آن برای حاصل‌خیز‌ساختن باغات بهره می‌گیرند<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

=انواع روغن زیتون=

روغن‌کشی زیتون غالباً به کمک آسیاب صورت می‌گیرد. روغن‌کشی اولیه به حالت سرد روغن خالصی به دست می‌دهد که حاوی مواد مؤثرتری است. روغن‌کشی ثانویه روغن معمولی‌ را فراهم می‌آورد <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27</ref>. در روغن‌کشی‌های بعدی، روغنی به دست‌ می‌آید با کیفیت نازل‌تر که معمولاً در صنایع به مصرف می‌رسد. یکی از این روغن‌ها روغن لامپانت نام دارد که برای سوخت در چراغ‌های روغنی به‌کار برده می‌شود <ref>طباطبایی، 1374: 348</ref>، امّا در کل روغن زیتون بر سه نوع است:

1. روغن زیتون رسیده

2. روغن زیتون نرسیده

3. روغن زیتونی که بعد از یک‌بار روغنگیری از زیتون مجدداً از آن روغن می‌گیرند.

==خواص انواع روغن زیتون==

روغن زیتون خواص بسیاری دارد که به‌طور مختصر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود <ref>پاک‌نژاد، 166:1355تا169</ref>:

1. روغن زیتون رسیده: برای درد اعصاب و عرق النساء، قولنج، رفع جرب، بیاض رقیق و ... مفید است.

2. روغن زیتون نرسیده: معتدل و قابض، مسمن و مدر، مقوی لثه و دندان، موافق معده و ... است.

3. زیتار: برای درد مفصل، عرق النساء، نقرس، استسقا و التیام زخم‌های بدن لاغر و ...مفید است.

=نتیجه گیری =

در آیه 35 سوره نور، تعبیر «شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ» با اختصاص صفت «مبارکه» به درخت زیتون، در میان 22 نوع گیاهی که در قرآن نام برده شده، بیانگر اهمیت درخت زیتون و میوه آن است. در معنای کلمه «مبارکه» و ریشه «برک»، دو نکته بسیار ظریف نهفته است. از آنجا که ریشه «برک» به معنای ثابت‌بودن و «مبارکه» به معنای چیزی پرخير و بركت است، علاوه بر فواید بی‌شمار درخت زیتون، به ویژگی خاص آن، یعنی ثبات و عمر طولانی درخت زیتون نیز اشاره دارد. در ضمن، قرارگرفتن این واژه پس از لفظ «شجره»، دلالت بر خواص تمام اجزای درخت زیتون دارد، نه صرفاً میوه آن.

سپس در ادامه آیه، به درخت زيتونى اشاره شده كه نه شرقى است و نه غربى و روغن آن چنان مرغوب است كه نزديك است بدون هیچ آتشى شعله‌‏ور شود «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ».

احتمالات مفسران درباره این نوع درخت زیتون که روغن بسیار مرغوبی دارد و شرقی و غربی نیست، اگرچه متفاوت است؛ امّا در کل، به سه نکته کلیدی اشاره دارد: اول اینکه این درخت زیتون در سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین قرار دارد؛ دوم اینکه نور آفتاب بر تمام جوانب آن به‌طور یکسان می‌تابد؛ سوم اینکه دارای مرغوب‌ترین روغن با خاصیت اشتعال‌زایی سریع است.

با توجه به اشارات قرآن، در بررسی‌های علمی، زادگاه درخت زیتون و ویژگی‌های آب‌‌‌‌‌‌و‌هوایی آن منطقه و کیفیت روغن زیتون آن، اهمیت می‌یابد.

با اینکه پژوهش‌های علمی نشان داده که زادگاه زیتون در 3 منطقه قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق می‌باشد؛ ولی هنوز نمی‌توان به طور قطع دربارة زادگاه دقیق درخت زیتون، اظهار نظر قطعی کرد؛ هرچندکه بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای دارد و این منطقه تقریباً در میانه کره زمین واقع شده و از تابش یکسان نور آفتاب برخوردار است که در مرغوبیت روغن آن نیز تأثیر دارد. همچنین دارای تابستانی گرم و زمستانی معتدل است. تحقیقات صورت یافته بیانگر آن است که مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد و هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر باشد، مقدار روغن زیادتر می‌شود.

در یک زیتون رسیده 52% روغن وجود دارد. مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتی‌اكسيدانی مانند تركيبات فنلی، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهای چرب با يك پيوند غيراشباع تشكيل مي‌دهند. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی موجود در روغن زیتون علاوه بر خواص درمانی در اشتعال روغن زیتون نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن در مقایسه با اسیدهای چرب اشباع از مزیت بیشتری برخوردار هستند. محققان بر این اعتقاد هستند که بهترین بیودیزل روغنی است که غنی از اولئیک اسید یا palmitoleic acid باشد. این اسیدهای چرب غیراشباع (تک باند) C18:1 و C16:1 بهترین گزینه‌ها جهت سوخت بیودیزل هستند؛ زیرا در دمای سرد دیرتر از اشباع منجمد شده و راحت‌تر از غیراشباع (چند پیوند) اکسید می‌شوند. اسید اولئیک جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد <ref>کنوثه، 2005: 1068</ref>. مقایسه اسیدهای چرب موجود در روغن‌های گیاهی حاکی از آن است که بیشترین مقدار اسید اولئیک در روغن زیتون یافت می‌شود. علاوه بر اسید چرب ترکیبات دیگری از جمله ترکیبات فنولی در روغن زیتون یافت شده‌اند. میزان فنول کل موجود در روغن زیتون نیز در پایداری در برابر اکسیداسیون تأثیر به‌سزایی دارد (میزان این ماده در ارقام و طول‌های جغرافیایی- مختلف متفاوت است) <ref>هاشم‌پور و دیگران، 1389: 47</ref>. یکی از ترکیبات فنلی مهم در روغن زیتون هیدروکسی تیروزول که در برگ، تفاله و روغن زیتون یافت می‌شود. این ترکیب آتش‌گیر بوده و نقطه اشتعال آن 15 درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

اصطلاح « نُّورٌ عَلىَ‏ نُورٍ » شاید به خصوصیت نورافروزی روغن زیتون مرتبط باشد و این دور از ذهن نیست. بررسی‌های اخیر دانشمندان بر روی روغن زیتون و برخی روغن‌های گیاهی دیگر مانند روغن ذرت، سویا، آفتاب‌گردان حاکی از وجود موادی با خاصیت فلوروسنت (نوردهندگی) در آنهاست. تحقیقات بیشتر بر روی این روغن‌ها به همراه مقایسه آن‌ها با روغن زیتون بکر بیانگر آن بود که روغن زیتون بکر در مقایسه با سایر روغن‌ها دارای خاصیت نوردهندگی بیشتری است و در سه طول موج این خاصیت را نشان می‌دهد؛ در صورتی که سایر روغن‌ها حتی روغن زیتون عادی در یک طول موج در محدوده 430تا450 نانومتر این خصوصیت را از خود بروز می‌دهد. ساطع‌شدن نور متوسط در طول موج 681 نانومتر مربوط به کلروفیل و نور قوی در 252 نانومتر مربوط به ویتامین E می‌باشد<ref>کی ریاکیدیس، 2000: 1435</ref>. مطالعات زندومنقی و همکاران در سال 2005 بر روی روغن زیتون بکر نیز بیانگر آن بود که در طول موج 315تا330 نانومتر پلی فنول‌ها و فرول‌های فلوروسنت و در 350تا600 نانومتر برخی ویتامین‌های موجود در روغن زیتون دارای این خصوصیت هستند.

در نهایت تأکید قرآن بر «مبارک‌بودن زیتون» و «نه شرقی و نه غربی بودن» این درخت و «اشتعال بدون آتش» روغن آن، نیازمند بررسی‌های گسترده‌‌ای است.

=پانویس=
{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

=منابع=

1. فولادوند، محمدمهدى، 1415ق، ترجمه قرآن، چ1، تهران: دار القرآن‌الكريم (دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى).

2. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير.

3. ابن‌فارس، احمد، بی‌تا، معجم المقاییس فی اللغه، به‌تحقیق شهاب‌الدین ابو‌عمرو، بیروت: دار الفکر.

4. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مكرم، 1414ق، لسان العرب، چ3، بيروت: دار صادر.

5. ابوالفتوح‌رازى، حسين‌بن‌على، 1408ق، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، مشهد: بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.

6. ایلداری، سهیل، 1388، «زیتون هدیه الهی و نشان صلح»، مجله روند اقتصادی، ش 48، ص22تا24.

7. بيضاوى، عبدالله‌بن‌عمر، 1418ق، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، چ1، بيروت: دار احياء التراث العربى.

8. پاکنژاد، سید رضا، 1355، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، چ9، تهران: کتاب فروشی اسلامیه.

9. جانینودهی، سیدعباس، 1373، «زیتون و اهمیت آن»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص52.

10. جعفرى، يعقوب، كوثر.

11. حسنعباسی، نوروزعلی، 1373، «زیتون درختی مقدس؛ اعجاب انگیز با کاربردهای مختلف»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص306.

12. درويش، محيى‌الدين، 1415ق، اعراب القرآن و بيانه، چ4، سوريه: دار الارشاد.

13. راغب‌اصفهانى، حسين‌بن‌محمد، 1412ق، المفردات في غريب القرآن، چ1، بيروت: دارالعلم‏، دمشق: الدار الشاميه.

14. زمخشرى، محمود، 1407ق، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، چ1، بيروت: دار الكتاب العربي.

15. صالحی، سید جواد، 1373، «گزارش مطالعات اقتصادی- اجتماعی ناحیه مرکزی طارم»، گرگان: فجررایانه، ص73.

16. طباطبايى، سيدمحمدحسين، 1417ق، الميزان فى تفسير القرآن، چ5، قم: جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.

17. طباطبایی، محمد،1374، «زیتون و روغن آن»، تهران: صندوق مطالعاتی توسعه کشت زیتون، 399ص.

18. طبرسى، فضل‌بن‌حسن، 1372ش، مجمع البيان فى تفسير القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.

19. طريحى، فخرالدين، 1375ش، مجمع البحرين، چ3، تهران: كتاب‌فروشى مرتضوى.

20. عروسى‌حويزى، عبدعلى‌بن‌جمعه، 1415ق، تفسير نور الثقلين، چ4، قم: اسماعيليان.

21. علوي‌رفيعي، سميه و دیگران،1391، «مشخصات فيزيكي شيميايي روغن‌هاي زيتون تجاري ايراني»، مجله علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران، س7، ش2، ص85تا94.

22. فاروقی، محمد اقتدار حسین، 1379، گیاهان در قرآن، ترجمه احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

23. فراهيدى، خليل‌بن‌احمد،1410ق، كتاب العين، چ2، قم: هجرت.

24. قرشى، سيدعلى‌اكبر، 1371ش، قاموس قرآن، چ6، تهران: دار الكتب الإسلامية.

25. کلینی، الکافی، اسلامیه.

26. كمره‏اى، محمدباقر، 1351ش، آسمان و جهان؛ ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، چ1، تهران: اسلاميه.

27. مجیدی خامنه، فریده، آذر1379، «میوه‌ها‌های بهشتی در قرآن؛ زیتون»، مجله گلستان قرآن، ش38، ص27تا28.

28. محدث، محبوبه، 1381، «نماد درخت زیتون»، نشریه فرهنگ و هنر، ش20و21، ص52تا61.

29. مظفریان، ولی الله،1383، درختان و درختچه‌های ایران، تهران: فرهنگ معاصر.

30. مظفریان، ولی الله،1383، رده بندی گیاهی، ج 1و 2. تهران: امیر کبیر.

31. مكارم‌شيرازى، ناصر، 1374ش، تفسير نمونه، چ1، تهران: دار الكتب الإسلامية.

32. هاشم‌پور، ابوذر و دیگران، 1389، «تأثير اقليم كازرون بر شاخصهاي كيفي روغن زيتون Olea europaea L ارقام زرد، روغني و ماري»، مجله علوم باغبانی ایران، د41، ش1،
ص53تا47.

33. هاشمی، احمد، 1380، جواهر البلاغه، ترجمه محمود خورسندی و حمید مسجدسرائی، چ2، نشر فیض.

34. Bennet, B,C, Twenty-Five Economically Important Plant Families,Economic botany, Encyclopedia of Life, 34 p.

35. Besnard, G, Garcia-verdougo, C, Rubio de casas, R,. Treier, U, A, Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence
from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany, 101; 25-30.

36. Besnard, G, Khadari, B, Navascués, M, Fernández-Mazuecos, M, El Bakkali, A, Arrigo, N, Baali-Cherif, D, Brunini-Bronzini de Caraffa, V, Santoni, S, Vargas,
P, Savolainen, V, 2013, The complex history of the olive tree: from Late Quaternary diversification of Mediterranean lineages to primary domestication in the northern Levant, Prociding of Royal Society Botanical science 7: 1471-2954.

37. Bianchini, F, Corbetta F, 1976, The complete book of fruits and vegetables, Crown Publishers.

38. Bracci, T, Busconi, M, Fogher, C, Sebastiani, L, 2011, Molecular studies in olive (Olea europaea L.): overview on DNA markers applications and recent advances in genome analysis, Plant Cell Rep 30: 449–462.

39. Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany 101: 25–30.

40. Janick, J, 2007, Fruits of the Bibles, Hortscience,42(5),1072-1076.

41. Khafagi, I, Zakaria, A, Dewedar, A, El-Zahdany, Kh, 2006, A Voyage in the World of Plants as Mentioned in the Holy Quran, International Journal of Botany 2(3): 242-251.

42. Kyriakidis, N, B. Skarkalis, P, 2000, Fluorescence Spectra Measurement of Olive Oil and Other Vegetable Oils, Journal of AOAC International, 83(6): 1435-1439(5).

43. Knothe, G, 2005, Dependence of biodiesel fuel properties on the structure of fatty acid alkyl esters, Fuel Processing Technology, 86 : 1059– 1070.

44.Lumaret, R, Ouazzani, N, Michaud, H, Villemur. P, 1997, Cultivated olive and oleaster: two very closely connected partners of the same species (Olea europaea). Evidence from enzyme Polymorphism, Bocconea 7: p 39-

45. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L, Theoretical and Applied Genetics, September 2000, Volume 101, Issue 4, 547-553.

46. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain, C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L., Theoretical and Applied Genetics, Volume 101, Issue 4, pp 547-553.

47. Marwat, S, Kh, Ajab Khan, M, Aslam Khan, M, Ahmad, M, Zafar, M, Rehman, F, Sulta, Sh, 2009, Fruit Plant Species Mentioned in the Holy Qura’n and Ahadith and Their Ethnomedicinal Importanc. American-Eurasian J. Agric. & Environ. Sci., 5 (2): 284-295.

48. Zandomeneghi , M, Carbonaro, L, Caffarata, C, 2005, Fluorescence of Vegetable Oils: Olive Oils, Journal of Agricalture and Food Chemistry, 53 (3): pp 759–766.

49. Noormohammadi, Z, Samadi-Molayousefi, H, Sheidai, M, 2012, Intra-specific genetic diversity in wild olives (Olea europaea ssp cuspidata) in Hormozgan Province, Iran. Genet. Mol. Res. 11 (1): 707-716.

50. Rackham, O, Moody, J, 1997, The Making of the Cretan Landscape, England: Manchester University Press, 200 p.

51. Tombesi, A, Michalakis, N, Pastor M, 1996, Recommendation of the working group on olive farming production techniques and productivity.

52. Tura, D, Gigliotti, C, Pedo, S, Failla, O, Bassi, D, Serraiocco, A, 2007, Influence of cultivar and site of cultivation on levels of lipophilic and hydrophilic antioxidants in virgin olive oils (olea Europea L.) and correlations with oxidative stability. Sci Hort; 112:108-19.

53. http://www.chempro.in/fattyacid.htm

[[رده:مقاله]]
[[رده: نور.آیه35]]
[[رده:زیست‌شناسی]]
[[رده:پزشکی]]
[[رده:اقلیم‌شناسی]]
[[رده:شیمی]]

فواید زیتون و اشتعال روغن آن از منظر قرآن و علم

2020-04-04T07:42:55Z

Hosna: /* نتیجه گیری */

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

=چکیده=

زیتون با نام علمی Olea درختی همیشه سبز از خانواده Oleaceae است. زیتون یکی از قدیمی‌ترین گیاهان مناطق مدیترانه‌ای است. محققان معتقدند که آشنایی با زیتون و بهره‌برداری از آن در خاورمیانه، هم‌زمان با پیدایش اولین انسان‌های متمدن، به‌ویژه در شرق مدیترانه بوده است. قدیمی‌ترین مدرک مستند در مورد زیتون، روی الواح گلینی نقش بسته که مربوط به زمان مینوس<ref>Minos</ref> پادشاه کرت بوده است. روی این الواح اطلاعات جالبی از آن دوره، درباره گونه‌های مختلف زیتون و روغن آن ذکر شده است.

در کتب ادیان مختلف، به‌خصوص کتاب مقدّس مسلمانان، قرآن، از این درخت ارزشمند، نام برده شده و به برخی ویژگی‌های آن در آیه 35 سوره نور، همچون فواید بسیار زیتون، به‌طور غیرمستقیم با ‌کاربرد لفظ «مبارکه» و احتراق سریع روغن آن «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» اشاره شده است. لفظ «مبارکه» در میان انواع میوه‌هایی که در قرآن ذکر شده، فقط به درخت زیتون نسبت داده شده و بیانگر آن است که همه اجزای درخت، با برکت و سودمند بوده و این گیاه از ارزش والایی برخوردار است. بر این اساس، در مقاله حاضر سعی شده است به مدد اشارات قرآن، به فواید و عمر طولانی درخت زیتون، همچنین زادگاه احتمالاً مدیترانه‌ای آن و اشتعال سریع روغن آن به دلیل وجود اسیدهای چرب غیر‌اشباع پرداخته شود. ازاین‌رو، با وجود شناخت تجربی مردم آن عصر از فواید زیتون و کاربرد آن در درمان بیماری‌ها و استفاده به‌عنوان مادة سوختی برای چراغ‌ها، به جنبه‌ای دیگر از وجوه علمی قرآن اشاره می‌گردد.

=مقدمه=

درخت در اساطیر و افسانه‌های کهن همواره از حرمت و قداست والایی برخوردار بوده؛ در ادیان مختلف نیز بر کاشتن و نگهداری از درختان بسیار تأکید شده است. این توجه، ممکن است ریشه در نیاز مبرم انسان‌ به درختان داشته باشد. یکی از درختانی که نه تنها در اساطیر، بلکه در کتب مقدّس به آن بها داده شده، درخت زیتون است. یکی از گونه‌های مهم و اقتصادی زیتون، گونه Olea europaea از خانواده Oleaceae است. طبق تعریف گیاه‌شناسی، زیتون درخت یا درختچه‌ای است راست، همیشه سبز، به ارتفاع 10تا20 متر، اغلب پرشاخه و منشعب، با پوست سبز تیره. برگ‌های سرنیزه‌ای یا مستطیلی یا تخممرغی، با دمبرگ کوتاه و چرمی، با سطح فوقانی سبز تیره و سطح تحتانی نقره‌ای. گل‌ها سفید، میوه شفت و سبز رنگ، در حالت رسیده بنفش تیره یا سیاه‌رنگ، تخم مرغی، به قطر 1تا2 سانتی‌متر. رویشگاه آن ایران، اروپا، عراق و نواحی مدیترانه‌ای گزارش شده است<ref>مظفریان، 1383: 474تا475</ref>.

تامبسی <ref>Tombesi.</ref> در سال 1996 بیان می‌کند که زیتون برخلاف اغلب درختان میوه توانایی بالایی نسبت به تحمل شرایط محیطی دارد و می‌تواند در خاک‌های شور با درجه حاصلخیزی بالا رشد کند. طبق گفته بیانچینی و فرانچسکو<ref>Bianchini & Francesco</ref> در سال 1976، درخت زیتون درخاکی که به خوبی زهکشی شده باشد و اسیدیته آن حدود 8 باشد به خوبی رشد می‌کند. کشاورزان عهد باستان تصور می‌کردند این درخت‌ فقط در ساحل دریا می‌روید. حتی پدر علم گیاه‌شناسی «تئوفراستوس» محاسبه کرده بود که این درخت‌ فقط تا فاصله 55/6 کیلومتری از دریا امکان ادامه‌ حیات دارد. البته، این عقیده تاکنون اثبات نشده است؛ ولی رویشگاه‌ درختان زیتون اغلب در سواحل دریای مدیترانه بوده‌ و اغلب جزایر این دریا به‌ویژه نواحی‌ جنوب غربی دریای مدیترانه (شبه‌جزیره ایبری و شمالغربی آفریقا) از مراکز عمده تولید زیتون دنیا است. درخت زیتون از دوران کهن به عنوان منبعی برای‌ به دست آوردن محصولی با ارزش غذایی بالا، مصارف دارویی و درمانی و تولید روغن و صابون مورد توجه بوده است<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

برخی محققان که در زمینۀ اعجاز علمی قرآن پژوهش‌هایی انجام داده، چنین ادعّا می‌کنند که آیه 35 سوره نور به دو موضوع: یکی، فواید زیتون و دیگری، اشتعال بدون آتش <ref>هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (54) درباره این قسمت از آیه به مسئله «احتراق بدون آتش» اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که آیه به احتمال زیاد به کشف برق اشاره دارد که این حالت، شباهت بسیاری به سوختن ستاره و پخش نور دارد. وی می‌نویسد این آیه اشاره به چیزی دارد که نور می‌پراکند، در‌حالی‌که نه در غرب است و نه در شرق. یعنی ابعاد فیزیکی ندارد و توسط آتش هم فروزان نگردیده است. پس به احتمال زیاد این آیه قرآن اشاره به کشف برق دارد. چون برخلاف چراغ‌های تیلی و گازی، در یک چراغ برقی چیزی سوخته نمی‌شود و روشن‌شدن آن بدون آتش است. بدین‌ترتیب که در اثر ارتعاشات اتم‌های فلز تنگستن، درجه حرارت در سیم آن به دو هزار سانتی‌گراد می‌رسد. در این درجه حرارت سایر فلزات ذوب می‌گردند؛ امّا فلز تنگستن ذوب نشده؛ بلکه یک روشنی قوی قابل دید تولید می‌کند. با وجود این حرارت زیاد هیچ احتراقی صورت نمی‌گیرد، زیرا در داخل گروپ اکسیژن وجود ندارد و سیم تنگستن هم کم نمی‌شود. حالتی که در قرآن ذکر گردیده شباهت زیادی به یک ستاره روشن دارد. وی در ادامه می‌گوید اگر فکر کنیم که منظور آیه ستاره باشد، در این صورت نیز سوختن ستاره و پخش نور بدون موجودیت آتش صورت می‌گیرد. در پایان به نظر می‌رسد آنچه هارون یحیی درباره این قسمت از آیه ادعا نموده، بدون توجه به قبل و بعد آیه بوده است.</ref> اشاره دارد. حال آنکه بشر در گذشته از خواص بسیار این میوه آگاه بوده و در درمان بیماری‌ها از آن استفاده می‌کرده و در کتب مقدّس آمده به‌عنوان مادة سوختی نیز برای احتراق چراغ‌ها به‌کار می‌رفته، پس آیه مذکور اعجاز علمی قرآن را بیان نمی‌دارد؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

از این‌رو، ابتدا به کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته و جایگاه آن در قرآن و کتب مقدّس پرداخته، سپس با بیان معنای لفظ «مبارکه» به خواص و عمر طولانی درخت زیتون می‌پردازیم، آنگاه با شرح دیدگاه مفسران درباره عبارت «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ» احتمالات مطرح درباره زادگاه زیتون ارائه می‌گردد. در پایان، با بیان ترکیبات شیمیایی روغن زیتون و تأثیر فراوان اسیدهای چرب غیراشباع در اشتعال روغن آن به روشن‌ترشدن مفهوم «يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» می‌پردازیم.

=کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته=
درخت زیتون که طول‌ عمرش از 1000 تا 2000 سال است، قرن‌ها قبل از میلاد مسیح، در فلسطین و سوریه پرورش داده می‌شد. در زمان‌ هومر، پرورش آن در یونان معمول گردید و سپس در قرن هفتم‌ قبل از میلاد، به ایتالیا و پس از کشف قاره آمریکا بدان جا انتقال یافت. در یونان معتقد بودند که درخت زیتون را ربّ النوع عقل کاشته و بر سر برندۀ مسابقات المپیک تاجی از برگ زیتون می‌گذاشتند. در قدیم نیز در کلیسای کاتولیک‌ها روغن زیتون را برای‌ تقدیس پادشاهان به‌کار می‌بردند <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>.

بابلی‌‌‌ها و آشوری‌ها از روغن کنجد و گردو برای مصارف مختلف استفاده می‌کردند؛ درحالیکه سوری‌ها و مردم سرزمین مقدس (فلسطین) زیتون را از قدیم می‌شناختند و از آن بهره می‌بردند. آن‌ها روغن زیتون را به مصر 1600تا3000 سال قبل از میلاد معرفی کردند. در زمان رامسس دوم (1165تا1197ق.م) از روغن زیتون برای روشنایی و برای نرم کردن پوست، ترک خوردگی‌ها، و آفتاب سوختگی‌ها استفاده می‌شد<ref>جانیک ، 2007: 1074</ref>. علاوه بر آن، از روغن زیتون برای پخت‌وپز و تزیین استفاده می‌شده است که مصداق آن در کشورهای حوزه مدیترانه مشاهده می‌شود؛ ولی اولین استفاده روغن زیتون، برای درمان بوده است. این ماده روغنی در آب و هوای خشک شرق، ماده‌ای بسیار حیاتی برای سلامتی به‌شمار می‌رفت و میوه این درخت در آن دوران ابتدایی در بین جنگجویان بربری نمادی از صلح و حسن نیّت بود. سپس، هم‌زمان با توسعه سازمان‌های دریایی این روغن به‌عنوان یکی از اقلام تجاری به کشورهای آسیای صغیر و مناطق دریایی انتقال یافت و بی‌تردید گیاه زیتون نیز درپی آن گسترش یافت. این روغن ارزشمند بعدها برای مصارف اقتصادی و نور افروزی استفاده شد، لازم به ذکر است که سوختن روغن زیتون شعله خیلی درخشانی می‌دهد <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>.

در جنگ‌های اسپانیا، پزشکان ارتش ناپلئون به‌خاطر عدم‌ دسترسی به گنه‌گنه،گرد یا دم‌کرده برگ و پوست درخت زیتون‌ را برای درمان تب‌نوبه به‌کار می‌بستند. پزشکان اسپانیایی این‌ طریقه درمان را از دیرباز می‌شناختند و ساکنان برخی از روستاهای‌ اسپانیا که به طول عمر شهرت دارند، سلامت و طول عمر خود را به مصرف زیاد زیتون نسبت می‌دهند. روغن زیتون نرم‌کننده است، جریان صفرا را فعال می‌کند، به علاوه در دردهای کلیوی و یبوست‌های مزمن تجویز می‌شود <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>. از طرف دیگر زیتون در مراسم مذهبی ساسانیان استفاده می‌شده و در کتاب خدای نامک به آن اشاره شده است <ref>طباطبایی، 1374: 4</ref>.

=زیتون در کتب مقدّس=
اشارات متعددی در انجیل درباره این گیاه و تکثیر آن وجود دارد. در این کتاب مقدّس، چند بار از زیتون به‌عنوان میوه‌ای پرسود و منفعت یاد شده و به پیوند آن نیز، صرفاً در این کتاب، پرداخته شده است. زیتون به همراه انگور در کتاب مقدس یهودیان بیشترین تعداد تکرار را داشته است. روغن زیتون برای مصارف مذهبی مانند مراسم تقدیس<ref>anounting</ref> در مسیحیت و یهودیت استفاده می‌شود. در کتاب مقدس یهودی‌ها<ref>اگزودوس 27 :20</ref> گفته شده که به بنیاسرائیل فرمان داده شد که «روغن زیتون مصفی و کوبيده شده برای روشنایی نزد تو بياورند تا چراغ‌ها دائماً روشن شود» <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>. این مطلب بیانگر آن است که در کتب مقدّس پیش از قرآن به اشتعال طولانی مدّت روغن زیتون اشاره شده است. از این‌رو، ذکر اشتعال سریع روغن زیتون در قرآن دلیلی بر اثبات اعجاز قرآن در این خصوص نیست؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

بنابر روایتی هنگامی که خشم خداوند که در طوفان [نوح] ظاهر شده بود، کاهش یافت؛ کبوتری با شاخه‌ای زیتون در منقارش ظاهر شد که نشان صلح و آرامش بود <ref>فاروقی، 1379: 39 </ref>. مشهور است که اولین درختی که پس از طوفان روئید، درخت زیتون بود <ref>محدث، 1381: 20و21</ref>. ملت یهود کشت زیتون را در عصرهای قدیم تجویز و ترویج کرده‌اند و در کتاب ژنز از ساقه‌های این درخت صحبت شده است <ref>طباطبایی، 1374: 2 </ref>.

=زیتون در قرآن=

در قرآن، نام «زیتونه» یک مرتبه در آیه 35 سوره نور به‌کار رفته است.این آیه، تنها آیه‌ای است که از زیتون، به‌عنوان درخت مبارک یاد می‌کند و سپس به بیان سایر ویژگی‌های آن از جمله موقعیت جغرافیایی و نحوه سوختن روغن آن می‌پردازد:

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

واژه «زیتون» در قرآن پنج مرتبه به‌کار رفته است. در جدول شماره یک، کاربرد زیتون در قرآن آورده شده است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد زیتون در قرآن
|-
| 1|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=99}}
|-
| 2|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=141}}
|-
| 3|| {{QFrame|Surah=16|Ayah=11}}
|-
| 4|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
|-
| 5|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
|-
| 6|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}
|-
| 7|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=29}}
|}

در آیه 99 سوره انعام <ref>اوست خدايى كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتى را رويانيديم، و از آن نبات ساقه‌‏اى سبز و از آن دانه‏‌هايى بر يكديگر چيده و نيز از جوانه‌‏هاى نخل خوشه‌‏هايى سر فرو هشته پديد آورديم، و نيز بستان‌هايى از تاك‌ها و زيتون و انار، همانند و ناهمانند. به ميوه‏‌هايش آن گاه كه پديد مى‌‏آيند و آن‌گاه كه مى‏‌رسند بنگريد كه در آن‌ها عبرت‌ها است براى آنان كه ايمان مى‌‏آورند.</ref>، به يكى از شاهكارهاى آفرينش در اين درختان اشاره كرده، مى‌‏فرمايد: «هم با يكديگر شباهت دارند و هم ندارند» (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ) با توجه به آيه 141 <ref>و اوست كه باغ‌هايى آفريد نيازمند به داربست و بى‌‏نياز از داربست، و درخت خرما و كشت‌زار، با طعم‌هاى گوناگون، و زيتون و انار، همانند، در عين حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آن‌ها بخوريد و در روز درو حق آن را نيز بپردازيد و اسراف مكنيد كه خدا اسرافكاران را دوست ندارد.</ref> همين سوره كه وصف «متشابه و غير متشابه» را براى زيتون و انار ذكر كرده، استفاده مى‌‏شود كه در آيه مورد بحث نيز وصف مزبور درباره همين دو درخت است. اين دو درخت از نظر شكل ظاهرى و ساختمان شاخه‏‌ها و برگ‌ها شباهت زيادى با هم دارند؛ در‌حالى‌كه از نظر ميوه و طعم و خاصيت آن بسيار با هم متفاوتند، يكى داراى ماده چربى مؤثر و نيرومند و ديگرى داراى ماده اسيدى و قندى است كه با يكديگر كاملاً متفاوتند <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371</ref>. همچنین ممکن است «مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ» دلالت بر وجود تشابه و تفاوت در میان درخت زیتون و درختان انار و انگور و خرما داشته یا به گفته علامه طباطبایی <ref>1417: ج‏7، 363</ref>مقصود این است كه هر يك از آن ميوه‏‌ها از نظر طعم و شكل و رنگ و امثال آن هم متشابه دارد و هم غيرمتشابه. البته احتمال دیگری<ref>اين احتمال در تفسير آيه نيز وجود دارد كه عبارت فوق اشاره به انواع و اصناف مختلف درختان و ميوه‏‌ها است، بعضى از ميوه‏‌ها و درختان با يكديگر شبيهند و بعضى ديگر با هم مختلفند. (يعنى هر كدام از اين دو صفتى است براى يك دسته از درختان و ميوه‏‌ها، اما طبق تفسير اول هر دو، صفت براى يك چيز بودند)(مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371).</ref> نیز در تفسیر این آیه وجود دارد که از سیاق آیه بعید به نظر می‌رسد. لذا در تحقیقات علمی به تفاوت‌ها و شباهت‌های زیتون و سایر میوه‌های که همراه با آن در قرآن ذکر شده، پرداخته خواهد شد.

در ذیل آیه 11 سوره نحل <ref>و با آن برايتان كشت‌زار و زيتون و نخل‌ها و تاكستان‌ها و هر نوع ميوه بروياند، در اين عبرتى است براى مردمى كه مى‌‏انديشند</ref> نیز گفته شده ممكن است چنين به نظر آيد كه اگر قرآن در آيات فوق از ميان انواع ميوه‏‌ها روى زيتون و خرما و انگور تكيه كرده به خاطر وجود آن‌ها در محيط نزول قرآن بوده است؛ ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن و عمق تعبيراتش روشن مى‏‌شود كه مطلب از اين فراتر است. دانشمندان می‌گویند كمتر ميوه‏‌اى است كه براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه ميوه، مفيد و مؤثر باشد. ایشان مى‌‏گويند «روغن زيتون» براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد، كالرى حرارتى آن بسيار بالا است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج11، 173</ref>.

گفتنی است علاوه بر ذکر نام زیتون در قرآن، سوگند به «انجیر و زیتون» و به «طور سیناء» در آیات نخستین سوره تین، نیز بیانگر اهمیت زیتون و خواص بی‌شمار آن است. «طور سیناء» به عنوان یکی از احتمالات محل رویش زیتون، در ادامه، بررسی خواهد شد.

امّا درباره اينكه آيا منظور، سوگند به همين دو ميوه معروف است يا چيز ديگر؟ مفسران سخنان گوناگونى دارند. در تفسیر نمونه<ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج27، 139</ref> چنین آورده شده که بعضى آن را اشاره به همان دو ميوه معروف مى‏‌دانند كه خواص غذايى و درمانى فوق‌العاده زيادى دارد، بعضى ديگر معتقدند كه منظور از آن، دو كوهى است كه شهر «دمشق» و «بيت‌المقدس» بر آن‌ها قرار گرفته، چرا كه اين دو محل سرزمين قيام بسيارى از انبياء و پيامبران بزرگ خدا است و اين دو قسم با سوگندهاى سوم و چهارم كه از سرزمين‌هاى مقدّسى ياد مى‌‏كند هماهنگ است.

بعضى نيز گفته‌اند نام‌گذارى اين دو كوه به نام «تين» و «زيتون» به خاطر اين است كه بر يكى از آن‌ها درختان انجير مى‏‌رويد و بر ديگرى درختان زيتون.

بعضى نيز «تين» را اشاره به دوران آدم دانسته‏‌اند؛ چرا كه لباسى كه آدم و حوا در بهشت پوشيدند از برگ درختان انجير بود و زيتون را اشاره به دوران نوح مى‌‏دانند؛ زيرا در آخرين مراحل طوفان، نوح كبوترى را رها كرد تا درباره پيدا‌شدن خشكى از زير آب جستجو كند او با شاخه زيتونى بازگشت و نوح فهميد كه طوفان پايان گرفته و خشكى از زير آب ظاهر شده است؛ لذا شاخه زيتون رمز صلح و امنيت است.

بعضى نيز «تين» را اشاره به مسجد نوح كه بر كوه جودى بنا شد، مى‌‏دانند و زيتون را اشاره به بيت المقدس؛ ولى ظاهر آيه در بدو نظر همان دو ميوه معروف است، اما با توجه به سوگندهاى بعد مناسب دو كوه يا دو مركز مقدس و مورد احترام مى‏‌باشد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(ص) مى‌‏خوانيم كه خداوند از ميان شهرها چهار شهر را برگزيد و درباره آن‌ها فرمود:
{{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
{{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
تين، مدينه است و زيتون، بيت‌المقدس و طور سينين، كوفه «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»، مكه است <ref>عروسى‌حويزى، 1415: ج5، 606</ref>.

همچنین در آیۀ بیست سوره مؤمنون {{QFrame|Surah=23|Ayah=20}}<ref>و از طور سينا درختى برمى‌‏آيد كه روغن و نان خورشى براى خورندگان است</ref> ، به‌طور غیرمستقیم به زیتون، به‌عنوان درختی اشاره شده که در «طور سیناء» می‌روید و از آن، روغنی خوراکی به‌دست می‌آید.

=فواید و طول عمر درخت زیتون=
لفظ «مبارک»، به همراه تمام مشتقات آن، 32 مرتبه در قرآن به‌کار رفته است. حائز اهمیت است لفظ «مبارک و مبارکه» در خصوص قرآن
<REF>انعام، 92 و 155؛ انبیاء، 50؛ ص، 29.</REF>، مکه<REF>آل‌عمران، 96.</REF> ، باران<REF>ق، 9</REF> ، تحیت<REF>نور، 61.</REF> ، حضرت عیسی(ع)<REF>مریم، 31.</REF> ، زمان (شب قدر)<REF>دخان، 3.</REF> و مکان مبارک <REF>مؤمنون، 29.</REF> و درخت زیتون به‌کار رفته است. جالب است در میان انواع میوه‌های ذکر شده در قرآن، فقط از درخت زیتون، با این صفت نام برده شده است. همچنین توجه به این نکته که وادی ایمن<REF>قصص، 30.</REF> نیز با این صفت به کار رفته تأمل برانگیز است.

هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (99) می‌نویسد کلمۀ مبارک، زیتون را یک چیز بسیار مفید، مقدس و خجسته معرفی می‌کند. قرآن با قسم یادکردن به زیتون، آن را مهم جلوه داده و علم ثابت کرده که زیتون نه تنها یک غذای لذت‌بخش است؛ بلکه یک منبع مفید برای صحت نیز می‌باشد.

کلمۀ «مبارکه» از ریشه «برک» در اصل به معنای ثابت‌بودن است <REF>ابن فارس، 124</REF> و «برکه» به معنی فزونی و نموّ است<REF>فراهیدی، 1410: ج5، 367</REF>. این واژه هر چند كه در معانى<ref> واژه «بَرْك» به معنی سينه شتر است.</ref> ديگر نيز به ‌كار رفته است؛ ولی معناى همراهى و پايدارى و ملازمت نيز از آن استنباط مى‏‌شود. «مُبَارَك»، چيزى است كه در آن خير و بركت باشد؛ بنابراين به هر چيزى كه فزونى و زيادتى نامحسوس در آن مشاهده شود، مبارك مى‌‏گويند<REF>راغب‌اصفهانی، 1412: 119</REF>.

با توجه به مطالب ذکر شده، می‌توان نتیجه گرفت كه «بركت» به معناى فايدۀ ثابت است ممكن است گاهى از آن، مطلق ثبوت اراده شودو با نموّ و زيادت و سعادت قابل جمع بوده؛ بلكه به‌دور از اين معانى نيست<REF>قرشی، 1371: ج1، 189</REF>.

مفسران دربارۀ اینکه خداوند متعال از درخت زیتون با صفت «مبارکه» یاد می‌کند، دلایل مختلفی را بیان می‌دارند: برخى گويند: به‌سبب اين‌ است كه منافع آن زياد است. برخى دیگر گويند: علت اينكه زيتون را ذكر مي‌كند به‌خاطر اين است كه روغن آن بهتر مى‏‌سوزد. بعضى براین باورند: كه زیتون اولين درختى بود كه پس از طوفان نوح روئيد و محل روئيدن آن جايگاه انبياء بوده است، برخى گويند: به‌خاطر اين است كه هفتاد پيامبر، از جمله ابراهيم(ع) آن را مبارك ساخته‏‌اند؛ بدين علت مبارك ناميده شده است <REF>طبرسی، 1372: ج7،225</REF>.

در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده كه زيتون را بخورانيد و به تن بماليد كه از درخت مباركى است‏ <REF>كمره‏اى، 1351، ج10، 21</REF>.

در حدیثی از امام علی(ع) نیز آمده با روغن زیتون، بدن را چرب کنید و با آن، خورش بسازید، چرا که روغن نیکان و خورشِ برگزیدگان است، دوبار به پاکی سوده شده، در آن، بِدان هنگام که روی می‌کند و بِدان هنگام که پشت می‌کند، برکت نهاده شده است و با وجود آن، هیچ بیماری‌ای زیان نمی‌رساند <REF>کلینی، ج6، 331</REF>.

برداشتی که از مبارک‌ بودن درخت زیتون شده و فقط به فواید بی‌شمار میوۀ آن توجه شده، غالباً از آنجا نشأت می‌گیرد که «مبارکه» صفت برای «زیتونه» در‌نظر گرفته شده؛ در‌حالی‌که در متن آیه، صفت «مبارکه» بلافاصله بعد از «شجره» آورده شده، نه «زیتونه». در حقیقت «مبارکه صفت برای شجره است»<REF>درویش، 1415: ج6،606</REF>؛ یعنی تمام اجزای درخت زیتون، از برگ و میوه و چوب، همگی، پربرکت هستند و این صفت، فقط مختص به میوۀ آن نیست. همچنین با نظر به معنای «ثبات» که ابن‌فارس در ریشۀ این کلمه نهان دانسته، علاوه بر فواید تمام اجزای درخت زیتون، باید به ویژگی خاص آن، ثبات درخت زیتون، نیز توجه شود.

درخت زیتون، از فواید بی‌شماری برخوردار است. این درخت به‌علت همیشه سبزبودن در ایجاد فضای سبز و حفاظت از خاک، به‌ویژه در شیب‌ها و اماکنی که دارای خاک نامناسب هستند، به‌کارمی‌رود. علاوه‌برآن، از روغن میوه و هسته آن می‌توان در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی استفاده نمود. حائز اهمیت است که از برگ این درخت نیز به‌عنوان دارو استفاده می‌شود <REF>طباطبایی، 1374: 2و10</REF>. چوب زیتون مرغوب، خوش نقش، خوش رنگ، جلاپذیر است و کاربردهای فراوانی در خراطی و ساخت وسایل تزیینی و تهیه روکش‌های مرغوب دارد<REF>حسن‌عباسی، 1373: 31</REF>. فواید درخت زیتون و محصولات حاصل از آن بسیار زیاد می‌باشد که به برخی از آن‌ها به‌صورت مختصر اشاره شد. در ادامه، در بخش مربوط به روغن زیتون، به سایر خواص آن اشاره می‌شود.

همچنین، درخت با برکت زیتون، عمر بسیار طولانی دارد. ساقه‌های قوی و بیش از هزار ساله درختان زیتون در حاشیه دریای مدیترانه همواره شگفتی جهان‌گردان، گیاه‌‎شناسان و دانشمندان علوم طبیعی را برانگیخته است <REF>طباطبایی،1374: 6</REF>. تئوفراستوس، معتقد است که این گیاه تا دویست سال عمر می‌کند؛ امّا بررسی‌های اخیر محققان با شمارش حلقه رشد سالیانه نشان داده که این درخت تا دوهزار سال نیز می‌تواند عمر نماید <REF>راکهام و مودی ، 1997: 200</REF>. برخی نیز ذکر کرده‌اند که زیتون تا سه‌هزار سال نیز می‌تواند عمر نماید<REF>جانی‌نودهی، 1373: 52</REF>. در علی‌آباد گرگان درختان زیتونی وجود دارند که عمر آن‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. علاوه‌برآن، درختان زیتونی در منطقه بختیاری در روستای «سونک» و در منطقه «زیتی» دیده شده که عمر آن‌ها به بیش از هشتصد تا هزار سال می‌رسد<REF>طباطبایی، 1374: 4</REF>. یکی از نکات جالب دربارة درخت زیتون، به ارث رسیدن این درخت می‌باشد که شاید به‌علت عمر طولانی آن است، به‌گونه‌ای که در‌خصوص آن گفته شده است که جزء معدود درختانی است که به ارث می‌رسد <REF>پاک‌نژاد، 160:1355</REF>.

[[پرونده:درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|تصویر 1: نمایی از درختان زیتون تنومند با عمر طولانی]]

بنابراین، درخت زیتون علاوه بر خواص بسیاری که دارد؛ در میان سایر درختان نیز بیشترین عمر را دارد که این دو موضوع، هم با معنای ریشه «برک»، یعنی ثبات و پایداری و هم با معنای کلمه «مبارک»، یعنی پربرکت‌بودن درخت زیتون، کاملاً سازگار است.

در قرآن کریم، نام 22 گونه گیاهی ذکر شده است که به هفده خانواده گیاهی تعلق دارند. این گونه‌های گیاهی شامل انواع درختی، بوته‌ای و علفی هستند. در میان گیاهان نام برده شده در قرآن، دو خانواده گندمیان<REF>Poaceae</REF> و حبوبات<REF>Fabaceae</REF> دارای گیاهانی یکساله هستند که رژیم غذایی اغلب اقوام و چهارپایان به گونه‌های آن‌ها وابسته است و جزء اولین و دومین گیاهان مهم اقتصادی جهان به‌شمار می‌آیند. خانواده‌هایی چون زیتون<REF>Oleaceae</REF> و انگور <REF>Vitaceae</REF> با وجود محدودبودن تعداد گونه‌های کاربردی آن‌ها، به‌سبب استفاده اقتصادی نیز در جایگاه بالایی قرار دارند<REF>بنت، بی‌تا، 1</REF>.

یکی از گیاهان مهم و اقتصادی خانواده زیتون، درخت زیتون است که رژیم غذایی و اقتصاد بسیاری از کشور‌های حوزه مدیترانه به آن وابسته است. با توجه به آنچه ذکر شد، مطلبی که نظر هر خواننده هوشیار را به خود متوجه میکند، ذکر کلمه «مبارکه» برای درخت زیتون در قرآن کریم است. همان‌طورکه ذکر شد دو خانواده مهم اول دارای گیاهان یکساله کاربردی هستند و پس از آن‌ها با توجه به ذکر قرآن و اهمیت گیاهان در نزد انسان درخت زیتون به لحاظ کاربردی از سایر درختان متمایز می‌شود و این همان توصیف به‌جا و مناسب قرآن برای درختی است که تمام اجزای آن اعم از چوب، میوه، برگ و حتی خود درخت دارای موارد استفاده متعدد است. در آیات 99و 141 سوره انعام مقایسه‌های قابل تأملی (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَمُتَشابِهٍ) در مورد میوه‌هایی چون انار و خرما با زیتون بیان شده است که ممکن است در نگاه اول سؤال برانگیز باشد؛ ولی پس از بررسی‌های علمی تحسین هر خواننده هوشیاری را برمی‌انگیزد. تشابه و تفاوت‌های این جنس‌ها در جدول زیر آمده است.

{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول 2: تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون<REF>مظفریان،1383</REF>.
|-
!صفات !! انار !! زیتون !! خرما !! انگور
|-
! نام علمی|| Punica Granatum|| Olea europaea|| Phoenix dactylifera|| Vitis vinifera
|-
! نوع گیاه|| درخت یا درختچه|| درخت یا درختچه|| درخت|| درختچه پیچان
|-
! برگ|| ساده|| ساده|| شانه‌ای|| ساده
|-
! تک‌لپه/دولپه|| دولپه|| دولپه|| تک لپه|| دولپه
|-
! نوع میوه|| شفت|| شفت|| میوه گوشتی دارای میانبر یک دانه‌ای|| سته
|-
! تخمدان || زیرین|| زیرین|| زیرین|| زیرین
|-
! برخی خواص درمانی|| درمان کم‌خونی، بهبود دهنده درد سينه، سرفه، قابض|| مسهل، رفع درد اعضا، رفع سرفه || زيادکننده خون، معالج درد کمر و نرم‌کننده سينه و شش‌ها، ملين|| ملين، درمان سرفه و سل ريوی، درمان کم خونی
|}

=زادگاه درخت زیتون=

آیۀ 35 سوره نور، پس از ذکر مبارک‌ بودن درخت زیتون، به بیان صفت دیگری از آن درخت می‌پردازد: «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...». این عبارت، در واقع، صفت دوم «شجره» بوده <ref>درویش، 1415: ج6،606</ref> و مفهوم را نه به طور صریح، بلکه با کنایه بیان می‌کند<ref>ابن‌عاشور، ج18،193</ref>. عبارت «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...» تنها یک‌بار در قرآن به‌کار رفته است. اگرچه مشتقات دو واژه «شرق» و «غرب» در 17 آیه قرآن به‌کار رفته است.

از این‌رو، دربارۀ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی، تفسیرها و مصادیق مختلفی ارائه شده است:

برخی گویند: درختى است كه تمام جوانب آن به طور مساوى در معرض تابش نور آفتاب است، نه در جانب شرق باغ و كنار ديوارى قرار گرفته است و نه در جانب غرب كه تنها يك سمت آن آفتاب ببيند و در نتيجه ميوه آن نيمى رسيده و نيمى نارس و روغن آن ناصاف ‌گردد <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج14، 477</ref>؛ بلكه در وسط قرار دارد و ميوه‏‌اش به خوبى مى‌‏رسد و روغنش زلال است. دليل بر اين معنا، جمله «يَكادُ زَيْتُها يُضِي‏ءُ، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» است؛ چون سياق آیه اين است كه مراد از آن، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى‌‏شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد <ref>طباطبایی، 1417: ج15،124</ref>، يعنى نه چنان است كه از سايه بهره نگيرد و نه چنان است كه از خورشيد بهره نگيرد؛ بلكه از هر دو بهره مي‌گيرد <ref>طبرسی، 1372: ج7، 255</ref>. در روایت<ref> «لا خير في شجره و لا في نبات في مفيأة و لا خير فيهما في مضحى».</ref> است: هیچ نفعی در درخت و گیاهی که همیشه در سایه یا نور خورشید باشد، نیست <ref>بیضاوی، 1418: ج4، 107</ref>.

دیگر اینکه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق يا مغرب برويد؛ بلكه درخت بهشتى است. بعضى ديگر گفته‌‏اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق و مغرب دنيا نيست؛ بلكه از درختان شام است که در ميان مشرق و مغرب قرار دارد و روغن آن بهترين روغن است. این دو دیدگاه اخیر، از نظر علامّه طباطبایی <ref>1417: ج15، 124</ref> پذیرفتنی نيست؛ چون از سياق آیه فهميده نمى‌‏شود.

همچنین احتمال داده‌اند، منطقه‌ای بین شرق و غرب سرزمین عرب، یعنی شام مدّ نظر باشد<ref>ابن‌عاشور، ج18،193</ref> که گفته شده زادگاه درخت زیتون است.

البته، مفسران دربارة تخصيص درخت زيتون به صفت نه شرقی و نه غربی «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، دلایل متعددی را بیان داشته‌اند که تمام آن‌ها می‌تواند در مشخص‌شدن آن نوع، درخت زیتونی که مدّ نظر قرآن است دخیل باشد:

برخی گفته‌‏اند: براى آن است كه بیان نماید روغن آن درخت، روشن‌تر و صاف‏تر است. برخی دیگر گفته‌‏اند: براى آن كه شاخه‌‏هاى آن، از سر تا پا همه برگ دارد. همچنین گفتند: براى آن است كه در استخراج روغن آن نیاز به فشردن نیست یا براى آنكه زیتون، اوّلین درختى است كه بر زمين رویید. نیز گفته‌‏اند: اوّلین درخت كه پس از طوفان بر زمين پديد آمد یا براى آن كه زادگاه آن در شام و بيت المقدّس است كه منزل انبيا و اولياست و زمين مقدّسه است <ref>ابوالفتوح‌رازى، ج‏14، 147</ref>.

در‌خصوص این مطلب، لازم است به آیۀ بیست سورۀ مؤمنون که به‌طور غیرمستقیم به زیتون اشاره دارد، نیز اهتمام ورزید. در این آیه، «وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآكِلِين»، گفته شده مقصود از درختى كه در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مى‏‌آيد، درخت زيتون است <ref>طباطبایی، 1417: ج15، 23</ref>.

مفسران دربارۀ مراد از «طور سيناء»، دو احتمال عمده داده‏‌اند:

نخست اينكه اشاره به همان كوه طور معروف، واقع در صحراى سينا دارد؛ دوم اينكه طور سيناء جنبه توصيفى دارد و به‌معنى كوه پربركت يا كوه پردرخت يا كوه زيبا است؛ چون طور به‌معنى كوه و سيناء به‌معنى پربركت و زيبا و مشجر است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج14،220</ref>.

حال دربارۀ کوه طور، ابن‌زيد گوید: كوهی است در ميان مصر و أيل كه حضرت موسى(ع)، در آنجا با خداى مناجات كرد. مقاتل گوید: اوّلین كوهى است كه زيتون بر آن رويید<ref>ابوالفتوح‌رازى، 1408: ج14،15</ref>. بنابراین، کوه طور واقع در صحرای سینا می‌تواند یکی دیگر از احتمالات نخستین محل پیدایش درخت زیتون باشد.

از این‌رو، برای بررسی دقیق علمی، می‌توان احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی یا به عبارت دیگر، احتمالات ایشان دربارة زادگاه درخت زیتون را چنین دسته‌بندی کرد که در جدول شماره سه نشان داده شده است.
{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول3: احتمالات مفسران درباره درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی (زادگاه درخت زیتون)
|-
! ردیف !! احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی !! مناطق
|-
| 1|| نخستین محل پیدایش درخت زیتون؛ سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین (یا میان شرق و غرب سرزمین عرب)|| شام و بيت المقدّس
|-
| 2|| نخستین محل پیدایش درخت زیتون؛ کوه طور، واقع در صحرای سیناء|| مصر
|-
| 3|| بهترین نوع درخت زیتون؛ درختی با تابش یکسان نور آفتاب بر تمام جوانب آن (نه همیشه در سایه و نه همیشه در آفتاب)|| درختان زیتون تمام کرۀ زمین [یا مناطق مدیترانه‌ای]
|}

تحقیقات علمی متعددی، به‌منظور جستجوی زادگاه اصلی درخت زیتون صورت گرفته است؛ امّا هنوز دربارة خواستگاه دقیق آن اظهار نظر قطعی نشده است. هرچند که بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای داشته و 35تا40 گونه درختی یا درختچه‌ای و حدود 1200رقم دارد. مناطق مدیترانه‌ای به مناطقی اطلاق می‌شوند که در فاصله بین طول جغرافیایی 30تا45 درجه واقعاند، این مناطق بهار و پاییز کوتاه، تابستان گرم و خشک و زمستانی معتدل و بارانی دارند <ref>صالحی، 1373: 73</ref>.

زیتون، گونه‌ای دیپلوئید (2n کروموزومی) با 2n=2x=46 است که به دو زیر گونه تقسیم می‌شود.Olea europaea زیر گونه europaea و O. europaea زیر گونه cuspidate دو زیر گونه‌ای هستند که به‌طور وسیع پراکنده شده‌اند.Olea europeae: sub sp. europaeae var. sylvestris گونه خودرو (وحشی) محسوب می‌شود <ref>براچی و دیگران، 2011: 450</ref>. زیتون‌های وحشی از جنوب آفریقا تا جنوب آسیا، در کوه‌های صحرا و مکرانسیا دیده شده‌اند <ref>نور محمدی ، زهرا و دیگران ،2012: 708</ref>. بررسی‌های لومارت و همکاران در سال 2000 نشان داد که در بین دسته زیتون به لحاظ تکاملی می‌توان سه قبیله را تشخیص داد؛ تاکسون‌های جنوب و شرق آفریقا؛ تاکسون‌های آسیایی؛ تاکسون‌های متعلق به مکرونسیا،صحرا و مدیترانه. طبق این بررسی‌ها مشخص شد که زیتونی که امروزه کشت می‌شود با تاکسون‌های متعلق به صحرا و مکرونسیا ارتباط نزدیکتری به لحاظ کلروپلاستی دارد و گونه‌های متعلق به شرق آفریقا و آسیا باید از زیتون مدیترانه‌ای به لحاظ گونه‌ای جدا قرار گیرند <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 547</ref>. گونه O. europaea زیرگونه sylvestris تنها گونه‌ای است که برای کشتکردن اهلی شده تا Olea europaea زیر گونه europaeaاز آن به‌دست آید <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 1997: 39</ref>. به عبارت دیگر، این گونه، قدیمی‌ترین گونه کاشته شده است. سایر تاکسون‌های زیتون وحشی یا برای تغذیه دام‌ها یا برای بهره‌برداری از چوب سخت آن‌ها به‌کار می‌روند <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 548</ref>؛ زیرا گونه‌های وحشی دارای میوه کوچکتر و روغن کمتری هستند. تحقیقات نشان داده است که بیشترین تنوع ژنتیکی زیتون در شمال غربی آفریقا وجود دارد <ref>بسنارد و دیگران، 2008 :25</ref>. بسنارد و همکاران در سال 2013، با بررسی فیلوژنتیکی ژنوم کلرپلاستی زیتون در مناطقی موسوم به نقاط داغ یا Hotspot (اماکنی که بیشترین تنوع زیستی با درجه بالای آسیب‌پذیری را دارا هستند) و پراکنش ژنوم پلاستیدها، نحوه پراکنش گونه‌ها و فسیل‌های ماکروسکوپی به جا مانده سه منطقه را به عنوان زادگاه این اجداد تعیین نموده اند. قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق مناطقی هستند که به عنوان زادگاه زیتون در نظر گرفته شدند<ref>بسنارد و دیگران، 2013 :1471</ref>.

علاوه بر موارد یاد شده، زیتون مقدس یا زیتون وحشی با نام علمی Olea aucherii یا Olea chryscphillaگونه‌ای از زیتون است که اصل و مبدأ آن از اتیوپی (حبشه) است که در عربستان، ایران (استان کرمان جنگل‌های بین اسفندیه و سیرجان در ارتفاع 2000تا2500 متری) و جزایر اقیانوس هند می‌روید. برگ‌های آن، نقره‌ای متمایل به زرد طلایی است، حاشیه برگ‌ها قطور و صاف است. میوه ریز آن 6تا8 میلیمتر طول دارد <ref>حسن‌عباسی، 1373: 36</ref>.

با توجه به بررسی‌های دانشمندان می‌توان نتیجه گرفت که بهترین زیتون و روغن حاصل از آن در مناطقی حاصل می‌شود که زمستان معتدل و تابستان گرم دارد (مناطق مدیترانه‌ای) و تابش نور آفتاب بر تمام جوانب درخت زیتون در این مناطق می‌تواند بر مرغوبیت روغن آن تأثیر به‌سزایی داشته باشد.

=اشتعال سریع روغن زیتون=

سپس، خداوند با عبارت «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به سومین ویژگی درخت زیتون اشاره می‌کند <ref>درویش، 1415: ج6، 606</ref> و می‌فرماید درخت زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى، روغن آن چنان مرغوب و با کیفیت است كه نزديك است بدون اينكه آتشى به آن برسد، شعله‌‏ور شود.

«یکاد» قید است. لازم به یادآوری است هرچه قیدها در جمله بیشتر باشد توضیح و تخصیص جمله نیز بیشتر شده و فائد‌ه‌اش کامل‌تر می‌شود و اگر قیدهاحذف شود؛ کلام، دروغ یا غیر مورد نظر خواهد شد، مثل همین آیه که اگر کلمه «یکاد» حذف گردد این سخن بدلیل مشاهده و واقعیت عینی کذب خواهد شد و هدف و غرض مورد نظر یعنی نزدیکی و قرب، از دست خواهد رفت <ref>هاشمی، 1380: 152</ref>.

واژۀ «زیت» در لغت به معنی روغن <ref>قرشی، 1371: ج3، 190</ref> و عصاره زيتون است <ref>فراهیدی، 1410: ج7، 378</ref> <ref>راغب‌اصفهانی، 1412: 384</ref><ref> ابن‌منظور، 1414: ج2، 35</ref>. قيد روغن، آن هم از درخت زيتونى که نه شرقى است و نه غربى، براى اين است كه بر صفا و زلالى روغن و جودت آن و در نتيجه صفاى نور آن به‌خاطر خوش‏‌سوزيش دلالت كند؛ چون در ادامۀ آیه مى‏‌فرمايد، روغنى است كه گويا بدون كبريت هم مى‌‏خواهد مشتعل شود<ref>طباطبایی، 1417: ج15،124</ref>.

گفتنی است «أضاء» به معنای افروخت و افروخته شد <ref>راغب‌اصفهانی، 1412: 514</ref> از باب «إفعال» لازم و متعدى<ref>مانند آیه «... أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ ...» (بقره،20) كه فعل «أَضاءَ» لازم آمده و آیه «... فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ...» (بقره،17) که متعدى به‌كار رفته است.</ref> به‌كار می‌رود<ref>قرشی، 1371: ج4، 202</ref>. این کلمه از ریشه «ضوء» بر نور دلالت دارد <ref>ابن‌فارس، 604</ref>؛ امّا فرق میان نور و ضیاء در این است که ضیاء بالذات است، مثل نور خورشيد؛ ولی نور بالعرض و اكتسابى است، مانند روشن‌شدن دیوار با نور خورشید<ref>طریحی، 1375: ج1، 272</ref>. جالب است بدانیم، «يُضىِ‏ءُ» در این آیه، همانطور که در ترجمه فولادوند <ref>354</ref> گفته شد به معنای لازم به‌کار رفته؛ یعنی «افروخته مى‌‏شود». احتمالاً این کاربرد، اشاره به ذاتی‌بودن احتراق روغن زیتون دارد. همچنان‌که خداوند متعال در ابتدای آیه نیز می‌فرماید: «... يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ ...»، مصدر «وقد» به معنای افروخته‌شدن آتش است<ref>به‌طور استعاره براى درخشيدن هم به‌کار مى‏‌رود (راغب‌اصفهانی، 1412: 879).</ref> <ref>فراهیدی، 1410: ج5، 197</ref><ref> ابن‌فارس،1100</ref><ref> قرشی، 1371: ج7، 233</ref><ref> راغب‌اصفهانی، 1412: 879</ref>؛ پس ممکن است معنای «يُوقَدُ» و «يُضىِ‏ءُ» بر‌ اشتعال خود‌به‌خودِ روغن زیتون اشاره نماید؛ علاوه بر آن، عبارت «... وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به عنوان مبالغه تأکید می‌کند بدون اینکه حتی آتشی به آن روغن نزدیک شود، گویا خودش شعله‌ور می‌شود.

مراد از «بودن نور بالاى نور» به‌طورى كه بعضى گفته‏‌اند <ref>زمخشری، 1407: ج3، 241</ref>: دو چندان بودن و شدت آن است نه تعددش. پس مراد اين نيست كه نور معين يا غيرمعينى است بالاى نورى ديگر نظير آن باشد و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است؛ بلكه مراد اين است كه آن نورى متضاعف و دو چندان است، بدون اينكه يكی از ديگرى متمايز باشد <ref>طباطبایی، 1417: ج15، 124</ref>.

پاک‌نژاد در کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر <ref>135</ref> می‌نویسد؛ میوه زیتون شامل مواد زیر است: 30% وزن زیتون رسیده آب، 5% مواد سفیدهای، 10% مواد قندی و 52% روغن که در آن500 واحد بین‌المللی کاروتن موجود است؛ ولی مقدار ویتامین‌های دیگرش قابل ملاحظه نیست. روغن زیتون تنها روغنی است که با چربی شیر انسان و با تریولن موجود در بافت‌های بدن انسان شبیه است. مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد؛ هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر شویم مقدار روغن زیادتر می‌شود. مثلاً در فرانسه یک گونه 20% و همان‌گونه در تونس 29% روغن می‌دهد. باید توجه داشت که میزان روغن زیتون بسته به نژاد و زیست‌گاه متفاوت است. از هسته زیتون نیز روغنی استخراج می‌شود که با روغن میوه متفاوت است. مقدار روغن موجود در زیتون بیشتر به نوع میوه بستگی دارد، معمولاً از پیرابر گیاه ۶۰تا۷۰ درصد روغن می‌توان بدست آورد. علاوه بر روغنی که از میوه گرفته می‌شود هسته زیتون هم دارای 52/28 % روغن است. روغن هسته خوراکی است. وزن مخصوص روغن هسته زیادتر ولی روغن میوه خالص‌تر است.

ترکیبات شیمیایی روغن زیتون عبارت است از اسید‌های چرب اشباع که به‌صورت گلیسرید‌ها و در نتیجه پایین آمدن حرارت، کموبیش ته‌نشین می‌شوند و مارگارین نام دارند. به‌طورکلی، روغن به‌دست آمده از مناطق گرم، مارگارین فراوان‌تری دارد که برای حذف آن، روغن را در محل سردی قرار می‌دهند و سپس صاف می‌کنند تا مارگارین آن‌ها گرفته شود. مواد دیگر روغن زیتون به قرار زیر است: 5/1 % مواد غیرصابونی مانند فیتومترین و ماده رزینی به نام ویریدین <ref>Viridine</ref> .اسیدپالمتیک، اسید استئاریک، اسید آراشیدیک، اسید اسید هگزادسنئوئیک، اسید اولئیک، اسید لینولئیک، مقداری ویتامین آ و ‌ای هم دارد. کلروفیل، لیستین، زانتوفیل، دیاستاز‌ها و گلوکوزید‌های تلخ از موارد دیگری هستند که در روغن زیتون وجود دارد. لازم به ذکر است که مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتی‌اكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب داراي يك پيوند غيراشباع تشكيل مي‌دهند <ref>تورا و دیگران، 2007 : 108</ref>. اسیدهای چرب در اشتعال روغن نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. اسید اولئیک موجود در روغن زیتون و برخی دیگر از روغن‌های زیستی، جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد<ref>کنوثه ، 2005، 1068</ref>. همان‌طورکه می‌دانید روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. طبق نظر دانشمندان اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن نسبت به اسیدهای چرب اشباع دارای مزیت و برتری بوده و می‌توانند به مدت طولانی‌تری نورافروزی کنند <ref>پاک‌نژاد، 142:1355</ref>.

برخی ترکیبات به مقدار بسیار جزئی در روغن زیتون وجود دارند، مانند ترکیب فنولی به نام secoiridoides، که مسئول خواص درمانی آن هستند <ref>براچی و دیگران، 2011: 449</ref>. نوع و ميزان تركيبات شيميايي موجود در روغن زيتون از جمله تركيب اسيدهاي چرب، تركيبات آنتي‌اكسيداني و رنگدانه‌ها نماد كيفيت آن است كه خود به چندين عامل مانند رقم، شرايط اقليمي، روش استخراج و مرحله رسيدگي ميوه زيتون بستگي دارد. تحقيقات نشان داده است كه ميزان توكوفرول‌ها به نوع رقم، ميزان پلي‌فنل‌ها به منطقه كشت گياه، و ميزان اسيدهای چرب به هر دوی اين عوامل بستگي دارد <ref>علوي رفيعي، سمیه و دیگران،1390: 85</ref>. لازم به ذکر است که در حال حاضر از تفاله‌ها و پسماندهای زیتون برای تولید انرژی سازگار با محیط زیست استفاده می‌شود یا از آن برای حاصل‌خیز‌ساختن باغات بهره می‌گیرند<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

=انواع روغن زیتون=

روغن‌کشی زیتون غالباً به کمک آسیاب صورت می‌گیرد. روغن‌کشی اولیه به حالت سرد روغن خالصی به دست می‌دهد که حاوی مواد مؤثرتری است. روغن‌کشی ثانویه روغن معمولی‌ را فراهم می‌آورد <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27</ref>. در روغن‌کشی‌های بعدی، روغنی به دست‌ می‌آید با کیفیت نازل‌تر که معمولاً در صنایع به مصرف می‌رسد. یکی از این روغن‌ها روغن لامپانت نام دارد که برای سوخت در چراغ‌های روغنی به‌کار برده می‌شود <ref>طباطبایی، 1374: 348</ref>، امّا در کل روغن زیتون بر سه نوع است:

1. روغن زیتون رسیده

2. روغن زیتون نرسیده

3. روغن زیتونی که بعد از یک‌بار روغنگیری از زیتون مجدداً از آن روغن می‌گیرند.

==خواص انواع روغن زیتون==

روغن زیتون خواص بسیاری دارد که به‌طور مختصر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود <ref>پاک‌نژاد، 166:1355تا169</ref>:

1. روغن زیتون رسیده: برای درد اعصاب و عرق النساء، قولنج، رفع جرب، بیاض رقیق و ... مفید است.

2. روغن زیتون نرسیده: معتدل و قابض، مسمن و مدر، مقوی لثه و دندان، موافق معده و ... است.

3. زیتار: برای درد مفصل، عرق النساء، نقرس، استسقا و التیام زخم‌های بدن لاغر و ...مفید است.

=نتیجه گیری =

در آیه 35 سوره نور، تعبیر «شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ» با اختصاص صفت «مبارکه» به درخت زیتون، در میان 22 نوع گیاهی که در قرآن نام برده شده، بیانگر اهمیت درخت زیتون و میوه آن است. در معنای کلمه «مبارکه» و ریشه «برک»، دو نکته بسیار ظریف نهفته است. از آنجا که ریشه «برک» به معنای ثابت‌بودن و «مبارکه» به معنای چیزی پرخير و بركت است، علاوه بر فواید بی‌شمار درخت زیتون، به ویژگی خاص آن، یعنی ثبات و عمر طولانی درخت زیتون نیز اشاره دارد. در ضمن، قرارگرفتن این واژه پس از لفظ «شجره»، دلالت بر خواص تمام اجزای درخت زیتون دارد، نه صرفاً میوه آن.

سپس در ادامه آیه، به درخت زيتونى اشاره شده كه نه شرقى است و نه غربى و روغن آن چنان مرغوب است كه نزديك است بدون هیچ آتشى شعله‌‏ور شود «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ».

احتمالات مفسران درباره این نوع درخت زیتون که روغن بسیار مرغوبی دارد و شرقی و غربی نیست، اگرچه متفاوت است؛ امّا در کل، به سه نکته کلیدی اشاره دارد: اول اینکه این درخت زیتون در سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین قرار دارد؛ دوم اینکه نور آفتاب بر تمام جوانب آن به‌طور یکسان می‌تابد؛ سوم اینکه دارای مرغوب‌ترین روغن با خاصیت اشتعال‌زایی سریع است.

با توجه به اشارات قرآن، در بررسی‌های علمی، زادگاه درخت زیتون و ویژگی‌های آب‌‌‌‌‌‌و‌هوایی آن منطقه و کیفیت روغن زیتون آن، اهمیت می‌یابد.

با اینکه پژوهش‌های علمی نشان داده که زادگاه زیتون در 3 منطقه قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق می‌باشد؛ ولی هنوز نمی‌توان به طور قطع دربارة زادگاه دقیق درخت زیتون، اظهار نظر قطعی کرد؛ هرچندکه بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای دارد و این منطقه تقریباً در میانه کره زمین واقع شده و از تابش یکسان نور آفتاب برخوردار است که در مرغوبیت روغن آن نیز تأثیر دارد. همچنین دارای تابستانی گرم و زمستانی معتدل است. تحقیقات صورت یافته بیانگر آن است که مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد و هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر باشد، مقدار روغن زیادتر می‌شود.

در یک زیتون رسیده 52% روغن وجود دارد. مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتی‌اكسيدانی مانند تركيبات فنلی، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهای چرب با يك پيوند غيراشباع تشكيل مي‌دهند. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی موجود در روغن زیتون علاوه بر خواص درمانی در اشتعال روغن زیتون نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن در مقایسه با اسیدهای چرب اشباع از مزیت بیشتری برخوردار هستند. محققان بر این اعتقاد هستند که بهترین بیودیزل روغنی است که غنی از اولئیک اسید یا palmitoleic acid باشد. این اسیدهای چرب غیراشباع (تک باند) C18:1 و C16:1بهترین گزینه‌ها جهت سوخت بیودیزل هستند؛ زیرا در دمای سرد دیرتر از اشباع منجمد شده و راحت‌تر از غیراشباع (چند پیوند) اکسید می‌شوند. اسید اولئیک جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد <ref>کنوثه، 2005: 1068</ref>. مقایسه اسیدهای چرب موجود در روغن‌های گیاهی حاکی از آن است که بیشترین مقدار اسید اولئیک در روغن زیتون یافت می‌شود. علاوه بر اسید چرب ترکیبات دیگری از جمله ترکیبات فنولی در روغن زیتون یافت شده‌اند. میزان فنول کل موجود در روغن زیتون نیز در پایداری در برابر اکسیداسیون تأثیر به‌سزایی دارد (میزان این ماده در ارقام و طول‌های جغرافیایی- مختلف متفاوت است) <ref>هاشم‌پور و دیگران، 1389: 47</ref>. یکی از ترکیبات فنلی مهم در روغن زیتون هیدروکسی تیروزول که در برگ، تفاله و روغن زیتون یافت می‌شود. این ترکیب آتش‌گیر بوده و نقطه اشتعال آن 15 درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

اصطلاح « نُّورٌ عَلىَ‏ نُورٍ » شاید به خصوصیت نورافروزی روغن زیتون مرتبط باشد و این دور از ذهن نیست. بررسی‌های اخیر دانشمندان بر روی روغن زیتون و برخی روغن‌های گیاهی دیگر مانند روغن ذرت، سویا، آفتاب‌گردان حاکی از وجود موادی با خاصیت فلوروسنت (نوردهندگی) در آنهاست. تحقیقات بیشتر بر روی این روغن‌ها به همراه مقایسه آن‌ها با روغن زیتون بکر بیانگر آن بود که روغن زیتون بکر در مقایسه با سایر روغن‌ها دارای خاصیت نوردهندگی بیشتری است و در سه طول موج این خاصیت را نشان می‌دهد؛ در صورتی که سایر روغن‌ها حتی روغن زیتون عادی در یک طول موج در محدوده 430تا450 نانومتر این خصوصیت را از خود بروز می‌دهد. ساطع‌شدن نور متوسط در طول موج 681 نانومتر مربوط به کلروفیل و نور قوی در 252 نانومتر مربوط به ویتامین E می‌باشد<ref>کی ریاکیدیس، 2000: 1435</ref>. مطالعات زندومنقی و همکاران در سال 2005 بر روی روغن زیتون بکر نیز بیانگر آن بود که در طول موج 315تا330 نانومتر پلی فنول‌ها و فرول‌های فلوروسنت و در 350تا600 نانومتر برخی ویتامین‌های موجود در روغن زیتون دارای این خصوصیت هستند.

در نهایت تأکید قرآن بر «مبارک‌بودن زیتون» و «نه شرقی و نه غربی بودن» این درخت و «اشتعال بدون آتش» روغن آن، نیازمند بررسی‌های گسترده‌‌ای است.

=پانویس=
{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

=منابع=

1. فولادوند، محمدمهدى، 1415ق، ترجمه قرآن، چ1، تهران: دار القرآن‌الكريم (دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى).

2. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير.

3. ابن‌فارس، احمد، بی‌تا، معجم المقاییس فی اللغه، به‌تحقیق شهاب‌الدین ابو‌عمرو، بیروت: دار الفکر.

4. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مكرم، 1414ق، لسان العرب، چ3، بيروت: دار صادر.

5. ابوالفتوح‌رازى، حسين‌بن‌على، 1408ق، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، مشهد: بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.

6. ایلداری، سهیل، 1388، «زیتون هدیه الهی و نشان صلح»، مجله روند اقتصادی، ش 48، ص22تا24.

7. بيضاوى، عبدالله‌بن‌عمر، 1418ق، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، چ1، بيروت: دار احياء التراث العربى.

8. پاکنژاد، سید رضا، 1355، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، چ9، تهران: کتاب فروشی اسلامیه.

9. جانینودهی، سیدعباس، 1373، «زیتون و اهمیت آن»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص52.

10. جعفرى، يعقوب، كوثر.

11. حسنعباسی، نوروزعلی، 1373، «زیتون درختی مقدس؛ اعجاب انگیز با کاربردهای مختلف»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص306.

12. درويش، محيى‌الدين، 1415ق، اعراب القرآن و بيانه، چ4، سوريه: دار الارشاد.

13. راغب‌اصفهانى، حسين‌بن‌محمد، 1412ق، المفردات في غريب القرآن، چ1، بيروت: دارالعلم‏، دمشق: الدار الشاميه.

14. زمخشرى، محمود، 1407ق، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، چ1، بيروت: دار الكتاب العربي.

15. صالحی، سید جواد، 1373، «گزارش مطالعات اقتصادی- اجتماعی ناحیه مرکزی طارم»، گرگان: فجررایانه، ص73.

16. طباطبايى، سيدمحمدحسين، 1417ق، الميزان فى تفسير القرآن، چ5، قم: جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.

17. طباطبایی، محمد،1374، «زیتون و روغن آن»، تهران: صندوق مطالعاتی توسعه کشت زیتون، 399ص.

18. طبرسى، فضل‌بن‌حسن، 1372ش، مجمع البيان فى تفسير القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.

19. طريحى، فخرالدين، 1375ش، مجمع البحرين، چ3، تهران: كتاب‌فروشى مرتضوى.

20. عروسى‌حويزى، عبدعلى‌بن‌جمعه، 1415ق، تفسير نور الثقلين، چ4، قم: اسماعيليان.

21. علوي‌رفيعي، سميه و دیگران،1391، «مشخصات فيزيكي شيميايي روغن‌هاي زيتون تجاري ايراني»، مجله علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران، س7، ش2، ص85تا94.

22. فاروقی، محمد اقتدار حسین، 1379، گیاهان در قرآن، ترجمه احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

23. فراهيدى، خليل‌بن‌احمد،1410ق، كتاب العين، چ2، قم: هجرت.

24. قرشى، سيدعلى‌اكبر، 1371ش، قاموس قرآن، چ6، تهران: دار الكتب الإسلامية.

25. کلینی، الکافی، اسلامیه.

26. كمره‏اى، محمدباقر، 1351ش، آسمان و جهان؛ ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، چ1، تهران: اسلاميه.

27. مجیدی خامنه، فریده، آذر1379، «میوه‌ها‌های بهشتی در قرآن؛ زیتون»، مجله گلستان قرآن، ش38، ص27تا28.

28. محدث، محبوبه، 1381، «نماد درخت زیتون»، نشریه فرهنگ و هنر، ش20و21، ص52تا61.

29. مظفریان، ولی الله،1383، درختان و درختچه‌های ایران، تهران: فرهنگ معاصر.

30. مظفریان، ولی الله،1383، رده بندی گیاهی، ج 1و 2. تهران: امیر کبیر.

31. مكارم‌شيرازى، ناصر، 1374ش، تفسير نمونه، چ1، تهران: دار الكتب الإسلامية.

32. هاشم‌پور، ابوذر و دیگران، 1389، «تأثير اقليم كازرون بر شاخصهاي كيفي روغن زيتون Olea europaea L ارقام زرد، روغني و ماري»، مجله علوم باغبانی ایران، د41، ش1،
ص53تا47.

33. هاشمی، احمد، 1380، جواهر البلاغه، ترجمه محمود خورسندی و حمید مسجدسرائی، چ2، نشر فیض.

34. Bennet, B,C, Twenty-Five Economically Important Plant Families,Economic botany, Encyclopedia of Life, 34 p.

35. Besnard, G, Garcia-verdougo, C, Rubio de casas, R,. Treier, U, A, Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence
from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany, 101; 25-30.

36. Besnard, G, Khadari, B, Navascués, M, Fernández-Mazuecos, M, El Bakkali, A, Arrigo, N, Baali-Cherif, D, Brunini-Bronzini de Caraffa, V, Santoni, S, Vargas,
P, Savolainen, V, 2013, The complex history of the olive tree: from Late Quaternary diversification of Mediterranean lineages to primary domestication in the northern Levant, Prociding of Royal Society Botanical science 7: 1471-2954.

37. Bianchini, F, Corbetta F, 1976, The complete book of fruits and vegetables, Crown Publishers.

38. Bracci, T, Busconi, M, Fogher, C, Sebastiani, L, 2011, Molecular studies in olive (Olea europaea L.): overview on DNA markers applications and recent advances in genome analysis, Plant Cell Rep 30: 449–462.

39. Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany 101: 25–30.

40. Janick, J, 2007, Fruits of the Bibles, Hortscience,42(5),1072-1076.

41. Khafagi, I, Zakaria, A, Dewedar, A, El-Zahdany, Kh, 2006, A Voyage in the World of Plants as Mentioned in the Holy Quran, International Journal of Botany 2(3): 242-251.

42. Kyriakidis, N, B. Skarkalis, P, 2000, Fluorescence Spectra Measurement of Olive Oil and Other Vegetable Oils, Journal of AOAC International, 83(6): 1435-1439(5).

43. Knothe, G, 2005, Dependence of biodiesel fuel properties on the structure of fatty acid alkyl esters, Fuel Processing Technology, 86 : 1059– 1070.

44.Lumaret, R, Ouazzani, N, Michaud, H, Villemur. P, 1997, Cultivated olive and oleaster: two very closely connected partners of the same species (Olea europaea). Evidence from enzyme Polymorphism, Bocconea 7: p 39-

45. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L, Theoretical and Applied Genetics, September 2000, Volume 101, Issue 4, 547-553.

46. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain, C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L., Theoretical and Applied Genetics, Volume 101, Issue 4, pp 547-553.

47. Marwat, S, Kh, Ajab Khan, M, Aslam Khan, M, Ahmad, M, Zafar, M, Rehman, F, Sulta, Sh, 2009, Fruit Plant Species Mentioned in the Holy Qura’n and Ahadith and Their Ethnomedicinal Importanc. American-Eurasian J. Agric. & Environ. Sci., 5 (2): 284-295.

48. Zandomeneghi , M, Carbonaro, L, Caffarata, C, 2005, Fluorescence of Vegetable Oils: Olive Oils, Journal of Agricalture and Food Chemistry, 53 (3): pp 759–766.

49. Noormohammadi, Z, Samadi-Molayousefi, H, Sheidai, M, 2012, Intra-specific genetic diversity in wild olives (Olea europaea ssp cuspidata) in Hormozgan Province, Iran. Genet. Mol. Res. 11 (1): 707-716.

50. Rackham, O, Moody, J, 1997, The Making of the Cretan Landscape, England: Manchester University Press, 200 p.

51. Tombesi, A, Michalakis, N, Pastor M, 1996, Recommendation of the working group on olive farming production techniques and productivity.

52. Tura, D, Gigliotti, C, Pedo, S, Failla, O, Bassi, D, Serraiocco, A, 2007, Influence of cultivar and site of cultivation on levels of lipophilic and hydrophilic antioxidants in virgin olive oils (olea Europea L.) and correlations with oxidative stability. Sci Hort; 112:108-19.

53. http://www.chempro.in/fattyacid.htm

[[رده:مقاله]]
[[رده: نور.آیه35]]
[[رده:زیست‌شناسی]]
[[رده:پزشکی]]
[[رده:اقلیم‌شناسی]]
[[رده:شیمی]]

فواید زیتون و اشتعال روغن آن از منظر قرآن و علم

2020-04-04T07:38:05Z

Hosna: /* انواع روغن زیتون */

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

=چکیده=

زیتون با نام علمی Olea درختی همیشه سبز از خانواده Oleaceae است. زیتون یکی از قدیمی‌ترین گیاهان مناطق مدیترانه‌ای است. محققان معتقدند که آشنایی با زیتون و بهره‌برداری از آن در خاورمیانه، هم‌زمان با پیدایش اولین انسان‌های متمدن، به‌ویژه در شرق مدیترانه بوده است. قدیمی‌ترین مدرک مستند در مورد زیتون، روی الواح گلینی نقش بسته که مربوط به زمان مینوس<ref>Minos</ref> پادشاه کرت بوده است. روی این الواح اطلاعات جالبی از آن دوره، درباره گونه‌های مختلف زیتون و روغن آن ذکر شده است.

در کتب ادیان مختلف، به‌خصوص کتاب مقدّس مسلمانان، قرآن، از این درخت ارزشمند، نام برده شده و به برخی ویژگی‌های آن در آیه 35 سوره نور، همچون فواید بسیار زیتون، به‌طور غیرمستقیم با ‌کاربرد لفظ «مبارکه» و احتراق سریع روغن آن «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» اشاره شده است. لفظ «مبارکه» در میان انواع میوه‌هایی که در قرآن ذکر شده، فقط به درخت زیتون نسبت داده شده و بیانگر آن است که همه اجزای درخت، با برکت و سودمند بوده و این گیاه از ارزش والایی برخوردار است. بر این اساس، در مقاله حاضر سعی شده است به مدد اشارات قرآن، به فواید و عمر طولانی درخت زیتون، همچنین زادگاه احتمالاً مدیترانه‌ای آن و اشتعال سریع روغن آن به دلیل وجود اسیدهای چرب غیر‌اشباع پرداخته شود. ازاین‌رو، با وجود شناخت تجربی مردم آن عصر از فواید زیتون و کاربرد آن در درمان بیماری‌ها و استفاده به‌عنوان مادة سوختی برای چراغ‌ها، به جنبه‌ای دیگر از وجوه علمی قرآن اشاره می‌گردد.

=مقدمه=

درخت در اساطیر و افسانه‌های کهن همواره از حرمت و قداست والایی برخوردار بوده؛ در ادیان مختلف نیز بر کاشتن و نگهداری از درختان بسیار تأکید شده است. این توجه، ممکن است ریشه در نیاز مبرم انسان‌ به درختان داشته باشد. یکی از درختانی که نه تنها در اساطیر، بلکه در کتب مقدّس به آن بها داده شده، درخت زیتون است. یکی از گونه‌های مهم و اقتصادی زیتون، گونه Olea europaea از خانواده Oleaceae است. طبق تعریف گیاه‌شناسی، زیتون درخت یا درختچه‌ای است راست، همیشه سبز، به ارتفاع 10تا20 متر، اغلب پرشاخه و منشعب، با پوست سبز تیره. برگ‌های سرنیزه‌ای یا مستطیلی یا تخممرغی، با دمبرگ کوتاه و چرمی، با سطح فوقانی سبز تیره و سطح تحتانی نقره‌ای. گل‌ها سفید، میوه شفت و سبز رنگ، در حالت رسیده بنفش تیره یا سیاه‌رنگ، تخم مرغی، به قطر 1تا2 سانتی‌متر. رویشگاه آن ایران، اروپا، عراق و نواحی مدیترانه‌ای گزارش شده است<ref>مظفریان، 1383: 474تا475</ref>.

تامبسی <ref>Tombesi.</ref> در سال 1996 بیان می‌کند که زیتون برخلاف اغلب درختان میوه توانایی بالایی نسبت به تحمل شرایط محیطی دارد و می‌تواند در خاک‌های شور با درجه حاصلخیزی بالا رشد کند. طبق گفته بیانچینی و فرانچسکو<ref>Bianchini & Francesco</ref> در سال 1976، درخت زیتون درخاکی که به خوبی زهکشی شده باشد و اسیدیته آن حدود 8 باشد به خوبی رشد می‌کند. کشاورزان عهد باستان تصور می‌کردند این درخت‌ فقط در ساحل دریا می‌روید. حتی پدر علم گیاه‌شناسی «تئوفراستوس» محاسبه کرده بود که این درخت‌ فقط تا فاصله 55/6 کیلومتری از دریا امکان ادامه‌ حیات دارد. البته، این عقیده تاکنون اثبات نشده است؛ ولی رویشگاه‌ درختان زیتون اغلب در سواحل دریای مدیترانه بوده‌ و اغلب جزایر این دریا به‌ویژه نواحی‌ جنوب غربی دریای مدیترانه (شبه‌جزیره ایبری و شمالغربی آفریقا) از مراکز عمده تولید زیتون دنیا است. درخت زیتون از دوران کهن به عنوان منبعی برای‌ به دست آوردن محصولی با ارزش غذایی بالا، مصارف دارویی و درمانی و تولید روغن و صابون مورد توجه بوده است<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

برخی محققان که در زمینۀ اعجاز علمی قرآن پژوهش‌هایی انجام داده، چنین ادعّا می‌کنند که آیه 35 سوره نور به دو موضوع: یکی، فواید زیتون و دیگری، اشتعال بدون آتش <ref>هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (54) درباره این قسمت از آیه به مسئله «احتراق بدون آتش» اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که آیه به احتمال زیاد به کشف برق اشاره دارد که این حالت، شباهت بسیاری به سوختن ستاره و پخش نور دارد. وی می‌نویسد این آیه اشاره به چیزی دارد که نور می‌پراکند، در‌حالی‌که نه در غرب است و نه در شرق. یعنی ابعاد فیزیکی ندارد و توسط آتش هم فروزان نگردیده است. پس به احتمال زیاد این آیه قرآن اشاره به کشف برق دارد. چون برخلاف چراغ‌های تیلی و گازی، در یک چراغ برقی چیزی سوخته نمی‌شود و روشن‌شدن آن بدون آتش است. بدین‌ترتیب که در اثر ارتعاشات اتم‌های فلز تنگستن، درجه حرارت در سیم آن به دو هزار سانتی‌گراد می‌رسد. در این درجه حرارت سایر فلزات ذوب می‌گردند؛ امّا فلز تنگستن ذوب نشده؛ بلکه یک روشنی قوی قابل دید تولید می‌کند. با وجود این حرارت زیاد هیچ احتراقی صورت نمی‌گیرد، زیرا در داخل گروپ اکسیژن وجود ندارد و سیم تنگستن هم کم نمی‌شود. حالتی که در قرآن ذکر گردیده شباهت زیادی به یک ستاره روشن دارد. وی در ادامه می‌گوید اگر فکر کنیم که منظور آیه ستاره باشد، در این صورت نیز سوختن ستاره و پخش نور بدون موجودیت آتش صورت می‌گیرد. در پایان به نظر می‌رسد آنچه هارون یحیی درباره این قسمت از آیه ادعا نموده، بدون توجه به قبل و بعد آیه بوده است.</ref> اشاره دارد. حال آنکه بشر در گذشته از خواص بسیار این میوه آگاه بوده و در درمان بیماری‌ها از آن استفاده می‌کرده و در کتب مقدّس آمده به‌عنوان مادة سوختی نیز برای احتراق چراغ‌ها به‌کار می‌رفته، پس آیه مذکور اعجاز علمی قرآن را بیان نمی‌دارد؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

از این‌رو، ابتدا به کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته و جایگاه آن در قرآن و کتب مقدّس پرداخته، سپس با بیان معنای لفظ «مبارکه» به خواص و عمر طولانی درخت زیتون می‌پردازیم، آنگاه با شرح دیدگاه مفسران درباره عبارت «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ» احتمالات مطرح درباره زادگاه زیتون ارائه می‌گردد. در پایان، با بیان ترکیبات شیمیایی روغن زیتون و تأثیر فراوان اسیدهای چرب غیراشباع در اشتعال روغن آن به روشن‌ترشدن مفهوم «يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» می‌پردازیم.

=کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته=
درخت زیتون که طول‌ عمرش از 1000 تا 2000 سال است، قرن‌ها قبل از میلاد مسیح، در فلسطین و سوریه پرورش داده می‌شد. در زمان‌ هومر، پرورش آن در یونان معمول گردید و سپس در قرن هفتم‌ قبل از میلاد، به ایتالیا و پس از کشف قاره آمریکا بدان جا انتقال یافت. در یونان معتقد بودند که درخت زیتون را ربّ النوع عقل کاشته و بر سر برندۀ مسابقات المپیک تاجی از برگ زیتون می‌گذاشتند. در قدیم نیز در کلیسای کاتولیک‌ها روغن زیتون را برای‌ تقدیس پادشاهان به‌کار می‌بردند <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>.

بابلی‌‌‌ها و آشوری‌ها از روغن کنجد و گردو برای مصارف مختلف استفاده می‌کردند؛ درحالیکه سوری‌ها و مردم سرزمین مقدس (فلسطین) زیتون را از قدیم می‌شناختند و از آن بهره می‌بردند. آن‌ها روغن زیتون را به مصر 1600تا3000 سال قبل از میلاد معرفی کردند. در زمان رامسس دوم (1165تا1197ق.م) از روغن زیتون برای روشنایی و برای نرم کردن پوست، ترک خوردگی‌ها، و آفتاب سوختگی‌ها استفاده می‌شد<ref>جانیک ، 2007: 1074</ref>. علاوه بر آن، از روغن زیتون برای پخت‌وپز و تزیین استفاده می‌شده است که مصداق آن در کشورهای حوزه مدیترانه مشاهده می‌شود؛ ولی اولین استفاده روغن زیتون، برای درمان بوده است. این ماده روغنی در آب و هوای خشک شرق، ماده‌ای بسیار حیاتی برای سلامتی به‌شمار می‌رفت و میوه این درخت در آن دوران ابتدایی در بین جنگجویان بربری نمادی از صلح و حسن نیّت بود. سپس، هم‌زمان با توسعه سازمان‌های دریایی این روغن به‌عنوان یکی از اقلام تجاری به کشورهای آسیای صغیر و مناطق دریایی انتقال یافت و بی‌تردید گیاه زیتون نیز درپی آن گسترش یافت. این روغن ارزشمند بعدها برای مصارف اقتصادی و نور افروزی استفاده شد، لازم به ذکر است که سوختن روغن زیتون شعله خیلی درخشانی می‌دهد <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>.

در جنگ‌های اسپانیا، پزشکان ارتش ناپلئون به‌خاطر عدم‌ دسترسی به گنه‌گنه،گرد یا دم‌کرده برگ و پوست درخت زیتون‌ را برای درمان تب‌نوبه به‌کار می‌بستند. پزشکان اسپانیایی این‌ طریقه درمان را از دیرباز می‌شناختند و ساکنان برخی از روستاهای‌ اسپانیا که به طول عمر شهرت دارند، سلامت و طول عمر خود را به مصرف زیاد زیتون نسبت می‌دهند. روغن زیتون نرم‌کننده است، جریان صفرا را فعال می‌کند، به علاوه در دردهای کلیوی و یبوست‌های مزمن تجویز می‌شود <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>. از طرف دیگر زیتون در مراسم مذهبی ساسانیان استفاده می‌شده و در کتاب خدای نامک به آن اشاره شده است <ref>طباطبایی، 1374: 4</ref>.

=زیتون در کتب مقدّس=
اشارات متعددی در انجیل درباره این گیاه و تکثیر آن وجود دارد. در این کتاب مقدّس، چند بار از زیتون به‌عنوان میوه‌ای پرسود و منفعت یاد شده و به پیوند آن نیز، صرفاً در این کتاب، پرداخته شده است. زیتون به همراه انگور در کتاب مقدس یهودیان بیشترین تعداد تکرار را داشته است. روغن زیتون برای مصارف مذهبی مانند مراسم تقدیس<ref>anounting</ref> در مسیحیت و یهودیت استفاده می‌شود. در کتاب مقدس یهودی‌ها<ref>اگزودوس 27 :20</ref> گفته شده که به بنیاسرائیل فرمان داده شد که «روغن زیتون مصفی و کوبيده شده برای روشنایی نزد تو بياورند تا چراغ‌ها دائماً روشن شود» <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>. این مطلب بیانگر آن است که در کتب مقدّس پیش از قرآن به اشتعال طولانی مدّت روغن زیتون اشاره شده است. از این‌رو، ذکر اشتعال سریع روغن زیتون در قرآن دلیلی بر اثبات اعجاز قرآن در این خصوص نیست؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

بنابر روایتی هنگامی که خشم خداوند که در طوفان [نوح] ظاهر شده بود، کاهش یافت؛ کبوتری با شاخه‌ای زیتون در منقارش ظاهر شد که نشان صلح و آرامش بود <ref>فاروقی، 1379: 39 </ref>. مشهور است که اولین درختی که پس از طوفان روئید، درخت زیتون بود <ref>محدث، 1381: 20و21</ref>. ملت یهود کشت زیتون را در عصرهای قدیم تجویز و ترویج کرده‌اند و در کتاب ژنز از ساقه‌های این درخت صحبت شده است <ref>طباطبایی، 1374: 2 </ref>.

=زیتون در قرآن=

در قرآن، نام «زیتونه» یک مرتبه در آیه 35 سوره نور به‌کار رفته است.این آیه، تنها آیه‌ای است که از زیتون، به‌عنوان درخت مبارک یاد می‌کند و سپس به بیان سایر ویژگی‌های آن از جمله موقعیت جغرافیایی و نحوه سوختن روغن آن می‌پردازد:

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

واژه «زیتون» در قرآن پنج مرتبه به‌کار رفته است. در جدول شماره یک، کاربرد زیتون در قرآن آورده شده است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد زیتون در قرآن
|-
| 1|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=99}}
|-
| 2|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=141}}
|-
| 3|| {{QFrame|Surah=16|Ayah=11}}
|-
| 4|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
|-
| 5|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
|-
| 6|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}
|-
| 7|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=29}}
|}

در آیه 99 سوره انعام <ref>اوست خدايى كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتى را رويانيديم، و از آن نبات ساقه‌‏اى سبز و از آن دانه‏‌هايى بر يكديگر چيده و نيز از جوانه‌‏هاى نخل خوشه‌‏هايى سر فرو هشته پديد آورديم، و نيز بستان‌هايى از تاك‌ها و زيتون و انار، همانند و ناهمانند. به ميوه‏‌هايش آن گاه كه پديد مى‌‏آيند و آن‌گاه كه مى‏‌رسند بنگريد كه در آن‌ها عبرت‌ها است براى آنان كه ايمان مى‌‏آورند.</ref>، به يكى از شاهكارهاى آفرينش در اين درختان اشاره كرده، مى‌‏فرمايد: «هم با يكديگر شباهت دارند و هم ندارند» (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ) با توجه به آيه 141 <ref>و اوست كه باغ‌هايى آفريد نيازمند به داربست و بى‌‏نياز از داربست، و درخت خرما و كشت‌زار، با طعم‌هاى گوناگون، و زيتون و انار، همانند، در عين حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آن‌ها بخوريد و در روز درو حق آن را نيز بپردازيد و اسراف مكنيد كه خدا اسرافكاران را دوست ندارد.</ref> همين سوره كه وصف «متشابه و غير متشابه» را براى زيتون و انار ذكر كرده، استفاده مى‌‏شود كه در آيه مورد بحث نيز وصف مزبور درباره همين دو درخت است. اين دو درخت از نظر شكل ظاهرى و ساختمان شاخه‏‌ها و برگ‌ها شباهت زيادى با هم دارند؛ در‌حالى‌كه از نظر ميوه و طعم و خاصيت آن بسيار با هم متفاوتند، يكى داراى ماده چربى مؤثر و نيرومند و ديگرى داراى ماده اسيدى و قندى است كه با يكديگر كاملاً متفاوتند <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371</ref>. همچنین ممکن است «مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ» دلالت بر وجود تشابه و تفاوت در میان درخت زیتون و درختان انار و انگور و خرما داشته یا به گفته علامه طباطبایی <ref>1417: ج‏7، 363</ref>مقصود این است كه هر يك از آن ميوه‏‌ها از نظر طعم و شكل و رنگ و امثال آن هم متشابه دارد و هم غيرمتشابه. البته احتمال دیگری<ref>اين احتمال در تفسير آيه نيز وجود دارد كه عبارت فوق اشاره به انواع و اصناف مختلف درختان و ميوه‏‌ها است، بعضى از ميوه‏‌ها و درختان با يكديگر شبيهند و بعضى ديگر با هم مختلفند. (يعنى هر كدام از اين دو صفتى است براى يك دسته از درختان و ميوه‏‌ها، اما طبق تفسير اول هر دو، صفت براى يك چيز بودند)(مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371).</ref> نیز در تفسیر این آیه وجود دارد که از سیاق آیه بعید به نظر می‌رسد. لذا در تحقیقات علمی به تفاوت‌ها و شباهت‌های زیتون و سایر میوه‌های که همراه با آن در قرآن ذکر شده، پرداخته خواهد شد.

در ذیل آیه 11 سوره نحل <ref>و با آن برايتان كشت‌زار و زيتون و نخل‌ها و تاكستان‌ها و هر نوع ميوه بروياند، در اين عبرتى است براى مردمى كه مى‌‏انديشند</ref> نیز گفته شده ممكن است چنين به نظر آيد كه اگر قرآن در آيات فوق از ميان انواع ميوه‏‌ها روى زيتون و خرما و انگور تكيه كرده به خاطر وجود آن‌ها در محيط نزول قرآن بوده است؛ ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن و عمق تعبيراتش روشن مى‏‌شود كه مطلب از اين فراتر است. دانشمندان می‌گویند كمتر ميوه‏‌اى است كه براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه ميوه، مفيد و مؤثر باشد. ایشان مى‌‏گويند «روغن زيتون» براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد، كالرى حرارتى آن بسيار بالا است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج11، 173</ref>.

گفتنی است علاوه بر ذکر نام زیتون در قرآن، سوگند به «انجیر و زیتون» و به «طور سیناء» در آیات نخستین سوره تین، نیز بیانگر اهمیت زیتون و خواص بی‌شمار آن است. «طور سیناء» به عنوان یکی از احتمالات محل رویش زیتون، در ادامه، بررسی خواهد شد.

امّا درباره اينكه آيا منظور، سوگند به همين دو ميوه معروف است يا چيز ديگر؟ مفسران سخنان گوناگونى دارند. در تفسیر نمونه<ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج27، 139</ref> چنین آورده شده که بعضى آن را اشاره به همان دو ميوه معروف مى‏‌دانند كه خواص غذايى و درمانى فوق‌العاده زيادى دارد، بعضى ديگر معتقدند كه منظور از آن، دو كوهى است كه شهر «دمشق» و «بيت‌المقدس» بر آن‌ها قرار گرفته، چرا كه اين دو محل سرزمين قيام بسيارى از انبياء و پيامبران بزرگ خدا است و اين دو قسم با سوگندهاى سوم و چهارم كه از سرزمين‌هاى مقدّسى ياد مى‌‏كند هماهنگ است.

بعضى نيز گفته‌اند نام‌گذارى اين دو كوه به نام «تين» و «زيتون» به خاطر اين است كه بر يكى از آن‌ها درختان انجير مى‏‌رويد و بر ديگرى درختان زيتون.

بعضى نيز «تين» را اشاره به دوران آدم دانسته‏‌اند؛ چرا كه لباسى كه آدم و حوا در بهشت پوشيدند از برگ درختان انجير بود و زيتون را اشاره به دوران نوح مى‌‏دانند؛ زيرا در آخرين مراحل طوفان، نوح كبوترى را رها كرد تا درباره پيدا‌شدن خشكى از زير آب جستجو كند او با شاخه زيتونى بازگشت و نوح فهميد كه طوفان پايان گرفته و خشكى از زير آب ظاهر شده است؛ لذا شاخه زيتون رمز صلح و امنيت است.

بعضى نيز «تين» را اشاره به مسجد نوح كه بر كوه جودى بنا شد، مى‌‏دانند و زيتون را اشاره به بيت المقدس؛ ولى ظاهر آيه در بدو نظر همان دو ميوه معروف است، اما با توجه به سوگندهاى بعد مناسب دو كوه يا دو مركز مقدس و مورد احترام مى‏‌باشد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(ص) مى‌‏خوانيم كه خداوند از ميان شهرها چهار شهر را برگزيد و درباره آن‌ها فرمود:
{{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
{{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
تين، مدينه است و زيتون، بيت‌المقدس و طور سينين، كوفه «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»، مكه است <ref>عروسى‌حويزى، 1415: ج5، 606</ref>.

همچنین در آیۀ بیست سوره مؤمنون {{QFrame|Surah=23|Ayah=20}}<ref>و از طور سينا درختى برمى‌‏آيد كه روغن و نان خورشى براى خورندگان است</ref> ، به‌طور غیرمستقیم به زیتون، به‌عنوان درختی اشاره شده که در «طور سیناء» می‌روید و از آن، روغنی خوراکی به‌دست می‌آید.

=فواید و طول عمر درخت زیتون=
لفظ «مبارک»، به همراه تمام مشتقات آن، 32 مرتبه در قرآن به‌کار رفته است. حائز اهمیت است لفظ «مبارک و مبارکه» در خصوص قرآن
<REF>انعام، 92 و 155؛ انبیاء، 50؛ ص، 29.</REF>، مکه<REF>آل‌عمران، 96.</REF> ، باران<REF>ق، 9</REF> ، تحیت<REF>نور، 61.</REF> ، حضرت عیسی(ع)<REF>مریم، 31.</REF> ، زمان (شب قدر)<REF>دخان، 3.</REF> و مکان مبارک <REF>مؤمنون، 29.</REF> و درخت زیتون به‌کار رفته است. جالب است در میان انواع میوه‌های ذکر شده در قرآن، فقط از درخت زیتون، با این صفت نام برده شده است. همچنین توجه به این نکته که وادی ایمن<REF>قصص، 30.</REF> نیز با این صفت به کار رفته تأمل برانگیز است.

هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (99) می‌نویسد کلمۀ مبارک، زیتون را یک چیز بسیار مفید، مقدس و خجسته معرفی می‌کند. قرآن با قسم یادکردن به زیتون، آن را مهم جلوه داده و علم ثابت کرده که زیتون نه تنها یک غذای لذت‌بخش است؛ بلکه یک منبع مفید برای صحت نیز می‌باشد.

کلمۀ «مبارکه» از ریشه «برک» در اصل به معنای ثابت‌بودن است <REF>ابن فارس، 124</REF> و «برکه» به معنی فزونی و نموّ است<REF>فراهیدی، 1410: ج5، 367</REF>. این واژه هر چند كه در معانى<ref> واژه «بَرْك» به معنی سينه شتر است.</ref> ديگر نيز به ‌كار رفته است؛ ولی معناى همراهى و پايدارى و ملازمت نيز از آن استنباط مى‏‌شود. «مُبَارَك»، چيزى است كه در آن خير و بركت باشد؛ بنابراين به هر چيزى كه فزونى و زيادتى نامحسوس در آن مشاهده شود، مبارك مى‌‏گويند<REF>راغب‌اصفهانی، 1412: 119</REF>.

با توجه به مطالب ذکر شده، می‌توان نتیجه گرفت كه «بركت» به معناى فايدۀ ثابت است ممكن است گاهى از آن، مطلق ثبوت اراده شودو با نموّ و زيادت و سعادت قابل جمع بوده؛ بلكه به‌دور از اين معانى نيست<REF>قرشی، 1371: ج1، 189</REF>.

مفسران دربارۀ اینکه خداوند متعال از درخت زیتون با صفت «مبارکه» یاد می‌کند، دلایل مختلفی را بیان می‌دارند: برخى گويند: به‌سبب اين‌ است كه منافع آن زياد است. برخى دیگر گويند: علت اينكه زيتون را ذكر مي‌كند به‌خاطر اين است كه روغن آن بهتر مى‏‌سوزد. بعضى براین باورند: كه زیتون اولين درختى بود كه پس از طوفان نوح روئيد و محل روئيدن آن جايگاه انبياء بوده است، برخى گويند: به‌خاطر اين است كه هفتاد پيامبر، از جمله ابراهيم(ع) آن را مبارك ساخته‏‌اند؛ بدين علت مبارك ناميده شده است <REF>طبرسی، 1372: ج7،225</REF>.

در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده كه زيتون را بخورانيد و به تن بماليد كه از درخت مباركى است‏ <REF>كمره‏اى، 1351، ج10، 21</REF>.

در حدیثی از امام علی(ع) نیز آمده با روغن زیتون، بدن را چرب کنید و با آن، خورش بسازید، چرا که روغن نیکان و خورشِ برگزیدگان است، دوبار به پاکی سوده شده، در آن، بِدان هنگام که روی می‌کند و بِدان هنگام که پشت می‌کند، برکت نهاده شده است و با وجود آن، هیچ بیماری‌ای زیان نمی‌رساند <REF>کلینی، ج6، 331</REF>.

برداشتی که از مبارک‌ بودن درخت زیتون شده و فقط به فواید بی‌شمار میوۀ آن توجه شده، غالباً از آنجا نشأت می‌گیرد که «مبارکه» صفت برای «زیتونه» در‌نظر گرفته شده؛ در‌حالی‌که در متن آیه، صفت «مبارکه» بلافاصله بعد از «شجره» آورده شده، نه «زیتونه». در حقیقت «مبارکه صفت برای شجره است»<REF>درویش، 1415: ج6،606</REF>؛ یعنی تمام اجزای درخت زیتون، از برگ و میوه و چوب، همگی، پربرکت هستند و این صفت، فقط مختص به میوۀ آن نیست. همچنین با نظر به معنای «ثبات» که ابن‌فارس در ریشۀ این کلمه نهان دانسته، علاوه بر فواید تمام اجزای درخت زیتون، باید به ویژگی خاص آن، ثبات درخت زیتون، نیز توجه شود.

درخت زیتون، از فواید بی‌شماری برخوردار است. این درخت به‌علت همیشه سبزبودن در ایجاد فضای سبز و حفاظت از خاک، به‌ویژه در شیب‌ها و اماکنی که دارای خاک نامناسب هستند، به‌کارمی‌رود. علاوه‌برآن، از روغن میوه و هسته آن می‌توان در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی استفاده نمود. حائز اهمیت است که از برگ این درخت نیز به‌عنوان دارو استفاده می‌شود <REF>طباطبایی، 1374: 2و10</REF>. چوب زیتون مرغوب، خوش نقش، خوش رنگ، جلاپذیر است و کاربردهای فراوانی در خراطی و ساخت وسایل تزیینی و تهیه روکش‌های مرغوب دارد<REF>حسن‌عباسی، 1373: 31</REF>. فواید درخت زیتون و محصولات حاصل از آن بسیار زیاد می‌باشد که به برخی از آن‌ها به‌صورت مختصر اشاره شد. در ادامه، در بخش مربوط به روغن زیتون، به سایر خواص آن اشاره می‌شود.

همچنین، درخت با برکت زیتون، عمر بسیار طولانی دارد. ساقه‌های قوی و بیش از هزار ساله درختان زیتون در حاشیه دریای مدیترانه همواره شگفتی جهان‌گردان، گیاه‌‎شناسان و دانشمندان علوم طبیعی را برانگیخته است <REF>طباطبایی،1374: 6</REF>. تئوفراستوس، معتقد است که این گیاه تا دویست سال عمر می‌کند؛ امّا بررسی‌های اخیر محققان با شمارش حلقه رشد سالیانه نشان داده که این درخت تا دوهزار سال نیز می‌تواند عمر نماید <REF>راکهام و مودی ، 1997: 200</REF>. برخی نیز ذکر کرده‌اند که زیتون تا سه‌هزار سال نیز می‌تواند عمر نماید<REF>جانی‌نودهی، 1373: 52</REF>. در علی‌آباد گرگان درختان زیتونی وجود دارند که عمر آن‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. علاوه‌برآن، درختان زیتونی در منطقه بختیاری در روستای «سونک» و در منطقه «زیتی» دیده شده که عمر آن‌ها به بیش از هشتصد تا هزار سال می‌رسد<REF>طباطبایی، 1374: 4</REF>. یکی از نکات جالب دربارة درخت زیتون، به ارث رسیدن این درخت می‌باشد که شاید به‌علت عمر طولانی آن است، به‌گونه‌ای که در‌خصوص آن گفته شده است که جزء معدود درختانی است که به ارث می‌رسد <REF>پاک‌نژاد، 160:1355</REF>.

[[پرونده:درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|تصویر 1: نمایی از درختان زیتون تنومند با عمر طولانی]]

بنابراین، درخت زیتون علاوه بر خواص بسیاری که دارد؛ در میان سایر درختان نیز بیشترین عمر را دارد که این دو موضوع، هم با معنای ریشه «برک»، یعنی ثبات و پایداری و هم با معنای کلمه «مبارک»، یعنی پربرکت‌بودن درخت زیتون، کاملاً سازگار است.

در قرآن کریم، نام 22 گونه گیاهی ذکر شده است که به هفده خانواده گیاهی تعلق دارند. این گونه‌های گیاهی شامل انواع درختی، بوته‌ای و علفی هستند. در میان گیاهان نام برده شده در قرآن، دو خانواده گندمیان<REF>Poaceae</REF> و حبوبات<REF>Fabaceae</REF> دارای گیاهانی یکساله هستند که رژیم غذایی اغلب اقوام و چهارپایان به گونه‌های آن‌ها وابسته است و جزء اولین و دومین گیاهان مهم اقتصادی جهان به‌شمار می‌آیند. خانواده‌هایی چون زیتون<REF>Oleaceae</REF> و انگور <REF>Vitaceae</REF> با وجود محدودبودن تعداد گونه‌های کاربردی آن‌ها، به‌سبب استفاده اقتصادی نیز در جایگاه بالایی قرار دارند<REF>بنت، بی‌تا، 1</REF>.

یکی از گیاهان مهم و اقتصادی خانواده زیتون، درخت زیتون است که رژیم غذایی و اقتصاد بسیاری از کشور‌های حوزه مدیترانه به آن وابسته است. با توجه به آنچه ذکر شد، مطلبی که نظر هر خواننده هوشیار را به خود متوجه میکند، ذکر کلمه «مبارکه» برای درخت زیتون در قرآن کریم است. همان‌طورکه ذکر شد دو خانواده مهم اول دارای گیاهان یکساله کاربردی هستند و پس از آن‌ها با توجه به ذکر قرآن و اهمیت گیاهان در نزد انسان درخت زیتون به لحاظ کاربردی از سایر درختان متمایز می‌شود و این همان توصیف به‌جا و مناسب قرآن برای درختی است که تمام اجزای آن اعم از چوب، میوه، برگ و حتی خود درخت دارای موارد استفاده متعدد است. در آیات 99و 141 سوره انعام مقایسه‌های قابل تأملی (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَمُتَشابِهٍ) در مورد میوه‌هایی چون انار و خرما با زیتون بیان شده است که ممکن است در نگاه اول سؤال برانگیز باشد؛ ولی پس از بررسی‌های علمی تحسین هر خواننده هوشیاری را برمی‌انگیزد. تشابه و تفاوت‌های این جنس‌ها در جدول زیر آمده است.

{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول 2: تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون<REF>مظفریان،1383</REF>.
|-
!صفات !! انار !! زیتون !! خرما !! انگور
|-
! نام علمی|| Punica Granatum|| Olea europaea|| Phoenix dactylifera|| Vitis vinifera
|-
! نوع گیاه|| درخت یا درختچه|| درخت یا درختچه|| درخت|| درختچه پیچان
|-
! برگ|| ساده|| ساده|| شانه‌ای|| ساده
|-
! تک‌لپه/دولپه|| دولپه|| دولپه|| تک لپه|| دولپه
|-
! نوع میوه|| شفت|| شفت|| میوه گوشتی دارای میانبر یک دانه‌ای|| سته
|-
! تخمدان || زیرین|| زیرین|| زیرین|| زیرین
|-
! برخی خواص درمانی|| درمان کم‌خونی، بهبود دهنده درد سينه، سرفه، قابض|| مسهل، رفع درد اعضا، رفع سرفه || زيادکننده خون، معالج درد کمر و نرم‌کننده سينه و شش‌ها، ملين|| ملين، درمان سرفه و سل ريوی، درمان کم خونی
|}

=زادگاه درخت زیتون=

آیۀ 35 سوره نور، پس از ذکر مبارک‌ بودن درخت زیتون، به بیان صفت دیگری از آن درخت می‌پردازد: «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...». این عبارت، در واقع، صفت دوم «شجره» بوده <ref>درویش، 1415: ج6،606</ref> و مفهوم را نه به طور صریح، بلکه با کنایه بیان می‌کند<ref>ابن‌عاشور، ج18،193</ref>. عبارت «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...» تنها یک‌بار در قرآن به‌کار رفته است. اگرچه مشتقات دو واژه «شرق» و «غرب» در 17 آیه قرآن به‌کار رفته است.

از این‌رو، دربارۀ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی، تفسیرها و مصادیق مختلفی ارائه شده است:

برخی گویند: درختى است كه تمام جوانب آن به طور مساوى در معرض تابش نور آفتاب است، نه در جانب شرق باغ و كنار ديوارى قرار گرفته است و نه در جانب غرب كه تنها يك سمت آن آفتاب ببيند و در نتيجه ميوه آن نيمى رسيده و نيمى نارس و روغن آن ناصاف ‌گردد <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج14، 477</ref>؛ بلكه در وسط قرار دارد و ميوه‏‌اش به خوبى مى‌‏رسد و روغنش زلال است. دليل بر اين معنا، جمله «يَكادُ زَيْتُها يُضِي‏ءُ، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» است؛ چون سياق آیه اين است كه مراد از آن، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى‌‏شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد <ref>طباطبایی، 1417: ج15،124</ref>، يعنى نه چنان است كه از سايه بهره نگيرد و نه چنان است كه از خورشيد بهره نگيرد؛ بلكه از هر دو بهره مي‌گيرد <ref>طبرسی، 1372: ج7، 255</ref>. در روایت<ref> «لا خير في شجره و لا في نبات في مفيأة و لا خير فيهما في مضحى».</ref> است: هیچ نفعی در درخت و گیاهی که همیشه در سایه یا نور خورشید باشد، نیست <ref>بیضاوی، 1418: ج4، 107</ref>.

دیگر اینکه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق يا مغرب برويد؛ بلكه درخت بهشتى است. بعضى ديگر گفته‌‏اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق و مغرب دنيا نيست؛ بلكه از درختان شام است که در ميان مشرق و مغرب قرار دارد و روغن آن بهترين روغن است. این دو دیدگاه اخیر، از نظر علامّه طباطبایی <ref>1417: ج15، 124</ref> پذیرفتنی نيست؛ چون از سياق آیه فهميده نمى‌‏شود.

همچنین احتمال داده‌اند، منطقه‌ای بین شرق و غرب سرزمین عرب، یعنی شام مدّ نظر باشد<ref>ابن‌عاشور، ج18،193</ref> که گفته شده زادگاه درخت زیتون است.

البته، مفسران دربارة تخصيص درخت زيتون به صفت نه شرقی و نه غربی «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، دلایل متعددی را بیان داشته‌اند که تمام آن‌ها می‌تواند در مشخص‌شدن آن نوع، درخت زیتونی که مدّ نظر قرآن است دخیل باشد:

برخی گفته‌‏اند: براى آن است كه بیان نماید روغن آن درخت، روشن‌تر و صاف‏تر است. برخی دیگر گفته‌‏اند: براى آن كه شاخه‌‏هاى آن، از سر تا پا همه برگ دارد. همچنین گفتند: براى آن است كه در استخراج روغن آن نیاز به فشردن نیست یا براى آنكه زیتون، اوّلین درختى است كه بر زمين رویید. نیز گفته‌‏اند: اوّلین درخت كه پس از طوفان بر زمين پديد آمد یا براى آن كه زادگاه آن در شام و بيت المقدّس است كه منزل انبيا و اولياست و زمين مقدّسه است <ref>ابوالفتوح‌رازى، ج‏14، 147</ref>.

در‌خصوص این مطلب، لازم است به آیۀ بیست سورۀ مؤمنون که به‌طور غیرمستقیم به زیتون اشاره دارد، نیز اهتمام ورزید. در این آیه، «وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآكِلِين»، گفته شده مقصود از درختى كه در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مى‏‌آيد، درخت زيتون است <ref>طباطبایی، 1417: ج15، 23</ref>.

مفسران دربارۀ مراد از «طور سيناء»، دو احتمال عمده داده‏‌اند:

نخست اينكه اشاره به همان كوه طور معروف، واقع در صحراى سينا دارد؛ دوم اينكه طور سيناء جنبه توصيفى دارد و به‌معنى كوه پربركت يا كوه پردرخت يا كوه زيبا است؛ چون طور به‌معنى كوه و سيناء به‌معنى پربركت و زيبا و مشجر است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج14،220</ref>.

حال دربارۀ کوه طور، ابن‌زيد گوید: كوهی است در ميان مصر و أيل كه حضرت موسى(ع)، در آنجا با خداى مناجات كرد. مقاتل گوید: اوّلین كوهى است كه زيتون بر آن رويید<ref>ابوالفتوح‌رازى، 1408: ج14،15</ref>. بنابراین، کوه طور واقع در صحرای سینا می‌تواند یکی دیگر از احتمالات نخستین محل پیدایش درخت زیتون باشد.

از این‌رو، برای بررسی دقیق علمی، می‌توان احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی یا به عبارت دیگر، احتمالات ایشان دربارة زادگاه درخت زیتون را چنین دسته‌بندی کرد که در جدول شماره سه نشان داده شده است.
{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول3: احتمالات مفسران درباره درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی (زادگاه درخت زیتون)
|-
! ردیف !! احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی !! مناطق
|-
| 1|| نخستین محل پیدایش درخت زیتون؛ سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین (یا میان شرق و غرب سرزمین عرب)|| شام و بيت المقدّس
|-
| 2|| نخستین محل پیدایش درخت زیتون؛ کوه طور، واقع در صحرای سیناء|| مصر
|-
| 3|| بهترین نوع درخت زیتون؛ درختی با تابش یکسان نور آفتاب بر تمام جوانب آن (نه همیشه در سایه و نه همیشه در آفتاب)|| درختان زیتون تمام کرۀ زمین [یا مناطق مدیترانه‌ای]
|}

تحقیقات علمی متعددی، به‌منظور جستجوی زادگاه اصلی درخت زیتون صورت گرفته است؛ امّا هنوز دربارة خواستگاه دقیق آن اظهار نظر قطعی نشده است. هرچند که بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای داشته و 35تا40 گونه درختی یا درختچه‌ای و حدود 1200رقم دارد. مناطق مدیترانه‌ای به مناطقی اطلاق می‌شوند که در فاصله بین طول جغرافیایی 30تا45 درجه واقعاند، این مناطق بهار و پاییز کوتاه، تابستان گرم و خشک و زمستانی معتدل و بارانی دارند <ref>صالحی، 1373: 73</ref>.

زیتون، گونه‌ای دیپلوئید (2n کروموزومی) با 2n=2x=46 است که به دو زیر گونه تقسیم می‌شود.Olea europaea زیر گونه europaea و O. europaea زیر گونه cuspidate دو زیر گونه‌ای هستند که به‌طور وسیع پراکنده شده‌اند.Olea europeae: sub sp. europaeae var. sylvestris گونه خودرو (وحشی) محسوب می‌شود <ref>براچی و دیگران، 2011: 450</ref>. زیتون‌های وحشی از جنوب آفریقا تا جنوب آسیا، در کوه‌های صحرا و مکرانسیا دیده شده‌اند <ref>نور محمدی ، زهرا و دیگران ،2012: 708</ref>. بررسی‌های لومارت و همکاران در سال 2000 نشان داد که در بین دسته زیتون به لحاظ تکاملی می‌توان سه قبیله را تشخیص داد؛ تاکسون‌های جنوب و شرق آفریقا؛ تاکسون‌های آسیایی؛ تاکسون‌های متعلق به مکرونسیا،صحرا و مدیترانه. طبق این بررسی‌ها مشخص شد که زیتونی که امروزه کشت می‌شود با تاکسون‌های متعلق به صحرا و مکرونسیا ارتباط نزدیکتری به لحاظ کلروپلاستی دارد و گونه‌های متعلق به شرق آفریقا و آسیا باید از زیتون مدیترانه‌ای به لحاظ گونه‌ای جدا قرار گیرند <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 547</ref>. گونه O. europaea زیرگونه sylvestris تنها گونه‌ای است که برای کشتکردن اهلی شده تا Olea europaea زیر گونه europaeaاز آن به‌دست آید <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 1997: 39</ref>. به عبارت دیگر، این گونه، قدیمی‌ترین گونه کاشته شده است. سایر تاکسون‌های زیتون وحشی یا برای تغذیه دام‌ها یا برای بهره‌برداری از چوب سخت آن‌ها به‌کار می‌روند <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 548</ref>؛ زیرا گونه‌های وحشی دارای میوه کوچکتر و روغن کمتری هستند. تحقیقات نشان داده است که بیشترین تنوع ژنتیکی زیتون در شمال غربی آفریقا وجود دارد <ref>بسنارد و دیگران، 2008 :25</ref>. بسنارد و همکاران در سال 2013، با بررسی فیلوژنتیکی ژنوم کلرپلاستی زیتون در مناطقی موسوم به نقاط داغ یا Hotspot (اماکنی که بیشترین تنوع زیستی با درجه بالای آسیب‌پذیری را دارا هستند) و پراکنش ژنوم پلاستیدها، نحوه پراکنش گونه‌ها و فسیل‌های ماکروسکوپی به جا مانده سه منطقه را به عنوان زادگاه این اجداد تعیین نموده اند. قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق مناطقی هستند که به عنوان زادگاه زیتون در نظر گرفته شدند<ref>بسنارد و دیگران، 2013 :1471</ref>.

علاوه بر موارد یاد شده، زیتون مقدس یا زیتون وحشی با نام علمی Olea aucherii یا Olea chryscphillaگونه‌ای از زیتون است که اصل و مبدأ آن از اتیوپی (حبشه) است که در عربستان، ایران (استان کرمان جنگل‌های بین اسفندیه و سیرجان در ارتفاع 2000تا2500 متری) و جزایر اقیانوس هند می‌روید. برگ‌های آن، نقره‌ای متمایل به زرد طلایی است، حاشیه برگ‌ها قطور و صاف است. میوه ریز آن 6تا8 میلیمتر طول دارد <ref>حسن‌عباسی، 1373: 36</ref>.

با توجه به بررسی‌های دانشمندان می‌توان نتیجه گرفت که بهترین زیتون و روغن حاصل از آن در مناطقی حاصل می‌شود که زمستان معتدل و تابستان گرم دارد (مناطق مدیترانه‌ای) و تابش نور آفتاب بر تمام جوانب درخت زیتون در این مناطق می‌تواند بر مرغوبیت روغن آن تأثیر به‌سزایی داشته باشد.

=اشتعال سریع روغن زیتون=

سپس، خداوند با عبارت «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به سومین ویژگی درخت زیتون اشاره می‌کند <ref>درویش، 1415: ج6، 606</ref> و می‌فرماید درخت زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى، روغن آن چنان مرغوب و با کیفیت است كه نزديك است بدون اينكه آتشى به آن برسد، شعله‌‏ور شود.

«یکاد» قید است. لازم به یادآوری است هرچه قیدها در جمله بیشتر باشد توضیح و تخصیص جمله نیز بیشتر شده و فائد‌ه‌اش کامل‌تر می‌شود و اگر قیدهاحذف شود؛ کلام، دروغ یا غیر مورد نظر خواهد شد، مثل همین آیه که اگر کلمه «یکاد» حذف گردد این سخن بدلیل مشاهده و واقعیت عینی کذب خواهد شد و هدف و غرض مورد نظر یعنی نزدیکی و قرب، از دست خواهد رفت <ref>هاشمی، 1380: 152</ref>.

واژۀ «زیت» در لغت به معنی روغن <ref>قرشی، 1371: ج3، 190</ref> و عصاره زيتون است <ref>فراهیدی، 1410: ج7، 378</ref> <ref>راغب‌اصفهانی، 1412: 384</ref><ref> ابن‌منظور، 1414: ج2، 35</ref>. قيد روغن، آن هم از درخت زيتونى که نه شرقى است و نه غربى، براى اين است كه بر صفا و زلالى روغن و جودت آن و در نتيجه صفاى نور آن به‌خاطر خوش‏‌سوزيش دلالت كند؛ چون در ادامۀ آیه مى‏‌فرمايد، روغنى است كه گويا بدون كبريت هم مى‌‏خواهد مشتعل شود<ref>طباطبایی، 1417: ج15،124</ref>.

گفتنی است «أضاء» به معنای افروخت و افروخته شد <ref>راغب‌اصفهانی، 1412: 514</ref> از باب «إفعال» لازم و متعدى<ref>مانند آیه «... أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ ...» (بقره،20) كه فعل «أَضاءَ» لازم آمده و آیه «... فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ...» (بقره،17) که متعدى به‌كار رفته است.</ref> به‌كار می‌رود<ref>قرشی، 1371: ج4، 202</ref>. این کلمه از ریشه «ضوء» بر نور دلالت دارد <ref>ابن‌فارس، 604</ref>؛ امّا فرق میان نور و ضیاء در این است که ضیاء بالذات است، مثل نور خورشيد؛ ولی نور بالعرض و اكتسابى است، مانند روشن‌شدن دیوار با نور خورشید<ref>طریحی، 1375: ج1، 272</ref>. جالب است بدانیم، «يُضىِ‏ءُ» در این آیه، همانطور که در ترجمه فولادوند <ref>354</ref> گفته شد به معنای لازم به‌کار رفته؛ یعنی «افروخته مى‌‏شود». احتمالاً این کاربرد، اشاره به ذاتی‌بودن احتراق روغن زیتون دارد. همچنان‌که خداوند متعال در ابتدای آیه نیز می‌فرماید: «... يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ ...»، مصدر «وقد» به معنای افروخته‌شدن آتش است<ref>به‌طور استعاره براى درخشيدن هم به‌کار مى‏‌رود (راغب‌اصفهانی، 1412: 879).</ref> <ref>فراهیدی، 1410: ج5، 197</ref><ref> ابن‌فارس،1100</ref><ref> قرشی، 1371: ج7، 233</ref><ref> راغب‌اصفهانی، 1412: 879</ref>؛ پس ممکن است معنای «يُوقَدُ» و «يُضىِ‏ءُ» بر‌ اشتعال خود‌به‌خودِ روغن زیتون اشاره نماید؛ علاوه بر آن، عبارت «... وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به عنوان مبالغه تأکید می‌کند بدون اینکه حتی آتشی به آن روغن نزدیک شود، گویا خودش شعله‌ور می‌شود.

مراد از «بودن نور بالاى نور» به‌طورى كه بعضى گفته‏‌اند <ref>زمخشری، 1407: ج3، 241</ref>: دو چندان بودن و شدت آن است نه تعددش. پس مراد اين نيست كه نور معين يا غيرمعينى است بالاى نورى ديگر نظير آن باشد و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است؛ بلكه مراد اين است كه آن نورى متضاعف و دو چندان است، بدون اينكه يكی از ديگرى متمايز باشد <ref>طباطبایی، 1417: ج15، 124</ref>.

پاک‌نژاد در کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر <ref>135</ref> می‌نویسد؛ میوه زیتون شامل مواد زیر است: 30% وزن زیتون رسیده آب، 5% مواد سفیدهای، 10% مواد قندی و 52% روغن که در آن500 واحد بین‌المللی کاروتن موجود است؛ ولی مقدار ویتامین‌های دیگرش قابل ملاحظه نیست. روغن زیتون تنها روغنی است که با چربی شیر انسان و با تریولن موجود در بافت‌های بدن انسان شبیه است. مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد؛ هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر شویم مقدار روغن زیادتر می‌شود. مثلاً در فرانسه یک گونه 20% و همان‌گونه در تونس 29% روغن می‌دهد. باید توجه داشت که میزان روغن زیتون بسته به نژاد و زیست‌گاه متفاوت است. از هسته زیتون نیز روغنی استخراج می‌شود که با روغن میوه متفاوت است. مقدار روغن موجود در زیتون بیشتر به نوع میوه بستگی دارد، معمولاً از پیرابر گیاه ۶۰تا۷۰ درصد روغن می‌توان بدست آورد. علاوه بر روغنی که از میوه گرفته می‌شود هسته زیتون هم دارای 52/28 % روغن است. روغن هسته خوراکی است. وزن مخصوص روغن هسته زیادتر ولی روغن میوه خالص‌تر است.

ترکیبات شیمیایی روغن زیتون عبارت است از اسید‌های چرب اشباع که به‌صورت گلیسرید‌ها و در نتیجه پایین آمدن حرارت، کموبیش ته‌نشین می‌شوند و مارگارین نام دارند. به‌طورکلی، روغن به‌دست آمده از مناطق گرم، مارگارین فراوان‌تری دارد که برای حذف آن، روغن را در محل سردی قرار می‌دهند و سپس صاف می‌کنند تا مارگارین آن‌ها گرفته شود. مواد دیگر روغن زیتون به قرار زیر است: 5/1 % مواد غیرصابونی مانند فیتومترین و ماده رزینی به نام ویریدین <ref>Viridine</ref> .اسیدپالمتیک، اسید استئاریک، اسید آراشیدیک، اسید اسید هگزادسنئوئیک، اسید اولئیک، اسید لینولئیک، مقداری ویتامین آ و ‌ای هم دارد. کلروفیل، لیستین، زانتوفیل، دیاستاز‌ها و گلوکوزید‌های تلخ از موارد دیگری هستند که در روغن زیتون وجود دارد. لازم به ذکر است که مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتی‌اكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب داراي يك پيوند غيراشباع تشكيل مي‌دهند <ref>تورا و دیگران، 2007 : 108</ref>. اسیدهای چرب در اشتعال روغن نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. اسید اولئیک موجود در روغن زیتون و برخی دیگر از روغن‌های زیستی، جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد<ref>کنوثه ، 2005، 1068</ref>. همان‌طورکه می‌دانید روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. طبق نظر دانشمندان اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن نسبت به اسیدهای چرب اشباع دارای مزیت و برتری بوده و می‌توانند به مدت طولانی‌تری نورافروزی کنند <ref>پاک‌نژاد، 142:1355</ref>.

برخی ترکیبات به مقدار بسیار جزئی در روغن زیتون وجود دارند، مانند ترکیب فنولی به نام secoiridoides، که مسئول خواص درمانی آن هستند <ref>براچی و دیگران، 2011: 449</ref>. نوع و ميزان تركيبات شيميايي موجود در روغن زيتون از جمله تركيب اسيدهاي چرب، تركيبات آنتي‌اكسيداني و رنگدانه‌ها نماد كيفيت آن است كه خود به چندين عامل مانند رقم، شرايط اقليمي، روش استخراج و مرحله رسيدگي ميوه زيتون بستگي دارد. تحقيقات نشان داده است كه ميزان توكوفرول‌ها به نوع رقم، ميزان پلي‌فنل‌ها به منطقه كشت گياه، و ميزان اسيدهای چرب به هر دوی اين عوامل بستگي دارد <ref>علوي رفيعي، سمیه و دیگران،1390: 85</ref>. لازم به ذکر است که در حال حاضر از تفاله‌ها و پسماندهای زیتون برای تولید انرژی سازگار با محیط زیست استفاده می‌شود یا از آن برای حاصل‌خیز‌ساختن باغات بهره می‌گیرند<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

=انواع روغن زیتون=

روغن‌کشی زیتون غالباً به کمک آسیاب صورت می‌گیرد. روغن‌کشی اولیه به حالت سرد روغن خالصی به دست می‌دهد که حاوی مواد مؤثرتری است. روغن‌کشی ثانویه روغن معمولی‌ را فراهم می‌آورد <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27</ref>. در روغن‌کشی‌های بعدی، روغنی به دست‌ می‌آید با کیفیت نازل‌تر که معمولاً در صنایع به مصرف می‌رسد. یکی از این روغن‌ها روغن لامپانت نام دارد که برای سوخت در چراغ‌های روغنی به‌کار برده می‌شود <ref>طباطبایی، 1374: 348</ref>، امّا در کل روغن زیتون بر سه نوع است:

1. روغن زیتون رسیده

2. روغن زیتون نرسیده

3. روغن زیتونی که بعد از یک‌بار روغنگیری از زیتون مجدداً از آن روغن می‌گیرند.

==خواص انواع روغن زیتون==

روغن زیتون خواص بسیاری دارد که به‌طور مختصر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود <ref>پاک‌نژاد، 166:1355تا169</ref>:

1. روغن زیتون رسیده: برای درد اعصاب و عرق النساء، قولنج، رفع جرب، بیاض رقیق و ... مفید است.

2. روغن زیتون نرسیده: معتدل و قابض، مسمن و مدر، مقوی لثه و دندان، موافق معده و ... است.

3. زیتار: برای درد مفصل، عرق النساء، نقرس، استسقا و التیام زخم‌های بدن لاغر و ...مفید است.

=نتیجه گیری =

در آیه 35 سوره نور، تعبیر «شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ» با اختصاص صفت «مبارکه» به درخت زیتون، در میان 22 نوع گیاهی که در قرآن نام برده شده، بیانگر اهمیت درخت زیتون و میوة آن است. در معنای کلمه «مبارکه» و ریشه «برک»، دو نکته بسیار ظریف نهفته است. از آنجا که ریشه «برک» به معنای ثابت‌بودن و «مبارکه» به معنای چیزی پرخير و بركت است، علاوه بر فواید بی‌شمار درخت زیتون، به ویژگی خاص آن، یعنی ثبات و عمر طولانی درخت زیتون نیز اشاره دارد. در ضمن، قرارگرفتن این واژه پس از لفظ «شجره»، دلالت بر خواص تمام اجزای درخت زیتون دارد، نه صرفاً میوة آن.

سپس در ادامه آیه، به درخت زيتونى اشاره شده كه نه شرقى است و نه غربى و روغن آن چنان مرغوب است كه نزديك است بدون هیچ آتشى شعله‏ور شود «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ».

احتمالات مفسران دربارة این نوع درخت زیتون که روغن بسیار مرغوبی دارد و شرقی و غربی نیست، اگرچه متفاوت است؛ امّا در کل، به سه نکته کلیدی اشاره دارد: اول اینکه این درخت زیتون در سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین قرار دارد؛ دوم اینکه نور آفتاب بر تمام جوانب آن به‌طور یکسان می‌تابد؛ سوم اینکه دارای مرغوب‌ترین روغن با خاصیت اشتعال‌زایی سریع است.
با توجه به اشارات قرآن، در بررسی‌های علمی، زادگاه درخت زیتون و ویژگی‌های آب‌‌‌‌‌‌و‌هوایی آن منطقه و کیفیت روغن زیتون آن، اهمیت می‌یابد.

با اینکه پژوهش‌های علمی نشان داده که زادگاه زیتون در 3 منطقه قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق می‌باشد؛ ولی هنوز نمی‌توان به طور قطع دربارة زادگاه دقیق درخت زیتون، اظهار نظر قطعی کرد؛ هرچندکه بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای دارد و این منطقه تقریباً در میانة کره زمین واقع شده و از تابش یکسان نور آفتاب برخوردار است که در مرغوبیت روغن آن نیز تأثیر دارد. همچنین دارای تابستانی گرم و زمستانی معتدل است. تحقیقات صورتیافته بیانگر آن است که مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد و هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر باشد، مقدار روغن زیادتر می‌شود.

در یک زیتون رسیده 52% روغن وجود دارد. مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب با يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی موجود در روغن زیتون علاوه بر خواص درمانی در اشتعال روغن زیتون نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن در مقایسه با اسیدهای چرب اشباع از مزیت بیشتری برخوردار هستند. محققان بر این اعتقاد هستند که بهترین بیودیزل روغنی است که غنی از اولئیک اسید یا palmitoleic acid باشد. این اسیدهای چرب غیراشباع (تک باند) C18:1 و C16:1بهترین گزینه‌ها جهت سوخت بیودیزل هستند؛ زیرا در دمای سرد دیرتر از اشباع منجمد شده و راحت‌تر از غیراشباع (چند پیوند) اکسید می‌شوند. اسید اولئیک جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه، 2005: 1068). مقایسه اسیدهای چرب موجود در روغن‌های گیاهی حاکی از آن است که بیشترین مقدار اسید اولئیک در روغن زیتون یافت می‌شود. علاوه بر اسید چرب ترکیبات دیگری از جمله ترکیبات فنولی در روغن زیتون یافت شده‌اند. میزان فنول کل موجود در روغن زیتون نیز در پایداری در برابر اکسیداسیون تأثیر به‌سزایی دارد (میزان این ماده در ارقام و طول‌های جغرافیایی- مختلف متفاوت است) (هاشم‌پور و دیگران، 1389: 47). یکی از ترکیبات فنلی مهم در روغن زیتون هیدروکسی تیروزول که در برگ، تفاله و روغن زیتون یافت می‌شود. این ترکیب آتش‌گیر بوده و نقطه اشتعال آن 15 درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

اصطلاح « نُّورٌ عَلىَ‏ نُورٍ » شاید به خصوصیت نورافروزی روغن زیتون مرتبط باشد و این دور از ذهن نیست. بررسی‌های اخیر دانشمندان بر روی روغن زیتون و برخی روغن‌های گیاهی دیگر مانند روغن ذرت، سویا، آفتابگردان حاکی از وجود موادی با خاصیت فلوروسنت (نوردهندگی) در آنهاست. تحقیقات بیشتر بر روی این روغن‌ها به همراه مقایسه آن‌ها با روغن زیتون بکر بیانگر آن بود که روغن زیتون بکر در مقایسه با سایر روغن‌ها دارای خاصیت نوردهندگی بیشتری است و در سه طول موج این خاصیت را نشان می‌دهد؛ در صورتی که سایر روغن‌ها حتی روغن زیتون عادی در یک طول موج در محدوده 430تا450 نانومتر این خصوصیت را از خود بروز می‌دهد. ساطع‌شدن نور متوسط در طول موج 681 نانومتر مربوط به کلروفیل و نور قوی در 252 نانومتر مربوط به ویتامین E می‌باشد (کی ریاکیدیس، 2000: 1435). مطالعات زندومنقی و همکاران در سال 2005 بر روی روغن زیتون بکر نیز بیانگر آن بود که در طول موج 315تا330 نانومتر پلی فنول‌ها و فرول‌های فلوروسنت و در 350تا600 نانومتر برخی ویتامین‌های موجود در روغن زیتون دارای این خصوصیت هستند.

در نهایت تأکید قرآن بر «مبارک‌بودن زیتون» و «نه شرقی و نه غربی بودن» این درخت و «اشتعال بدون آتش» روغن آن، نیازمند بررسی‌های گسترده‌‌ای است.

=پانویس=
{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

=منابع=

1. فولادوند، محمدمهدى، 1415ق، ترجمه قرآن، چ1، تهران: دار القرآن‌الكريم (دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى).

2. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير.

3. ابن‌فارس، احمد، بی‌تا، معجم المقاییس فی اللغه، به‌تحقیق شهاب‌الدین ابو‌عمرو، بیروت: دار الفکر.

4. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مكرم، 1414ق، لسان العرب، چ3، بيروت: دار صادر.

5. ابوالفتوح‌رازى، حسين‌بن‌على، 1408ق، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، مشهد: بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.

6. ایلداری، سهیل، 1388، «زیتون هدیه الهی و نشان صلح»، مجله روند اقتصادی، ش 48، ص22تا24.

7. بيضاوى، عبدالله‌بن‌عمر، 1418ق، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، چ1، بيروت: دار احياء التراث العربى.

8. پاکنژاد، سید رضا، 1355، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، چ9، تهران: کتاب فروشی اسلامیه.

9. جانینودهی، سیدعباس، 1373، «زیتون و اهمیت آن»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص52.

10. جعفرى، يعقوب، كوثر.

11. حسنعباسی، نوروزعلی، 1373، «زیتون درختی مقدس؛ اعجاب انگیز با کاربردهای مختلف»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص306.

12. درويش، محيى‌الدين، 1415ق، اعراب القرآن و بيانه، چ4، سوريه: دار الارشاد.

13. راغب‌اصفهانى، حسين‌بن‌محمد، 1412ق، المفردات في غريب القرآن، چ1، بيروت: دارالعلم‏، دمشق: الدار الشاميه.

14. زمخشرى، محمود، 1407ق، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، چ1، بيروت: دار الكتاب العربي.

15. صالحی، سید جواد، 1373، «گزارش مطالعات اقتصادی- اجتماعی ناحیه مرکزی طارم»، گرگان: فجررایانه، ص73.

16. طباطبايى، سيدمحمدحسين، 1417ق، الميزان فى تفسير القرآن، چ5، قم: جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.

17. طباطبایی، محمد،1374، «زیتون و روغن آن»، تهران: صندوق مطالعاتی توسعه کشت زیتون، 399ص.

18. طبرسى، فضل‌بن‌حسن، 1372ش، مجمع البيان فى تفسير القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.

19. طريحى، فخرالدين، 1375ش، مجمع البحرين، چ3، تهران: كتاب‌فروشى مرتضوى.

20. عروسى‌حويزى، عبدعلى‌بن‌جمعه، 1415ق، تفسير نور الثقلين، چ4، قم: اسماعيليان.

21. علوي‌رفيعي، سميه و دیگران،1391، «مشخصات فيزيكي شيميايي روغن‌هاي زيتون تجاري ايراني»، مجله علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران، س7، ش2، ص85تا94.

22. فاروقی، محمد اقتدار حسین، 1379، گیاهان در قرآن، ترجمه احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

23. فراهيدى، خليل‌بن‌احمد،1410ق، كتاب العين، چ2، قم: هجرت.

24. قرشى، سيدعلى‌اكبر، 1371ش، قاموس قرآن، چ6، تهران: دار الكتب الإسلامية.

25. کلینی، الکافی، اسلامیه.

26. كمره‏اى، محمدباقر، 1351ش، آسمان و جهان؛ ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، چ1، تهران: اسلاميه.

27. مجیدی خامنه، فریده، آذر1379، «میوه‌ها‌های بهشتی در قرآن؛ زیتون»، مجله گلستان قرآن، ش38، ص27تا28.

28. محدث، محبوبه، 1381، «نماد درخت زیتون»، نشریه فرهنگ و هنر، ش20و21، ص52تا61.

29. مظفریان، ولی الله،1383، درختان و درختچه‌های ایران، تهران: فرهنگ معاصر.

30. مظفریان، ولی الله،1383، رده بندی گیاهی، ج 1و 2. تهران: امیر کبیر.

31. مكارم‌شيرازى، ناصر، 1374ش، تفسير نمونه، چ1، تهران: دار الكتب الإسلامية.

32. هاشم‌پور، ابوذر و دیگران، 1389، «تأثير اقليم كازرون بر شاخصهاي كيفي روغن زيتون Olea europaea L ارقام زرد، روغني و ماري»، مجله علوم باغبانی ایران، د41، ش1،
ص53تا47.

33. هاشمی، احمد، 1380، جواهر البلاغه، ترجمه محمود خورسندی و حمید مسجدسرائی، چ2، نشر فیض.

34. Bennet, B,C, Twenty-Five Economically Important Plant Families,Economic botany, Encyclopedia of Life, 34 p.

35. Besnard, G, Garcia-verdougo, C, Rubio de casas, R,. Treier, U, A, Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence
from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany, 101; 25-30.

36. Besnard, G, Khadari, B, Navascués, M, Fernández-Mazuecos, M, El Bakkali, A, Arrigo, N, Baali-Cherif, D, Brunini-Bronzini de Caraffa, V, Santoni, S, Vargas,
P, Savolainen, V, 2013, The complex history of the olive tree: from Late Quaternary diversification of Mediterranean lineages to primary domestication in the northern Levant, Prociding of Royal Society Botanical science 7: 1471-2954.

37. Bianchini, F, Corbetta F, 1976, The complete book of fruits and vegetables, Crown Publishers.

38. Bracci, T, Busconi, M, Fogher, C, Sebastiani, L, 2011, Molecular studies in olive (Olea europaea L.): overview on DNA markers applications and recent advances in genome analysis, Plant Cell Rep 30: 449–462.

39. Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany 101: 25–30.

40. Janick, J, 2007, Fruits of the Bibles, Hortscience,42(5),1072-1076.

41. Khafagi, I, Zakaria, A, Dewedar, A, El-Zahdany, Kh, 2006, A Voyage in the World of Plants as Mentioned in the Holy Quran, International Journal of Botany 2(3): 242-251.

42. Kyriakidis, N, B. Skarkalis, P, 2000, Fluorescence Spectra Measurement of Olive Oil and Other Vegetable Oils, Journal of AOAC International, 83(6): 1435-1439(5).

43. Knothe, G, 2005, Dependence of biodiesel fuel properties on the structure of fatty acid alkyl esters, Fuel Processing Technology, 86 : 1059– 1070.

44.Lumaret, R, Ouazzani, N, Michaud, H, Villemur. P, 1997, Cultivated olive and oleaster: two very closely connected partners of the same species (Olea europaea). Evidence from enzyme Polymorphism, Bocconea 7: p 39-

45. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L, Theoretical and Applied Genetics, September 2000, Volume 101, Issue 4, 547-553.

46. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain, C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L., Theoretical and Applied Genetics, Volume 101, Issue 4, pp 547-553.

47. Marwat, S, Kh, Ajab Khan, M, Aslam Khan, M, Ahmad, M, Zafar, M, Rehman, F, Sulta, Sh, 2009, Fruit Plant Species Mentioned in the Holy Qura’n and Ahadith and Their Ethnomedicinal Importanc. American-Eurasian J. Agric. & Environ. Sci., 5 (2): 284-295.

48. Zandomeneghi , M, Carbonaro, L, Caffarata, C, 2005, Fluorescence of Vegetable Oils: Olive Oils, Journal of Agricalture and Food Chemistry, 53 (3): pp 759–766.

49. Noormohammadi, Z, Samadi-Molayousefi, H, Sheidai, M, 2012, Intra-specific genetic diversity in wild olives (Olea europaea ssp cuspidata) in Hormozgan Province, Iran. Genet. Mol. Res. 11 (1): 707-716.

50. Rackham, O, Moody, J, 1997, The Making of the Cretan Landscape, England: Manchester University Press, 200 p.

51. Tombesi, A, Michalakis, N, Pastor M, 1996, Recommendation of the working group on olive farming production techniques and productivity.

52. Tura, D, Gigliotti, C, Pedo, S, Failla, O, Bassi, D, Serraiocco, A, 2007, Influence of cultivar and site of cultivation on levels of lipophilic and hydrophilic antioxidants in virgin olive oils (olea Europea L.) and correlations with oxidative stability. Sci Hort; 112:108-19.

53. http://www.chempro.in/fattyacid.htm

[[رده:مقاله]]
[[رده: نور.آیه35]]
[[رده:زیست‌شناسی]]
[[رده:پزشکی]]
[[رده:اقلیم‌شناسی]]
[[رده:شیمی]]

فواید زیتون و اشتعال روغن آن از منظر قرآن و علم

2020-04-04T07:36:43Z

Hosna: /* اشتعال سریع روغن زیتون */

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

=چکیده=

زیتون با نام علمی Olea درختی همیشه سبز از خانواده Oleaceae است. زیتون یکی از قدیمی‌ترین گیاهان مناطق مدیترانه‌ای است. محققان معتقدند که آشنایی با زیتون و بهره‌برداری از آن در خاورمیانه، هم‌زمان با پیدایش اولین انسان‌های متمدن، به‌ویژه در شرق مدیترانه بوده است. قدیمی‌ترین مدرک مستند در مورد زیتون، روی الواح گلینی نقش بسته که مربوط به زمان مینوس<ref>Minos</ref> پادشاه کرت بوده است. روی این الواح اطلاعات جالبی از آن دوره، درباره گونه‌های مختلف زیتون و روغن آن ذکر شده است.

در کتب ادیان مختلف، به‌خصوص کتاب مقدّس مسلمانان، قرآن، از این درخت ارزشمند، نام برده شده و به برخی ویژگی‌های آن در آیه 35 سوره نور، همچون فواید بسیار زیتون، به‌طور غیرمستقیم با ‌کاربرد لفظ «مبارکه» و احتراق سریع روغن آن «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» اشاره شده است. لفظ «مبارکه» در میان انواع میوه‌هایی که در قرآن ذکر شده، فقط به درخت زیتون نسبت داده شده و بیانگر آن است که همه اجزای درخت، با برکت و سودمند بوده و این گیاه از ارزش والایی برخوردار است. بر این اساس، در مقاله حاضر سعی شده است به مدد اشارات قرآن، به فواید و عمر طولانی درخت زیتون، همچنین زادگاه احتمالاً مدیترانه‌ای آن و اشتعال سریع روغن آن به دلیل وجود اسیدهای چرب غیر‌اشباع پرداخته شود. ازاین‌رو، با وجود شناخت تجربی مردم آن عصر از فواید زیتون و کاربرد آن در درمان بیماری‌ها و استفاده به‌عنوان مادة سوختی برای چراغ‌ها، به جنبه‌ای دیگر از وجوه علمی قرآن اشاره می‌گردد.

=مقدمه=

درخت در اساطیر و افسانه‌های کهن همواره از حرمت و قداست والایی برخوردار بوده؛ در ادیان مختلف نیز بر کاشتن و نگهداری از درختان بسیار تأکید شده است. این توجه، ممکن است ریشه در نیاز مبرم انسان‌ به درختان داشته باشد. یکی از درختانی که نه تنها در اساطیر، بلکه در کتب مقدّس به آن بها داده شده، درخت زیتون است. یکی از گونه‌های مهم و اقتصادی زیتون، گونه Olea europaea از خانواده Oleaceae است. طبق تعریف گیاه‌شناسی، زیتون درخت یا درختچه‌ای است راست، همیشه سبز، به ارتفاع 10تا20 متر، اغلب پرشاخه و منشعب، با پوست سبز تیره. برگ‌های سرنیزه‌ای یا مستطیلی یا تخممرغی، با دمبرگ کوتاه و چرمی، با سطح فوقانی سبز تیره و سطح تحتانی نقره‌ای. گل‌ها سفید، میوه شفت و سبز رنگ، در حالت رسیده بنفش تیره یا سیاه‌رنگ، تخم مرغی، به قطر 1تا2 سانتی‌متر. رویشگاه آن ایران، اروپا، عراق و نواحی مدیترانه‌ای گزارش شده است<ref>مظفریان، 1383: 474تا475</ref>.

تامبسی <ref>Tombesi.</ref> در سال 1996 بیان می‌کند که زیتون برخلاف اغلب درختان میوه توانایی بالایی نسبت به تحمل شرایط محیطی دارد و می‌تواند در خاک‌های شور با درجه حاصلخیزی بالا رشد کند. طبق گفته بیانچینی و فرانچسکو<ref>Bianchini & Francesco</ref> در سال 1976، درخت زیتون درخاکی که به خوبی زهکشی شده باشد و اسیدیته آن حدود 8 باشد به خوبی رشد می‌کند. کشاورزان عهد باستان تصور می‌کردند این درخت‌ فقط در ساحل دریا می‌روید. حتی پدر علم گیاه‌شناسی «تئوفراستوس» محاسبه کرده بود که این درخت‌ فقط تا فاصله 55/6 کیلومتری از دریا امکان ادامه‌ حیات دارد. البته، این عقیده تاکنون اثبات نشده است؛ ولی رویشگاه‌ درختان زیتون اغلب در سواحل دریای مدیترانه بوده‌ و اغلب جزایر این دریا به‌ویژه نواحی‌ جنوب غربی دریای مدیترانه (شبه‌جزیره ایبری و شمالغربی آفریقا) از مراکز عمده تولید زیتون دنیا است. درخت زیتون از دوران کهن به عنوان منبعی برای‌ به دست آوردن محصولی با ارزش غذایی بالا، مصارف دارویی و درمانی و تولید روغن و صابون مورد توجه بوده است<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

برخی محققان که در زمینۀ اعجاز علمی قرآن پژوهش‌هایی انجام داده، چنین ادعّا می‌کنند که آیه 35 سوره نور به دو موضوع: یکی، فواید زیتون و دیگری، اشتعال بدون آتش <ref>هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (54) درباره این قسمت از آیه به مسئله «احتراق بدون آتش» اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که آیه به احتمال زیاد به کشف برق اشاره دارد که این حالت، شباهت بسیاری به سوختن ستاره و پخش نور دارد. وی می‌نویسد این آیه اشاره به چیزی دارد که نور می‌پراکند، در‌حالی‌که نه در غرب است و نه در شرق. یعنی ابعاد فیزیکی ندارد و توسط آتش هم فروزان نگردیده است. پس به احتمال زیاد این آیه قرآن اشاره به کشف برق دارد. چون برخلاف چراغ‌های تیلی و گازی، در یک چراغ برقی چیزی سوخته نمی‌شود و روشن‌شدن آن بدون آتش است. بدین‌ترتیب که در اثر ارتعاشات اتم‌های فلز تنگستن، درجه حرارت در سیم آن به دو هزار سانتی‌گراد می‌رسد. در این درجه حرارت سایر فلزات ذوب می‌گردند؛ امّا فلز تنگستن ذوب نشده؛ بلکه یک روشنی قوی قابل دید تولید می‌کند. با وجود این حرارت زیاد هیچ احتراقی صورت نمی‌گیرد، زیرا در داخل گروپ اکسیژن وجود ندارد و سیم تنگستن هم کم نمی‌شود. حالتی که در قرآن ذکر گردیده شباهت زیادی به یک ستاره روشن دارد. وی در ادامه می‌گوید اگر فکر کنیم که منظور آیه ستاره باشد، در این صورت نیز سوختن ستاره و پخش نور بدون موجودیت آتش صورت می‌گیرد. در پایان به نظر می‌رسد آنچه هارون یحیی درباره این قسمت از آیه ادعا نموده، بدون توجه به قبل و بعد آیه بوده است.</ref> اشاره دارد. حال آنکه بشر در گذشته از خواص بسیار این میوه آگاه بوده و در درمان بیماری‌ها از آن استفاده می‌کرده و در کتب مقدّس آمده به‌عنوان مادة سوختی نیز برای احتراق چراغ‌ها به‌کار می‌رفته، پس آیه مذکور اعجاز علمی قرآن را بیان نمی‌دارد؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

از این‌رو، ابتدا به کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته و جایگاه آن در قرآن و کتب مقدّس پرداخته، سپس با بیان معنای لفظ «مبارکه» به خواص و عمر طولانی درخت زیتون می‌پردازیم، آنگاه با شرح دیدگاه مفسران درباره عبارت «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ» احتمالات مطرح درباره زادگاه زیتون ارائه می‌گردد. در پایان، با بیان ترکیبات شیمیایی روغن زیتون و تأثیر فراوان اسیدهای چرب غیراشباع در اشتعال روغن آن به روشن‌ترشدن مفهوم «يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» می‌پردازیم.

=کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته=
درخت زیتون که طول‌ عمرش از 1000 تا 2000 سال است، قرن‌ها قبل از میلاد مسیح، در فلسطین و سوریه پرورش داده می‌شد. در زمان‌ هومر، پرورش آن در یونان معمول گردید و سپس در قرن هفتم‌ قبل از میلاد، به ایتالیا و پس از کشف قاره آمریکا بدان جا انتقال یافت. در یونان معتقد بودند که درخت زیتون را ربّ النوع عقل کاشته و بر سر برندۀ مسابقات المپیک تاجی از برگ زیتون می‌گذاشتند. در قدیم نیز در کلیسای کاتولیک‌ها روغن زیتون را برای‌ تقدیس پادشاهان به‌کار می‌بردند <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>.

بابلی‌‌‌ها و آشوری‌ها از روغن کنجد و گردو برای مصارف مختلف استفاده می‌کردند؛ درحالیکه سوری‌ها و مردم سرزمین مقدس (فلسطین) زیتون را از قدیم می‌شناختند و از آن بهره می‌بردند. آن‌ها روغن زیتون را به مصر 1600تا3000 سال قبل از میلاد معرفی کردند. در زمان رامسس دوم (1165تا1197ق.م) از روغن زیتون برای روشنایی و برای نرم کردن پوست، ترک خوردگی‌ها، و آفتاب سوختگی‌ها استفاده می‌شد<ref>جانیک ، 2007: 1074</ref>. علاوه بر آن، از روغن زیتون برای پخت‌وپز و تزیین استفاده می‌شده است که مصداق آن در کشورهای حوزه مدیترانه مشاهده می‌شود؛ ولی اولین استفاده روغن زیتون، برای درمان بوده است. این ماده روغنی در آب و هوای خشک شرق، ماده‌ای بسیار حیاتی برای سلامتی به‌شمار می‌رفت و میوه این درخت در آن دوران ابتدایی در بین جنگجویان بربری نمادی از صلح و حسن نیّت بود. سپس، هم‌زمان با توسعه سازمان‌های دریایی این روغن به‌عنوان یکی از اقلام تجاری به کشورهای آسیای صغیر و مناطق دریایی انتقال یافت و بی‌تردید گیاه زیتون نیز درپی آن گسترش یافت. این روغن ارزشمند بعدها برای مصارف اقتصادی و نور افروزی استفاده شد، لازم به ذکر است که سوختن روغن زیتون شعله خیلی درخشانی می‌دهد <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>.

در جنگ‌های اسپانیا، پزشکان ارتش ناپلئون به‌خاطر عدم‌ دسترسی به گنه‌گنه،گرد یا دم‌کرده برگ و پوست درخت زیتون‌ را برای درمان تب‌نوبه به‌کار می‌بستند. پزشکان اسپانیایی این‌ طریقه درمان را از دیرباز می‌شناختند و ساکنان برخی از روستاهای‌ اسپانیا که به طول عمر شهرت دارند، سلامت و طول عمر خود را به مصرف زیاد زیتون نسبت می‌دهند. روغن زیتون نرم‌کننده است، جریان صفرا را فعال می‌کند، به علاوه در دردهای کلیوی و یبوست‌های مزمن تجویز می‌شود <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>. از طرف دیگر زیتون در مراسم مذهبی ساسانیان استفاده می‌شده و در کتاب خدای نامک به آن اشاره شده است <ref>طباطبایی، 1374: 4</ref>.

=زیتون در کتب مقدّس=
اشارات متعددی در انجیل درباره این گیاه و تکثیر آن وجود دارد. در این کتاب مقدّس، چند بار از زیتون به‌عنوان میوه‌ای پرسود و منفعت یاد شده و به پیوند آن نیز، صرفاً در این کتاب، پرداخته شده است. زیتون به همراه انگور در کتاب مقدس یهودیان بیشترین تعداد تکرار را داشته است. روغن زیتون برای مصارف مذهبی مانند مراسم تقدیس<ref>anounting</ref> در مسیحیت و یهودیت استفاده می‌شود. در کتاب مقدس یهودی‌ها<ref>اگزودوس 27 :20</ref> گفته شده که به بنیاسرائیل فرمان داده شد که «روغن زیتون مصفی و کوبيده شده برای روشنایی نزد تو بياورند تا چراغ‌ها دائماً روشن شود» <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>. این مطلب بیانگر آن است که در کتب مقدّس پیش از قرآن به اشتعال طولانی مدّت روغن زیتون اشاره شده است. از این‌رو، ذکر اشتعال سریع روغن زیتون در قرآن دلیلی بر اثبات اعجاز قرآن در این خصوص نیست؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

بنابر روایتی هنگامی که خشم خداوند که در طوفان [نوح] ظاهر شده بود، کاهش یافت؛ کبوتری با شاخه‌ای زیتون در منقارش ظاهر شد که نشان صلح و آرامش بود <ref>فاروقی، 1379: 39 </ref>. مشهور است که اولین درختی که پس از طوفان روئید، درخت زیتون بود <ref>محدث، 1381: 20و21</ref>. ملت یهود کشت زیتون را در عصرهای قدیم تجویز و ترویج کرده‌اند و در کتاب ژنز از ساقه‌های این درخت صحبت شده است <ref>طباطبایی، 1374: 2 </ref>.

=زیتون در قرآن=

در قرآن، نام «زیتونه» یک مرتبه در آیه 35 سوره نور به‌کار رفته است.این آیه، تنها آیه‌ای است که از زیتون، به‌عنوان درخت مبارک یاد می‌کند و سپس به بیان سایر ویژگی‌های آن از جمله موقعیت جغرافیایی و نحوه سوختن روغن آن می‌پردازد:

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

واژه «زیتون» در قرآن پنج مرتبه به‌کار رفته است. در جدول شماره یک، کاربرد زیتون در قرآن آورده شده است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد زیتون در قرآن
|-
| 1|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=99}}
|-
| 2|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=141}}
|-
| 3|| {{QFrame|Surah=16|Ayah=11}}
|-
| 4|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
|-
| 5|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
|-
| 6|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}
|-
| 7|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=29}}
|}

در آیه 99 سوره انعام <ref>اوست خدايى كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتى را رويانيديم، و از آن نبات ساقه‌‏اى سبز و از آن دانه‏‌هايى بر يكديگر چيده و نيز از جوانه‌‏هاى نخل خوشه‌‏هايى سر فرو هشته پديد آورديم، و نيز بستان‌هايى از تاك‌ها و زيتون و انار، همانند و ناهمانند. به ميوه‏‌هايش آن گاه كه پديد مى‌‏آيند و آن‌گاه كه مى‏‌رسند بنگريد كه در آن‌ها عبرت‌ها است براى آنان كه ايمان مى‌‏آورند.</ref>، به يكى از شاهكارهاى آفرينش در اين درختان اشاره كرده، مى‌‏فرمايد: «هم با يكديگر شباهت دارند و هم ندارند» (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ) با توجه به آيه 141 <ref>و اوست كه باغ‌هايى آفريد نيازمند به داربست و بى‌‏نياز از داربست، و درخت خرما و كشت‌زار، با طعم‌هاى گوناگون، و زيتون و انار، همانند، در عين حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آن‌ها بخوريد و در روز درو حق آن را نيز بپردازيد و اسراف مكنيد كه خدا اسرافكاران را دوست ندارد.</ref> همين سوره كه وصف «متشابه و غير متشابه» را براى زيتون و انار ذكر كرده، استفاده مى‌‏شود كه در آيه مورد بحث نيز وصف مزبور درباره همين دو درخت است. اين دو درخت از نظر شكل ظاهرى و ساختمان شاخه‏‌ها و برگ‌ها شباهت زيادى با هم دارند؛ در‌حالى‌كه از نظر ميوه و طعم و خاصيت آن بسيار با هم متفاوتند، يكى داراى ماده چربى مؤثر و نيرومند و ديگرى داراى ماده اسيدى و قندى است كه با يكديگر كاملاً متفاوتند <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371</ref>. همچنین ممکن است «مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ» دلالت بر وجود تشابه و تفاوت در میان درخت زیتون و درختان انار و انگور و خرما داشته یا به گفته علامه طباطبایی <ref>1417: ج‏7، 363</ref>مقصود این است كه هر يك از آن ميوه‏‌ها از نظر طعم و شكل و رنگ و امثال آن هم متشابه دارد و هم غيرمتشابه. البته احتمال دیگری<ref>اين احتمال در تفسير آيه نيز وجود دارد كه عبارت فوق اشاره به انواع و اصناف مختلف درختان و ميوه‏‌ها است، بعضى از ميوه‏‌ها و درختان با يكديگر شبيهند و بعضى ديگر با هم مختلفند. (يعنى هر كدام از اين دو صفتى است براى يك دسته از درختان و ميوه‏‌ها، اما طبق تفسير اول هر دو، صفت براى يك چيز بودند)(مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371).</ref> نیز در تفسیر این آیه وجود دارد که از سیاق آیه بعید به نظر می‌رسد. لذا در تحقیقات علمی به تفاوت‌ها و شباهت‌های زیتون و سایر میوه‌های که همراه با آن در قرآن ذکر شده، پرداخته خواهد شد.

در ذیل آیه 11 سوره نحل <ref>و با آن برايتان كشت‌زار و زيتون و نخل‌ها و تاكستان‌ها و هر نوع ميوه بروياند، در اين عبرتى است براى مردمى كه مى‌‏انديشند</ref> نیز گفته شده ممكن است چنين به نظر آيد كه اگر قرآن در آيات فوق از ميان انواع ميوه‏‌ها روى زيتون و خرما و انگور تكيه كرده به خاطر وجود آن‌ها در محيط نزول قرآن بوده است؛ ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن و عمق تعبيراتش روشن مى‏‌شود كه مطلب از اين فراتر است. دانشمندان می‌گویند كمتر ميوه‏‌اى است كه براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه ميوه، مفيد و مؤثر باشد. ایشان مى‌‏گويند «روغن زيتون» براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد، كالرى حرارتى آن بسيار بالا است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج11، 173</ref>.

گفتنی است علاوه بر ذکر نام زیتون در قرآن، سوگند به «انجیر و زیتون» و به «طور سیناء» در آیات نخستین سوره تین، نیز بیانگر اهمیت زیتون و خواص بی‌شمار آن است. «طور سیناء» به عنوان یکی از احتمالات محل رویش زیتون، در ادامه، بررسی خواهد شد.

امّا درباره اينكه آيا منظور، سوگند به همين دو ميوه معروف است يا چيز ديگر؟ مفسران سخنان گوناگونى دارند. در تفسیر نمونه<ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج27، 139</ref> چنین آورده شده که بعضى آن را اشاره به همان دو ميوه معروف مى‏‌دانند كه خواص غذايى و درمانى فوق‌العاده زيادى دارد، بعضى ديگر معتقدند كه منظور از آن، دو كوهى است كه شهر «دمشق» و «بيت‌المقدس» بر آن‌ها قرار گرفته، چرا كه اين دو محل سرزمين قيام بسيارى از انبياء و پيامبران بزرگ خدا است و اين دو قسم با سوگندهاى سوم و چهارم كه از سرزمين‌هاى مقدّسى ياد مى‌‏كند هماهنگ است.

بعضى نيز گفته‌اند نام‌گذارى اين دو كوه به نام «تين» و «زيتون» به خاطر اين است كه بر يكى از آن‌ها درختان انجير مى‏‌رويد و بر ديگرى درختان زيتون.

بعضى نيز «تين» را اشاره به دوران آدم دانسته‏‌اند؛ چرا كه لباسى كه آدم و حوا در بهشت پوشيدند از برگ درختان انجير بود و زيتون را اشاره به دوران نوح مى‌‏دانند؛ زيرا در آخرين مراحل طوفان، نوح كبوترى را رها كرد تا درباره پيدا‌شدن خشكى از زير آب جستجو كند او با شاخه زيتونى بازگشت و نوح فهميد كه طوفان پايان گرفته و خشكى از زير آب ظاهر شده است؛ لذا شاخه زيتون رمز صلح و امنيت است.

بعضى نيز «تين» را اشاره به مسجد نوح كه بر كوه جودى بنا شد، مى‌‏دانند و زيتون را اشاره به بيت المقدس؛ ولى ظاهر آيه در بدو نظر همان دو ميوه معروف است، اما با توجه به سوگندهاى بعد مناسب دو كوه يا دو مركز مقدس و مورد احترام مى‏‌باشد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(ص) مى‌‏خوانيم كه خداوند از ميان شهرها چهار شهر را برگزيد و درباره آن‌ها فرمود:
{{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
{{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
تين، مدينه است و زيتون، بيت‌المقدس و طور سينين، كوفه «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»، مكه است <ref>عروسى‌حويزى، 1415: ج5، 606</ref>.

همچنین در آیۀ بیست سوره مؤمنون {{QFrame|Surah=23|Ayah=20}}<ref>و از طور سينا درختى برمى‌‏آيد كه روغن و نان خورشى براى خورندگان است</ref> ، به‌طور غیرمستقیم به زیتون، به‌عنوان درختی اشاره شده که در «طور سیناء» می‌روید و از آن، روغنی خوراکی به‌دست می‌آید.

=فواید و طول عمر درخت زیتون=
لفظ «مبارک»، به همراه تمام مشتقات آن، 32 مرتبه در قرآن به‌کار رفته است. حائز اهمیت است لفظ «مبارک و مبارکه» در خصوص قرآن
<REF>انعام، 92 و 155؛ انبیاء، 50؛ ص، 29.</REF>، مکه<REF>آل‌عمران، 96.</REF> ، باران<REF>ق، 9</REF> ، تحیت<REF>نور، 61.</REF> ، حضرت عیسی(ع)<REF>مریم، 31.</REF> ، زمان (شب قدر)<REF>دخان، 3.</REF> و مکان مبارک <REF>مؤمنون، 29.</REF> و درخت زیتون به‌کار رفته است. جالب است در میان انواع میوه‌های ذکر شده در قرآن، فقط از درخت زیتون، با این صفت نام برده شده است. همچنین توجه به این نکته که وادی ایمن<REF>قصص، 30.</REF> نیز با این صفت به کار رفته تأمل برانگیز است.

هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (99) می‌نویسد کلمۀ مبارک، زیتون را یک چیز بسیار مفید، مقدس و خجسته معرفی می‌کند. قرآن با قسم یادکردن به زیتون، آن را مهم جلوه داده و علم ثابت کرده که زیتون نه تنها یک غذای لذت‌بخش است؛ بلکه یک منبع مفید برای صحت نیز می‌باشد.

کلمۀ «مبارکه» از ریشه «برک» در اصل به معنای ثابت‌بودن است <REF>ابن فارس، 124</REF> و «برکه» به معنی فزونی و نموّ است<REF>فراهیدی، 1410: ج5، 367</REF>. این واژه هر چند كه در معانى<ref> واژه «بَرْك» به معنی سينه شتر است.</ref> ديگر نيز به ‌كار رفته است؛ ولی معناى همراهى و پايدارى و ملازمت نيز از آن استنباط مى‏‌شود. «مُبَارَك»، چيزى است كه در آن خير و بركت باشد؛ بنابراين به هر چيزى كه فزونى و زيادتى نامحسوس در آن مشاهده شود، مبارك مى‌‏گويند<REF>راغب‌اصفهانی، 1412: 119</REF>.

با توجه به مطالب ذکر شده، می‌توان نتیجه گرفت كه «بركت» به معناى فايدۀ ثابت است ممكن است گاهى از آن، مطلق ثبوت اراده شودو با نموّ و زيادت و سعادت قابل جمع بوده؛ بلكه به‌دور از اين معانى نيست<REF>قرشی، 1371: ج1، 189</REF>.

مفسران دربارۀ اینکه خداوند متعال از درخت زیتون با صفت «مبارکه» یاد می‌کند، دلایل مختلفی را بیان می‌دارند: برخى گويند: به‌سبب اين‌ است كه منافع آن زياد است. برخى دیگر گويند: علت اينكه زيتون را ذكر مي‌كند به‌خاطر اين است كه روغن آن بهتر مى‏‌سوزد. بعضى براین باورند: كه زیتون اولين درختى بود كه پس از طوفان نوح روئيد و محل روئيدن آن جايگاه انبياء بوده است، برخى گويند: به‌خاطر اين است كه هفتاد پيامبر، از جمله ابراهيم(ع) آن را مبارك ساخته‏‌اند؛ بدين علت مبارك ناميده شده است <REF>طبرسی، 1372: ج7،225</REF>.

در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده كه زيتون را بخورانيد و به تن بماليد كه از درخت مباركى است‏ <REF>كمره‏اى، 1351، ج10، 21</REF>.

در حدیثی از امام علی(ع) نیز آمده با روغن زیتون، بدن را چرب کنید و با آن، خورش بسازید، چرا که روغن نیکان و خورشِ برگزیدگان است، دوبار به پاکی سوده شده، در آن، بِدان هنگام که روی می‌کند و بِدان هنگام که پشت می‌کند، برکت نهاده شده است و با وجود آن، هیچ بیماری‌ای زیان نمی‌رساند <REF>کلینی، ج6، 331</REF>.

برداشتی که از مبارک‌ بودن درخت زیتون شده و فقط به فواید بی‌شمار میوۀ آن توجه شده، غالباً از آنجا نشأت می‌گیرد که «مبارکه» صفت برای «زیتونه» در‌نظر گرفته شده؛ در‌حالی‌که در متن آیه، صفت «مبارکه» بلافاصله بعد از «شجره» آورده شده، نه «زیتونه». در حقیقت «مبارکه صفت برای شجره است»<REF>درویش، 1415: ج6،606</REF>؛ یعنی تمام اجزای درخت زیتون، از برگ و میوه و چوب، همگی، پربرکت هستند و این صفت، فقط مختص به میوۀ آن نیست. همچنین با نظر به معنای «ثبات» که ابن‌فارس در ریشۀ این کلمه نهان دانسته، علاوه بر فواید تمام اجزای درخت زیتون، باید به ویژگی خاص آن، ثبات درخت زیتون، نیز توجه شود.

درخت زیتون، از فواید بی‌شماری برخوردار است. این درخت به‌علت همیشه سبزبودن در ایجاد فضای سبز و حفاظت از خاک، به‌ویژه در شیب‌ها و اماکنی که دارای خاک نامناسب هستند، به‌کارمی‌رود. علاوه‌برآن، از روغن میوه و هسته آن می‌توان در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی استفاده نمود. حائز اهمیت است که از برگ این درخت نیز به‌عنوان دارو استفاده می‌شود <REF>طباطبایی، 1374: 2و10</REF>. چوب زیتون مرغوب، خوش نقش، خوش رنگ، جلاپذیر است و کاربردهای فراوانی در خراطی و ساخت وسایل تزیینی و تهیه روکش‌های مرغوب دارد<REF>حسن‌عباسی، 1373: 31</REF>. فواید درخت زیتون و محصولات حاصل از آن بسیار زیاد می‌باشد که به برخی از آن‌ها به‌صورت مختصر اشاره شد. در ادامه، در بخش مربوط به روغن زیتون، به سایر خواص آن اشاره می‌شود.

همچنین، درخت با برکت زیتون، عمر بسیار طولانی دارد. ساقه‌های قوی و بیش از هزار ساله درختان زیتون در حاشیه دریای مدیترانه همواره شگفتی جهان‌گردان، گیاه‌‎شناسان و دانشمندان علوم طبیعی را برانگیخته است <REF>طباطبایی،1374: 6</REF>. تئوفراستوس، معتقد است که این گیاه تا دویست سال عمر می‌کند؛ امّا بررسی‌های اخیر محققان با شمارش حلقه رشد سالیانه نشان داده که این درخت تا دوهزار سال نیز می‌تواند عمر نماید <REF>راکهام و مودی ، 1997: 200</REF>. برخی نیز ذکر کرده‌اند که زیتون تا سه‌هزار سال نیز می‌تواند عمر نماید<REF>جانی‌نودهی، 1373: 52</REF>. در علی‌آباد گرگان درختان زیتونی وجود دارند که عمر آن‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. علاوه‌برآن، درختان زیتونی در منطقه بختیاری در روستای «سونک» و در منطقه «زیتی» دیده شده که عمر آن‌ها به بیش از هشتصد تا هزار سال می‌رسد<REF>طباطبایی، 1374: 4</REF>. یکی از نکات جالب دربارة درخت زیتون، به ارث رسیدن این درخت می‌باشد که شاید به‌علت عمر طولانی آن است، به‌گونه‌ای که در‌خصوص آن گفته شده است که جزء معدود درختانی است که به ارث می‌رسد <REF>پاک‌نژاد، 160:1355</REF>.

[[پرونده:درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|تصویر 1: نمایی از درختان زیتون تنومند با عمر طولانی]]

بنابراین، درخت زیتون علاوه بر خواص بسیاری که دارد؛ در میان سایر درختان نیز بیشترین عمر را دارد که این دو موضوع، هم با معنای ریشه «برک»، یعنی ثبات و پایداری و هم با معنای کلمه «مبارک»، یعنی پربرکت‌بودن درخت زیتون، کاملاً سازگار است.

در قرآن کریم، نام 22 گونه گیاهی ذکر شده است که به هفده خانواده گیاهی تعلق دارند. این گونه‌های گیاهی شامل انواع درختی، بوته‌ای و علفی هستند. در میان گیاهان نام برده شده در قرآن، دو خانواده گندمیان<REF>Poaceae</REF> و حبوبات<REF>Fabaceae</REF> دارای گیاهانی یکساله هستند که رژیم غذایی اغلب اقوام و چهارپایان به گونه‌های آن‌ها وابسته است و جزء اولین و دومین گیاهان مهم اقتصادی جهان به‌شمار می‌آیند. خانواده‌هایی چون زیتون<REF>Oleaceae</REF> و انگور <REF>Vitaceae</REF> با وجود محدودبودن تعداد گونه‌های کاربردی آن‌ها، به‌سبب استفاده اقتصادی نیز در جایگاه بالایی قرار دارند<REF>بنت، بی‌تا، 1</REF>.

یکی از گیاهان مهم و اقتصادی خانواده زیتون، درخت زیتون است که رژیم غذایی و اقتصاد بسیاری از کشور‌های حوزه مدیترانه به آن وابسته است. با توجه به آنچه ذکر شد، مطلبی که نظر هر خواننده هوشیار را به خود متوجه میکند، ذکر کلمه «مبارکه» برای درخت زیتون در قرآن کریم است. همان‌طورکه ذکر شد دو خانواده مهم اول دارای گیاهان یکساله کاربردی هستند و پس از آن‌ها با توجه به ذکر قرآن و اهمیت گیاهان در نزد انسان درخت زیتون به لحاظ کاربردی از سایر درختان متمایز می‌شود و این همان توصیف به‌جا و مناسب قرآن برای درختی است که تمام اجزای آن اعم از چوب، میوه، برگ و حتی خود درخت دارای موارد استفاده متعدد است. در آیات 99و 141 سوره انعام مقایسه‌های قابل تأملی (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَمُتَشابِهٍ) در مورد میوه‌هایی چون انار و خرما با زیتون بیان شده است که ممکن است در نگاه اول سؤال برانگیز باشد؛ ولی پس از بررسی‌های علمی تحسین هر خواننده هوشیاری را برمی‌انگیزد. تشابه و تفاوت‌های این جنس‌ها در جدول زیر آمده است.

{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول 2: تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون<REF>مظفریان،1383</REF>.
|-
!صفات !! انار !! زیتون !! خرما !! انگور
|-
! نام علمی|| Punica Granatum|| Olea europaea|| Phoenix dactylifera|| Vitis vinifera
|-
! نوع گیاه|| درخت یا درختچه|| درخت یا درختچه|| درخت|| درختچه پیچان
|-
! برگ|| ساده|| ساده|| شانه‌ای|| ساده
|-
! تک‌لپه/دولپه|| دولپه|| دولپه|| تک لپه|| دولپه
|-
! نوع میوه|| شفت|| شفت|| میوه گوشتی دارای میانبر یک دانه‌ای|| سته
|-
! تخمدان || زیرین|| زیرین|| زیرین|| زیرین
|-
! برخی خواص درمانی|| درمان کم‌خونی، بهبود دهنده درد سينه، سرفه، قابض|| مسهل، رفع درد اعضا، رفع سرفه || زيادکننده خون، معالج درد کمر و نرم‌کننده سينه و شش‌ها، ملين|| ملين، درمان سرفه و سل ريوی، درمان کم خونی
|}

=زادگاه درخت زیتون=

آیۀ 35 سوره نور، پس از ذکر مبارک‌ بودن درخت زیتون، به بیان صفت دیگری از آن درخت می‌پردازد: «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...». این عبارت، در واقع، صفت دوم «شجره» بوده <ref>درویش، 1415: ج6،606</ref> و مفهوم را نه به طور صریح، بلکه با کنایه بیان می‌کند<ref>ابن‌عاشور، ج18،193</ref>. عبارت «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...» تنها یک‌بار در قرآن به‌کار رفته است. اگرچه مشتقات دو واژه «شرق» و «غرب» در 17 آیه قرآن به‌کار رفته است.

از این‌رو، دربارۀ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی، تفسیرها و مصادیق مختلفی ارائه شده است:

برخی گویند: درختى است كه تمام جوانب آن به طور مساوى در معرض تابش نور آفتاب است، نه در جانب شرق باغ و كنار ديوارى قرار گرفته است و نه در جانب غرب كه تنها يك سمت آن آفتاب ببيند و در نتيجه ميوه آن نيمى رسيده و نيمى نارس و روغن آن ناصاف ‌گردد <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج14، 477</ref>؛ بلكه در وسط قرار دارد و ميوه‏‌اش به خوبى مى‌‏رسد و روغنش زلال است. دليل بر اين معنا، جمله «يَكادُ زَيْتُها يُضِي‏ءُ، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» است؛ چون سياق آیه اين است كه مراد از آن، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى‌‏شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد <ref>طباطبایی، 1417: ج15،124</ref>، يعنى نه چنان است كه از سايه بهره نگيرد و نه چنان است كه از خورشيد بهره نگيرد؛ بلكه از هر دو بهره مي‌گيرد <ref>طبرسی، 1372: ج7، 255</ref>. در روایت<ref> «لا خير في شجره و لا في نبات في مفيأة و لا خير فيهما في مضحى».</ref> است: هیچ نفعی در درخت و گیاهی که همیشه در سایه یا نور خورشید باشد، نیست <ref>بیضاوی، 1418: ج4، 107</ref>.

دیگر اینکه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق يا مغرب برويد؛ بلكه درخت بهشتى است. بعضى ديگر گفته‌‏اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق و مغرب دنيا نيست؛ بلكه از درختان شام است که در ميان مشرق و مغرب قرار دارد و روغن آن بهترين روغن است. این دو دیدگاه اخیر، از نظر علامّه طباطبایی <ref>1417: ج15، 124</ref> پذیرفتنی نيست؛ چون از سياق آیه فهميده نمى‌‏شود.

همچنین احتمال داده‌اند، منطقه‌ای بین شرق و غرب سرزمین عرب، یعنی شام مدّ نظر باشد<ref>ابن‌عاشور، ج18،193</ref> که گفته شده زادگاه درخت زیتون است.

البته، مفسران دربارة تخصيص درخت زيتون به صفت نه شرقی و نه غربی «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، دلایل متعددی را بیان داشته‌اند که تمام آن‌ها می‌تواند در مشخص‌شدن آن نوع، درخت زیتونی که مدّ نظر قرآن است دخیل باشد:

برخی گفته‌‏اند: براى آن است كه بیان نماید روغن آن درخت، روشن‌تر و صاف‏تر است. برخی دیگر گفته‌‏اند: براى آن كه شاخه‌‏هاى آن، از سر تا پا همه برگ دارد. همچنین گفتند: براى آن است كه در استخراج روغن آن نیاز به فشردن نیست یا براى آنكه زیتون، اوّلین درختى است كه بر زمين رویید. نیز گفته‌‏اند: اوّلین درخت كه پس از طوفان بر زمين پديد آمد یا براى آن كه زادگاه آن در شام و بيت المقدّس است كه منزل انبيا و اولياست و زمين مقدّسه است <ref>ابوالفتوح‌رازى، ج‏14، 147</ref>.

در‌خصوص این مطلب، لازم است به آیۀ بیست سورۀ مؤمنون که به‌طور غیرمستقیم به زیتون اشاره دارد، نیز اهتمام ورزید. در این آیه، «وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآكِلِين»، گفته شده مقصود از درختى كه در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مى‏‌آيد، درخت زيتون است <ref>طباطبایی، 1417: ج15، 23</ref>.

مفسران دربارۀ مراد از «طور سيناء»، دو احتمال عمده داده‏‌اند:

نخست اينكه اشاره به همان كوه طور معروف، واقع در صحراى سينا دارد؛ دوم اينكه طور سيناء جنبه توصيفى دارد و به‌معنى كوه پربركت يا كوه پردرخت يا كوه زيبا است؛ چون طور به‌معنى كوه و سيناء به‌معنى پربركت و زيبا و مشجر است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج14،220</ref>.

حال دربارۀ کوه طور، ابن‌زيد گوید: كوهی است در ميان مصر و أيل كه حضرت موسى(ع)، در آنجا با خداى مناجات كرد. مقاتل گوید: اوّلین كوهى است كه زيتون بر آن رويید<ref>ابوالفتوح‌رازى، 1408: ج14،15</ref>. بنابراین، کوه طور واقع در صحرای سینا می‌تواند یکی دیگر از احتمالات نخستین محل پیدایش درخت زیتون باشد.

از این‌رو، برای بررسی دقیق علمی، می‌توان احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی یا به عبارت دیگر، احتمالات ایشان دربارة زادگاه درخت زیتون را چنین دسته‌بندی کرد که در جدول شماره سه نشان داده شده است.
{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول3: احتمالات مفسران درباره درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی (زادگاه درخت زیتون)
|-
! ردیف !! احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی !! مناطق
|-
| 1|| نخستین محل پیدایش درخت زیتون؛ سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین (یا میان شرق و غرب سرزمین عرب)|| شام و بيت المقدّس
|-
| 2|| نخستین محل پیدایش درخت زیتون؛ کوه طور، واقع در صحرای سیناء|| مصر
|-
| 3|| بهترین نوع درخت زیتون؛ درختی با تابش یکسان نور آفتاب بر تمام جوانب آن (نه همیشه در سایه و نه همیشه در آفتاب)|| درختان زیتون تمام کرۀ زمین [یا مناطق مدیترانه‌ای]
|}

تحقیقات علمی متعددی، به‌منظور جستجوی زادگاه اصلی درخت زیتون صورت گرفته است؛ امّا هنوز دربارة خواستگاه دقیق آن اظهار نظر قطعی نشده است. هرچند که بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای داشته و 35تا40 گونه درختی یا درختچه‌ای و حدود 1200رقم دارد. مناطق مدیترانه‌ای به مناطقی اطلاق می‌شوند که در فاصله بین طول جغرافیایی 30تا45 درجه واقعاند، این مناطق بهار و پاییز کوتاه، تابستان گرم و خشک و زمستانی معتدل و بارانی دارند <ref>صالحی، 1373: 73</ref>.

زیتون، گونه‌ای دیپلوئید (2n کروموزومی) با 2n=2x=46 است که به دو زیر گونه تقسیم می‌شود.Olea europaea زیر گونه europaea و O. europaea زیر گونه cuspidate دو زیر گونه‌ای هستند که به‌طور وسیع پراکنده شده‌اند.Olea europeae: sub sp. europaeae var. sylvestris گونه خودرو (وحشی) محسوب می‌شود <ref>براچی و دیگران، 2011: 450</ref>. زیتون‌های وحشی از جنوب آفریقا تا جنوب آسیا، در کوه‌های صحرا و مکرانسیا دیده شده‌اند <ref>نور محمدی ، زهرا و دیگران ،2012: 708</ref>. بررسی‌های لومارت و همکاران در سال 2000 نشان داد که در بین دسته زیتون به لحاظ تکاملی می‌توان سه قبیله را تشخیص داد؛ تاکسون‌های جنوب و شرق آفریقا؛ تاکسون‌های آسیایی؛ تاکسون‌های متعلق به مکرونسیا،صحرا و مدیترانه. طبق این بررسی‌ها مشخص شد که زیتونی که امروزه کشت می‌شود با تاکسون‌های متعلق به صحرا و مکرونسیا ارتباط نزدیکتری به لحاظ کلروپلاستی دارد و گونه‌های متعلق به شرق آفریقا و آسیا باید از زیتون مدیترانه‌ای به لحاظ گونه‌ای جدا قرار گیرند <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 547</ref>. گونه O. europaea زیرگونه sylvestris تنها گونه‌ای است که برای کشتکردن اهلی شده تا Olea europaea زیر گونه europaeaاز آن به‌دست آید <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 1997: 39</ref>. به عبارت دیگر، این گونه، قدیمی‌ترین گونه کاشته شده است. سایر تاکسون‌های زیتون وحشی یا برای تغذیه دام‌ها یا برای بهره‌برداری از چوب سخت آن‌ها به‌کار می‌روند <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 548</ref>؛ زیرا گونه‌های وحشی دارای میوه کوچکتر و روغن کمتری هستند. تحقیقات نشان داده است که بیشترین تنوع ژنتیکی زیتون در شمال غربی آفریقا وجود دارد <ref>بسنارد و دیگران، 2008 :25</ref>. بسنارد و همکاران در سال 2013، با بررسی فیلوژنتیکی ژنوم کلرپلاستی زیتون در مناطقی موسوم به نقاط داغ یا Hotspot (اماکنی که بیشترین تنوع زیستی با درجه بالای آسیب‌پذیری را دارا هستند) و پراکنش ژنوم پلاستیدها، نحوه پراکنش گونه‌ها و فسیل‌های ماکروسکوپی به جا مانده سه منطقه را به عنوان زادگاه این اجداد تعیین نموده اند. قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق مناطقی هستند که به عنوان زادگاه زیتون در نظر گرفته شدند<ref>بسنارد و دیگران، 2013 :1471</ref>.

علاوه بر موارد یاد شده، زیتون مقدس یا زیتون وحشی با نام علمی Olea aucherii یا Olea chryscphillaگونه‌ای از زیتون است که اصل و مبدأ آن از اتیوپی (حبشه) است که در عربستان، ایران (استان کرمان جنگل‌های بین اسفندیه و سیرجان در ارتفاع 2000تا2500 متری) و جزایر اقیانوس هند می‌روید. برگ‌های آن، نقره‌ای متمایل به زرد طلایی است، حاشیه برگ‌ها قطور و صاف است. میوه ریز آن 6تا8 میلیمتر طول دارد <ref>حسن‌عباسی، 1373: 36</ref>.

با توجه به بررسی‌های دانشمندان می‌توان نتیجه گرفت که بهترین زیتون و روغن حاصل از آن در مناطقی حاصل می‌شود که زمستان معتدل و تابستان گرم دارد (مناطق مدیترانه‌ای) و تابش نور آفتاب بر تمام جوانب درخت زیتون در این مناطق می‌تواند بر مرغوبیت روغن آن تأثیر به‌سزایی داشته باشد.

=اشتعال سریع روغن زیتون=

سپس، خداوند با عبارت «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به سومین ویژگی درخت زیتون اشاره می‌کند <ref>درویش، 1415: ج6، 606</ref> و می‌فرماید درخت زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى، روغن آن چنان مرغوب و با کیفیت است كه نزديك است بدون اينكه آتشى به آن برسد، شعله‌‏ور شود.

«یکاد» قید است. لازم به یادآوری است هرچه قیدها در جمله بیشتر باشد توضیح و تخصیص جمله نیز بیشتر شده و فائد‌ه‌اش کامل‌تر می‌شود و اگر قیدهاحذف شود؛ کلام، دروغ یا غیر مورد نظر خواهد شد، مثل همین آیه که اگر کلمه «یکاد» حذف گردد این سخن بدلیل مشاهده و واقعیت عینی کذب خواهد شد و هدف و غرض مورد نظر یعنی نزدیکی و قرب، از دست خواهد رفت <ref>هاشمی، 1380: 152</ref>.

واژۀ «زیت» در لغت به معنی روغن <ref>قرشی، 1371: ج3، 190</ref> و عصاره زيتون است <ref>فراهیدی، 1410: ج7، 378</ref> <ref>راغب‌اصفهانی، 1412: 384</ref><ref> ابن‌منظور، 1414: ج2، 35</ref>. قيد روغن، آن هم از درخت زيتونى که نه شرقى است و نه غربى، براى اين است كه بر صفا و زلالى روغن و جودت آن و در نتيجه صفاى نور آن به‌خاطر خوش‏‌سوزيش دلالت كند؛ چون در ادامۀ آیه مى‏‌فرمايد، روغنى است كه گويا بدون كبريت هم مى‌‏خواهد مشتعل شود<ref>طباطبایی، 1417: ج15،124</ref>.

گفتنی است «أضاء» به معنای افروخت و افروخته شد <ref>راغب‌اصفهانی، 1412: 514</ref> از باب «إفعال» لازم و متعدى<ref>مانند آیه «... أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ ...» (بقره،20) كه فعل «أَضاءَ» لازم آمده و آیه «... فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ...» (بقره،17) که متعدى به‌كار رفته است.</ref> به‌كار می‌رود<ref>قرشی، 1371: ج4، 202</ref>. این کلمه از ریشه «ضوء» بر نور دلالت دارد <ref>ابن‌فارس، 604</ref>؛ امّا فرق میان نور و ضیاء در این است که ضیاء بالذات است، مثل نور خورشيد؛ ولی نور بالعرض و اكتسابى است، مانند روشن‌شدن دیوار با نور خورشید<ref>طریحی، 1375: ج1، 272</ref>. جالب است بدانیم، «يُضىِ‏ءُ» در این آیه، همانطور که در ترجمه فولادوند <ref>354</ref> گفته شد به معنای لازم به‌کار رفته؛ یعنی «افروخته مى‌‏شود». احتمالاً این کاربرد، اشاره به ذاتی‌بودن احتراق روغن زیتون دارد. همچنان‌که خداوند متعال در ابتدای آیه نیز می‌فرماید: «... يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ ...»، مصدر «وقد» به معنای افروخته‌شدن آتش است<ref>به‌طور استعاره براى درخشيدن هم به‌کار مى‏‌رود (راغب‌اصفهانی، 1412: 879).</ref> <ref>فراهیدی، 1410: ج5، 197</ref><ref> ابن‌فارس،1100</ref><ref> قرشی، 1371: ج7، 233</ref><ref> راغب‌اصفهانی، 1412: 879</ref>؛ پس ممکن است معنای «يُوقَدُ» و «يُضىِ‏ءُ» بر‌ اشتعال خود‌به‌خودِ روغن زیتون اشاره نماید؛ علاوه بر آن، عبارت «... وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به عنوان مبالغه تأکید می‌کند بدون اینکه حتی آتشی به آن روغن نزدیک شود، گویا خودش شعله‌ور می‌شود.

مراد از «بودن نور بالاى نور» به‌طورى كه بعضى گفته‏‌اند <ref>زمخشری، 1407: ج3، 241</ref>: دو چندان بودن و شدت آن است نه تعددش. پس مراد اين نيست كه نور معين يا غيرمعينى است بالاى نورى ديگر نظير آن باشد و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است؛ بلكه مراد اين است كه آن نورى متضاعف و دو چندان است، بدون اينكه يكی از ديگرى متمايز باشد <ref>طباطبایی، 1417: ج15، 124</ref>.

پاک‌نژاد در کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر <ref>135</ref> می‌نویسد؛ میوه زیتون شامل مواد زیر است: 30% وزن زیتون رسیده آب، 5% مواد سفیدهای، 10% مواد قندی و 52% روغن که در آن500 واحد بین‌المللی کاروتن موجود است؛ ولی مقدار ویتامین‌های دیگرش قابل ملاحظه نیست. روغن زیتون تنها روغنی است که با چربی شیر انسان و با تریولن موجود در بافت‌های بدن انسان شبیه است. مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد؛ هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر شویم مقدار روغن زیادتر می‌شود. مثلاً در فرانسه یک گونه 20% و همان‌گونه در تونس 29% روغن می‌دهد. باید توجه داشت که میزان روغن زیتون بسته به نژاد و زیست‌گاه متفاوت است. از هسته زیتون نیز روغنی استخراج می‌شود که با روغن میوه متفاوت است. مقدار روغن موجود در زیتون بیشتر به نوع میوه بستگی دارد، معمولاً از پیرابر گیاه ۶۰تا۷۰ درصد روغن می‌توان بدست آورد. علاوه بر روغنی که از میوه گرفته می‌شود هسته زیتون هم دارای 52/28 % روغن است. روغن هسته خوراکی است. وزن مخصوص روغن هسته زیادتر ولی روغن میوه خالص‌تر است.

ترکیبات شیمیایی روغن زیتون عبارت است از اسید‌های چرب اشباع که به‌صورت گلیسرید‌ها و در نتیجه پایین آمدن حرارت، کموبیش ته‌نشین می‌شوند و مارگارین نام دارند. به‌طورکلی، روغن به‌دست آمده از مناطق گرم، مارگارین فراوان‌تری دارد که برای حذف آن، روغن را در محل سردی قرار می‌دهند و سپس صاف می‌کنند تا مارگارین آن‌ها گرفته شود. مواد دیگر روغن زیتون به قرار زیر است: 5/1 % مواد غیرصابونی مانند فیتومترین و ماده رزینی به نام ویریدین <ref>Viridine</ref> .اسیدپالمتیک، اسید استئاریک، اسید آراشیدیک، اسید اسید هگزادسنئوئیک، اسید اولئیک، اسید لینولئیک، مقداری ویتامین آ و ‌ای هم دارد. کلروفیل، لیستین، زانتوفیل، دیاستاز‌ها و گلوکوزید‌های تلخ از موارد دیگری هستند که در روغن زیتون وجود دارد. لازم به ذکر است که مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتی‌اكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب داراي يك پيوند غيراشباع تشكيل مي‌دهند <ref>تورا و دیگران، 2007 : 108</ref>. اسیدهای چرب در اشتعال روغن نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. اسید اولئیک موجود در روغن زیتون و برخی دیگر از روغن‌های زیستی، جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد<ref>کنوثه ، 2005، 1068</ref>. همان‌طورکه می‌دانید روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. طبق نظر دانشمندان اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن نسبت به اسیدهای چرب اشباع دارای مزیت و برتری بوده و می‌توانند به مدت طولانی‌تری نورافروزی کنند <ref>پاک‌نژاد، 142:1355</ref>.

برخی ترکیبات به مقدار بسیار جزئی در روغن زیتون وجود دارند، مانند ترکیب فنولی به نام secoiridoides، که مسئول خواص درمانی آن هستند <ref>براچی و دیگران، 2011: 449</ref>. نوع و ميزان تركيبات شيميايي موجود در روغن زيتون از جمله تركيب اسيدهاي چرب، تركيبات آنتي‌اكسيداني و رنگدانه‌ها نماد كيفيت آن است كه خود به چندين عامل مانند رقم، شرايط اقليمي، روش استخراج و مرحله رسيدگي ميوه زيتون بستگي دارد. تحقيقات نشان داده است كه ميزان توكوفرول‌ها به نوع رقم، ميزان پلي‌فنل‌ها به منطقه كشت گياه، و ميزان اسيدهای چرب به هر دوی اين عوامل بستگي دارد <ref>علوي رفيعي، سمیه و دیگران،1390: 85</ref>. لازم به ذکر است که در حال حاضر از تفاله‌ها و پسماندهای زیتون برای تولید انرژی سازگار با محیط زیست استفاده می‌شود یا از آن برای حاصل‌خیز‌ساختن باغات بهره می‌گیرند<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

=انواع روغن زیتون=

روغن‌کشی زیتون غالباً به کمک آسیاب صورت می‌گیرد. روغن‌کشی اولیه به حالت سرد روغن خالصی به دست می‌دهد که حاوی مواد مؤثرتری است. روغن‌کشی ثانویه روغن معمولی‌ را فراهم می‌آورد (مجیدی خامنه، 1379: 27). در روغن‌کشی‌های بعدی، روغنی به دست‌ می‌آید با کیفیت نازل‌تر که معمولاً در صنایع به مصرف می‌رسد. یکی از این روغن‌ها روغن لامپانت نام دارد که برای سوخت در چراغهای روغنی به‌کار برده می‌شود )طباطبایی، 1374: 348)، امّا در کل روغن زیتون بر سه نوع است:

1. روغن زیتون رسیده

2. روغن زیتون نرسیده

3. روغن زیتونی که بعد از یک‌بار روغنگیری از زیتون مجدداً از آن روغن می‌گیرند.

==خواص انواع روغن زیتون==

روغن زیتون خواص بسیاری دارد که به‌طور مختصر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود (پاک‌نژاد، 166:1355تا169):

1. روغن زیتون رسیده: برای درد اعصاب و عرق النساء، قولنج، رفع جرب، بیاض رقیق و ... مفید است.

2. روغن زیتون نرسیده: معتدل و قابض، مسمن و مدر، مقوی لثه و دندان، موافق معده و ... است.

3. زیتار: برای درد مفصل، عرق النساء، نقرس، استسقا و التیام زخمهای بدن لاغر و ...مفید است.

=نتیجه گیری =

در آیه 35 سوره نور، تعبیر «شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ» با اختصاص صفت «مبارکه» به درخت زیتون، در میان 22 نوع گیاهی که در قرآن نام برده شده، بیانگر اهمیت درخت زیتون و میوة آن است. در معنای کلمه «مبارکه» و ریشه «برک»، دو نکته بسیار ظریف نهفته است. از آنجا که ریشه «برک» به معنای ثابت‌بودن و «مبارکه» به معنای چیزی پرخير و بركت است، علاوه بر فواید بی‌شمار درخت زیتون، به ویژگی خاص آن، یعنی ثبات و عمر طولانی درخت زیتون نیز اشاره دارد. در ضمن، قرارگرفتن این واژه پس از لفظ «شجره»، دلالت بر خواص تمام اجزای درخت زیتون دارد، نه صرفاً میوة آن.

سپس در ادامه آیه، به درخت زيتونى اشاره شده كه نه شرقى است و نه غربى و روغن آن چنان مرغوب است كه نزديك است بدون هیچ آتشى شعله‏ور شود «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ».

احتمالات مفسران دربارة این نوع درخت زیتون که روغن بسیار مرغوبی دارد و شرقی و غربی نیست، اگرچه متفاوت است؛ امّا در کل، به سه نکته کلیدی اشاره دارد: اول اینکه این درخت زیتون در سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین قرار دارد؛ دوم اینکه نور آفتاب بر تمام جوانب آن به‌طور یکسان می‌تابد؛ سوم اینکه دارای مرغوب‌ترین روغن با خاصیت اشتعال‌زایی سریع است.
با توجه به اشارات قرآن، در بررسی‌های علمی، زادگاه درخت زیتون و ویژگی‌های آب‌‌‌‌‌‌و‌هوایی آن منطقه و کیفیت روغن زیتون آن، اهمیت می‌یابد.

با اینکه پژوهش‌های علمی نشان داده که زادگاه زیتون در 3 منطقه قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق می‌باشد؛ ولی هنوز نمی‌توان به طور قطع دربارة زادگاه دقیق درخت زیتون، اظهار نظر قطعی کرد؛ هرچندکه بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای دارد و این منطقه تقریباً در میانة کره زمین واقع شده و از تابش یکسان نور آفتاب برخوردار است که در مرغوبیت روغن آن نیز تأثیر دارد. همچنین دارای تابستانی گرم و زمستانی معتدل است. تحقیقات صورتیافته بیانگر آن است که مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد و هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر باشد، مقدار روغن زیادتر می‌شود.

در یک زیتون رسیده 52% روغن وجود دارد. مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب با يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی موجود در روغن زیتون علاوه بر خواص درمانی در اشتعال روغن زیتون نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن در مقایسه با اسیدهای چرب اشباع از مزیت بیشتری برخوردار هستند. محققان بر این اعتقاد هستند که بهترین بیودیزل روغنی است که غنی از اولئیک اسید یا palmitoleic acid باشد. این اسیدهای چرب غیراشباع (تک باند) C18:1 و C16:1بهترین گزینه‌ها جهت سوخت بیودیزل هستند؛ زیرا در دمای سرد دیرتر از اشباع منجمد شده و راحت‌تر از غیراشباع (چند پیوند) اکسید می‌شوند. اسید اولئیک جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه، 2005: 1068). مقایسه اسیدهای چرب موجود در روغن‌های گیاهی حاکی از آن است که بیشترین مقدار اسید اولئیک در روغن زیتون یافت می‌شود. علاوه بر اسید چرب ترکیبات دیگری از جمله ترکیبات فنولی در روغن زیتون یافت شده‌اند. میزان فنول کل موجود در روغن زیتون نیز در پایداری در برابر اکسیداسیون تأثیر به‌سزایی دارد (میزان این ماده در ارقام و طول‌های جغرافیایی- مختلف متفاوت است) (هاشم‌پور و دیگران، 1389: 47). یکی از ترکیبات فنلی مهم در روغن زیتون هیدروکسی تیروزول که در برگ، تفاله و روغن زیتون یافت می‌شود. این ترکیب آتش‌گیر بوده و نقطه اشتعال آن 15 درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

اصطلاح « نُّورٌ عَلىَ‏ نُورٍ » شاید به خصوصیت نورافروزی روغن زیتون مرتبط باشد و این دور از ذهن نیست. بررسی‌های اخیر دانشمندان بر روی روغن زیتون و برخی روغن‌های گیاهی دیگر مانند روغن ذرت، سویا، آفتابگردان حاکی از وجود موادی با خاصیت فلوروسنت (نوردهندگی) در آنهاست. تحقیقات بیشتر بر روی این روغن‌ها به همراه مقایسه آن‌ها با روغن زیتون بکر بیانگر آن بود که روغن زیتون بکر در مقایسه با سایر روغن‌ها دارای خاصیت نوردهندگی بیشتری است و در سه طول موج این خاصیت را نشان می‌دهد؛ در صورتی که سایر روغن‌ها حتی روغن زیتون عادی در یک طول موج در محدوده 430تا450 نانومتر این خصوصیت را از خود بروز می‌دهد. ساطع‌شدن نور متوسط در طول موج 681 نانومتر مربوط به کلروفیل و نور قوی در 252 نانومتر مربوط به ویتامین E می‌باشد (کی ریاکیدیس، 2000: 1435). مطالعات زندومنقی و همکاران در سال 2005 بر روی روغن زیتون بکر نیز بیانگر آن بود که در طول موج 315تا330 نانومتر پلی فنول‌ها و فرول‌های فلوروسنت و در 350تا600 نانومتر برخی ویتامین‌های موجود در روغن زیتون دارای این خصوصیت هستند.

در نهایت تأکید قرآن بر «مبارک‌بودن زیتون» و «نه شرقی و نه غربی بودن» این درخت و «اشتعال بدون آتش» روغن آن، نیازمند بررسی‌های گسترده‌‌ای است.

=پانویس=
{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

=منابع=

1. فولادوند، محمدمهدى، 1415ق، ترجمه قرآن، چ1، تهران: دار القرآن‌الكريم (دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى).

2. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير.

3. ابن‌فارس، احمد، بی‌تا، معجم المقاییس فی اللغه، به‌تحقیق شهاب‌الدین ابو‌عمرو، بیروت: دار الفکر.

4. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مكرم، 1414ق، لسان العرب، چ3، بيروت: دار صادر.

5. ابوالفتوح‌رازى، حسين‌بن‌على، 1408ق، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، مشهد: بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.

6. ایلداری، سهیل، 1388، «زیتون هدیه الهی و نشان صلح»، مجله روند اقتصادی، ش 48، ص22تا24.

7. بيضاوى، عبدالله‌بن‌عمر، 1418ق، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، چ1، بيروت: دار احياء التراث العربى.

8. پاکنژاد، سید رضا، 1355، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، چ9، تهران: کتاب فروشی اسلامیه.

9. جانینودهی، سیدعباس، 1373، «زیتون و اهمیت آن»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص52.

10. جعفرى، يعقوب، كوثر.

11. حسنعباسی، نوروزعلی، 1373، «زیتون درختی مقدس؛ اعجاب انگیز با کاربردهای مختلف»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص306.

12. درويش، محيى‌الدين، 1415ق، اعراب القرآن و بيانه، چ4، سوريه: دار الارشاد.

13. راغب‌اصفهانى، حسين‌بن‌محمد، 1412ق، المفردات في غريب القرآن، چ1، بيروت: دارالعلم‏، دمشق: الدار الشاميه.

14. زمخشرى، محمود، 1407ق، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، چ1، بيروت: دار الكتاب العربي.

15. صالحی، سید جواد، 1373، «گزارش مطالعات اقتصادی- اجتماعی ناحیه مرکزی طارم»، گرگان: فجررایانه، ص73.

16. طباطبايى، سيدمحمدحسين، 1417ق، الميزان فى تفسير القرآن، چ5، قم: جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.

17. طباطبایی، محمد،1374، «زیتون و روغن آن»، تهران: صندوق مطالعاتی توسعه کشت زیتون، 399ص.

18. طبرسى، فضل‌بن‌حسن، 1372ش، مجمع البيان فى تفسير القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.

19. طريحى، فخرالدين، 1375ش، مجمع البحرين، چ3، تهران: كتاب‌فروشى مرتضوى.

20. عروسى‌حويزى، عبدعلى‌بن‌جمعه، 1415ق، تفسير نور الثقلين، چ4، قم: اسماعيليان.

21. علوي‌رفيعي، سميه و دیگران،1391، «مشخصات فيزيكي شيميايي روغن‌هاي زيتون تجاري ايراني»، مجله علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران، س7، ش2، ص85تا94.

22. فاروقی، محمد اقتدار حسین، 1379، گیاهان در قرآن، ترجمه احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

23. فراهيدى، خليل‌بن‌احمد،1410ق، كتاب العين، چ2، قم: هجرت.

24. قرشى، سيدعلى‌اكبر، 1371ش، قاموس قرآن، چ6، تهران: دار الكتب الإسلامية.

25. کلینی، الکافی، اسلامیه.

26. كمره‏اى، محمدباقر، 1351ش، آسمان و جهان؛ ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، چ1، تهران: اسلاميه.

27. مجیدی خامنه، فریده، آذر1379، «میوه‌ها‌های بهشتی در قرآن؛ زیتون»، مجله گلستان قرآن، ش38، ص27تا28.

28. محدث، محبوبه، 1381، «نماد درخت زیتون»، نشریه فرهنگ و هنر، ش20و21، ص52تا61.

29. مظفریان، ولی الله،1383، درختان و درختچه‌های ایران، تهران: فرهنگ معاصر.

30. مظفریان، ولی الله،1383، رده بندی گیاهی، ج 1و 2. تهران: امیر کبیر.

31. مكارم‌شيرازى، ناصر، 1374ش، تفسير نمونه، چ1، تهران: دار الكتب الإسلامية.

32. هاشم‌پور، ابوذر و دیگران، 1389، «تأثير اقليم كازرون بر شاخصهاي كيفي روغن زيتون Olea europaea L ارقام زرد، روغني و ماري»، مجله علوم باغبانی ایران، د41، ش1،
ص53تا47.

33. هاشمی، احمد، 1380، جواهر البلاغه، ترجمه محمود خورسندی و حمید مسجدسرائی، چ2، نشر فیض.

34. Bennet, B,C, Twenty-Five Economically Important Plant Families,Economic botany, Encyclopedia of Life, 34 p.

35. Besnard, G, Garcia-verdougo, C, Rubio de casas, R,. Treier, U, A, Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence
from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany, 101; 25-30.

36. Besnard, G, Khadari, B, Navascués, M, Fernández-Mazuecos, M, El Bakkali, A, Arrigo, N, Baali-Cherif, D, Brunini-Bronzini de Caraffa, V, Santoni, S, Vargas,
P, Savolainen, V, 2013, The complex history of the olive tree: from Late Quaternary diversification of Mediterranean lineages to primary domestication in the northern Levant, Prociding of Royal Society Botanical science 7: 1471-2954.

37. Bianchini, F, Corbetta F, 1976, The complete book of fruits and vegetables, Crown Publishers.

38. Bracci, T, Busconi, M, Fogher, C, Sebastiani, L, 2011, Molecular studies in olive (Olea europaea L.): overview on DNA markers applications and recent advances in genome analysis, Plant Cell Rep 30: 449–462.

39. Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany 101: 25–30.

40. Janick, J, 2007, Fruits of the Bibles, Hortscience,42(5),1072-1076.

41. Khafagi, I, Zakaria, A, Dewedar, A, El-Zahdany, Kh, 2006, A Voyage in the World of Plants as Mentioned in the Holy Quran, International Journal of Botany 2(3): 242-251.

42. Kyriakidis, N, B. Skarkalis, P, 2000, Fluorescence Spectra Measurement of Olive Oil and Other Vegetable Oils, Journal of AOAC International, 83(6): 1435-1439(5).

43. Knothe, G, 2005, Dependence of biodiesel fuel properties on the structure of fatty acid alkyl esters, Fuel Processing Technology, 86 : 1059– 1070.

44.Lumaret, R, Ouazzani, N, Michaud, H, Villemur. P, 1997, Cultivated olive and oleaster: two very closely connected partners of the same species (Olea europaea). Evidence from enzyme Polymorphism, Bocconea 7: p 39-

45. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L, Theoretical and Applied Genetics, September 2000, Volume 101, Issue 4, 547-553.

46. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain, C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L., Theoretical and Applied Genetics, Volume 101, Issue 4, pp 547-553.

47. Marwat, S, Kh, Ajab Khan, M, Aslam Khan, M, Ahmad, M, Zafar, M, Rehman, F, Sulta, Sh, 2009, Fruit Plant Species Mentioned in the Holy Qura’n and Ahadith and Their Ethnomedicinal Importanc. American-Eurasian J. Agric. & Environ. Sci., 5 (2): 284-295.

48. Zandomeneghi , M, Carbonaro, L, Caffarata, C, 2005, Fluorescence of Vegetable Oils: Olive Oils, Journal of Agricalture and Food Chemistry, 53 (3): pp 759–766.

49. Noormohammadi, Z, Samadi-Molayousefi, H, Sheidai, M, 2012, Intra-specific genetic diversity in wild olives (Olea europaea ssp cuspidata) in Hormozgan Province, Iran. Genet. Mol. Res. 11 (1): 707-716.

50. Rackham, O, Moody, J, 1997, The Making of the Cretan Landscape, England: Manchester University Press, 200 p.

51. Tombesi, A, Michalakis, N, Pastor M, 1996, Recommendation of the working group on olive farming production techniques and productivity.

52. Tura, D, Gigliotti, C, Pedo, S, Failla, O, Bassi, D, Serraiocco, A, 2007, Influence of cultivar and site of cultivation on levels of lipophilic and hydrophilic antioxidants in virgin olive oils (olea Europea L.) and correlations with oxidative stability. Sci Hort; 112:108-19.

53. http://www.chempro.in/fattyacid.htm

[[رده:مقاله]]
[[رده: نور.آیه35]]
[[رده:زیست‌شناسی]]
[[رده:پزشکی]]
[[رده:اقلیم‌شناسی]]
[[رده:شیمی]]

فواید زیتون و اشتعال روغن آن از منظر قرآن و علم

2020-04-04T07:36:12Z

Hosna: /* اشتعال سریع روغن زیتون */

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

=چکیده=

زیتون با نام علمی Olea درختی همیشه سبز از خانواده Oleaceae است. زیتون یکی از قدیمی‌ترین گیاهان مناطق مدیترانه‌ای است. محققان معتقدند که آشنایی با زیتون و بهره‌برداری از آن در خاورمیانه، هم‌زمان با پیدایش اولین انسان‌های متمدن، به‌ویژه در شرق مدیترانه بوده است. قدیمی‌ترین مدرک مستند در مورد زیتون، روی الواح گلینی نقش بسته که مربوط به زمان مینوس<ref>Minos</ref> پادشاه کرت بوده است. روی این الواح اطلاعات جالبی از آن دوره، درباره گونه‌های مختلف زیتون و روغن آن ذکر شده است.

در کتب ادیان مختلف، به‌خصوص کتاب مقدّس مسلمانان، قرآن، از این درخت ارزشمند، نام برده شده و به برخی ویژگی‌های آن در آیه 35 سوره نور، همچون فواید بسیار زیتون، به‌طور غیرمستقیم با ‌کاربرد لفظ «مبارکه» و احتراق سریع روغن آن «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» اشاره شده است. لفظ «مبارکه» در میان انواع میوه‌هایی که در قرآن ذکر شده، فقط به درخت زیتون نسبت داده شده و بیانگر آن است که همه اجزای درخت، با برکت و سودمند بوده و این گیاه از ارزش والایی برخوردار است. بر این اساس، در مقاله حاضر سعی شده است به مدد اشارات قرآن، به فواید و عمر طولانی درخت زیتون، همچنین زادگاه احتمالاً مدیترانه‌ای آن و اشتعال سریع روغن آن به دلیل وجود اسیدهای چرب غیر‌اشباع پرداخته شود. ازاین‌رو، با وجود شناخت تجربی مردم آن عصر از فواید زیتون و کاربرد آن در درمان بیماری‌ها و استفاده به‌عنوان مادة سوختی برای چراغ‌ها، به جنبه‌ای دیگر از وجوه علمی قرآن اشاره می‌گردد.

=مقدمه=

درخت در اساطیر و افسانه‌های کهن همواره از حرمت و قداست والایی برخوردار بوده؛ در ادیان مختلف نیز بر کاشتن و نگهداری از درختان بسیار تأکید شده است. این توجه، ممکن است ریشه در نیاز مبرم انسان‌ به درختان داشته باشد. یکی از درختانی که نه تنها در اساطیر، بلکه در کتب مقدّس به آن بها داده شده، درخت زیتون است. یکی از گونه‌های مهم و اقتصادی زیتون، گونه Olea europaea از خانواده Oleaceae است. طبق تعریف گیاه‌شناسی، زیتون درخت یا درختچه‌ای است راست، همیشه سبز، به ارتفاع 10تا20 متر، اغلب پرشاخه و منشعب، با پوست سبز تیره. برگ‌های سرنیزه‌ای یا مستطیلی یا تخممرغی، با دمبرگ کوتاه و چرمی، با سطح فوقانی سبز تیره و سطح تحتانی نقره‌ای. گل‌ها سفید، میوه شفت و سبز رنگ، در حالت رسیده بنفش تیره یا سیاه‌رنگ، تخم مرغی، به قطر 1تا2 سانتی‌متر. رویشگاه آن ایران، اروپا، عراق و نواحی مدیترانه‌ای گزارش شده است<ref>مظفریان، 1383: 474تا475</ref>.

تامبسی <ref>Tombesi.</ref> در سال 1996 بیان می‌کند که زیتون برخلاف اغلب درختان میوه توانایی بالایی نسبت به تحمل شرایط محیطی دارد و می‌تواند در خاک‌های شور با درجه حاصلخیزی بالا رشد کند. طبق گفته بیانچینی و فرانچسکو<ref>Bianchini & Francesco</ref> در سال 1976، درخت زیتون درخاکی که به خوبی زهکشی شده باشد و اسیدیته آن حدود 8 باشد به خوبی رشد می‌کند. کشاورزان عهد باستان تصور می‌کردند این درخت‌ فقط در ساحل دریا می‌روید. حتی پدر علم گیاه‌شناسی «تئوفراستوس» محاسبه کرده بود که این درخت‌ فقط تا فاصله 55/6 کیلومتری از دریا امکان ادامه‌ حیات دارد. البته، این عقیده تاکنون اثبات نشده است؛ ولی رویشگاه‌ درختان زیتون اغلب در سواحل دریای مدیترانه بوده‌ و اغلب جزایر این دریا به‌ویژه نواحی‌ جنوب غربی دریای مدیترانه (شبه‌جزیره ایبری و شمالغربی آفریقا) از مراکز عمده تولید زیتون دنیا است. درخت زیتون از دوران کهن به عنوان منبعی برای‌ به دست آوردن محصولی با ارزش غذایی بالا، مصارف دارویی و درمانی و تولید روغن و صابون مورد توجه بوده است<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

برخی محققان که در زمینۀ اعجاز علمی قرآن پژوهش‌هایی انجام داده، چنین ادعّا می‌کنند که آیه 35 سوره نور به دو موضوع: یکی، فواید زیتون و دیگری، اشتعال بدون آتش <ref>هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (54) درباره این قسمت از آیه به مسئله «احتراق بدون آتش» اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که آیه به احتمال زیاد به کشف برق اشاره دارد که این حالت، شباهت بسیاری به سوختن ستاره و پخش نور دارد. وی می‌نویسد این آیه اشاره به چیزی دارد که نور می‌پراکند، در‌حالی‌که نه در غرب است و نه در شرق. یعنی ابعاد فیزیکی ندارد و توسط آتش هم فروزان نگردیده است. پس به احتمال زیاد این آیه قرآن اشاره به کشف برق دارد. چون برخلاف چراغ‌های تیلی و گازی، در یک چراغ برقی چیزی سوخته نمی‌شود و روشن‌شدن آن بدون آتش است. بدین‌ترتیب که در اثر ارتعاشات اتم‌های فلز تنگستن، درجه حرارت در سیم آن به دو هزار سانتی‌گراد می‌رسد. در این درجه حرارت سایر فلزات ذوب می‌گردند؛ امّا فلز تنگستن ذوب نشده؛ بلکه یک روشنی قوی قابل دید تولید می‌کند. با وجود این حرارت زیاد هیچ احتراقی صورت نمی‌گیرد، زیرا در داخل گروپ اکسیژن وجود ندارد و سیم تنگستن هم کم نمی‌شود. حالتی که در قرآن ذکر گردیده شباهت زیادی به یک ستاره روشن دارد. وی در ادامه می‌گوید اگر فکر کنیم که منظور آیه ستاره باشد، در این صورت نیز سوختن ستاره و پخش نور بدون موجودیت آتش صورت می‌گیرد. در پایان به نظر می‌رسد آنچه هارون یحیی درباره این قسمت از آیه ادعا نموده، بدون توجه به قبل و بعد آیه بوده است.</ref> اشاره دارد. حال آنکه بشر در گذشته از خواص بسیار این میوه آگاه بوده و در درمان بیماری‌ها از آن استفاده می‌کرده و در کتب مقدّس آمده به‌عنوان مادة سوختی نیز برای احتراق چراغ‌ها به‌کار می‌رفته، پس آیه مذکور اعجاز علمی قرآن را بیان نمی‌دارد؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

از این‌رو، ابتدا به کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته و جایگاه آن در قرآن و کتب مقدّس پرداخته، سپس با بیان معنای لفظ «مبارکه» به خواص و عمر طولانی درخت زیتون می‌پردازیم، آنگاه با شرح دیدگاه مفسران درباره عبارت «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ» احتمالات مطرح درباره زادگاه زیتون ارائه می‌گردد. در پایان، با بیان ترکیبات شیمیایی روغن زیتون و تأثیر فراوان اسیدهای چرب غیراشباع در اشتعال روغن آن به روشن‌ترشدن مفهوم «يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» می‌پردازیم.

=کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته=
درخت زیتون که طول‌ عمرش از 1000 تا 2000 سال است، قرن‌ها قبل از میلاد مسیح، در فلسطین و سوریه پرورش داده می‌شد. در زمان‌ هومر، پرورش آن در یونان معمول گردید و سپس در قرن هفتم‌ قبل از میلاد، به ایتالیا و پس از کشف قاره آمریکا بدان جا انتقال یافت. در یونان معتقد بودند که درخت زیتون را ربّ النوع عقل کاشته و بر سر برندۀ مسابقات المپیک تاجی از برگ زیتون می‌گذاشتند. در قدیم نیز در کلیسای کاتولیک‌ها روغن زیتون را برای‌ تقدیس پادشاهان به‌کار می‌بردند <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>.

بابلی‌‌‌ها و آشوری‌ها از روغن کنجد و گردو برای مصارف مختلف استفاده می‌کردند؛ درحالیکه سوری‌ها و مردم سرزمین مقدس (فلسطین) زیتون را از قدیم می‌شناختند و از آن بهره می‌بردند. آن‌ها روغن زیتون را به مصر 1600تا3000 سال قبل از میلاد معرفی کردند. در زمان رامسس دوم (1165تا1197ق.م) از روغن زیتون برای روشنایی و برای نرم کردن پوست، ترک خوردگی‌ها، و آفتاب سوختگی‌ها استفاده می‌شد<ref>جانیک ، 2007: 1074</ref>. علاوه بر آن، از روغن زیتون برای پخت‌وپز و تزیین استفاده می‌شده است که مصداق آن در کشورهای حوزه مدیترانه مشاهده می‌شود؛ ولی اولین استفاده روغن زیتون، برای درمان بوده است. این ماده روغنی در آب و هوای خشک شرق، ماده‌ای بسیار حیاتی برای سلامتی به‌شمار می‌رفت و میوه این درخت در آن دوران ابتدایی در بین جنگجویان بربری نمادی از صلح و حسن نیّت بود. سپس، هم‌زمان با توسعه سازمان‌های دریایی این روغن به‌عنوان یکی از اقلام تجاری به کشورهای آسیای صغیر و مناطق دریایی انتقال یافت و بی‌تردید گیاه زیتون نیز درپی آن گسترش یافت. این روغن ارزشمند بعدها برای مصارف اقتصادی و نور افروزی استفاده شد، لازم به ذکر است که سوختن روغن زیتون شعله خیلی درخشانی می‌دهد <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>.

در جنگ‌های اسپانیا، پزشکان ارتش ناپلئون به‌خاطر عدم‌ دسترسی به گنه‌گنه،گرد یا دم‌کرده برگ و پوست درخت زیتون‌ را برای درمان تب‌نوبه به‌کار می‌بستند. پزشکان اسپانیایی این‌ طریقه درمان را از دیرباز می‌شناختند و ساکنان برخی از روستاهای‌ اسپانیا که به طول عمر شهرت دارند، سلامت و طول عمر خود را به مصرف زیاد زیتون نسبت می‌دهند. روغن زیتون نرم‌کننده است، جریان صفرا را فعال می‌کند، به علاوه در دردهای کلیوی و یبوست‌های مزمن تجویز می‌شود <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>. از طرف دیگر زیتون در مراسم مذهبی ساسانیان استفاده می‌شده و در کتاب خدای نامک به آن اشاره شده است <ref>طباطبایی، 1374: 4</ref>.

=زیتون در کتب مقدّس=
اشارات متعددی در انجیل درباره این گیاه و تکثیر آن وجود دارد. در این کتاب مقدّس، چند بار از زیتون به‌عنوان میوه‌ای پرسود و منفعت یاد شده و به پیوند آن نیز، صرفاً در این کتاب، پرداخته شده است. زیتون به همراه انگور در کتاب مقدس یهودیان بیشترین تعداد تکرار را داشته است. روغن زیتون برای مصارف مذهبی مانند مراسم تقدیس<ref>anounting</ref> در مسیحیت و یهودیت استفاده می‌شود. در کتاب مقدس یهودی‌ها<ref>اگزودوس 27 :20</ref> گفته شده که به بنیاسرائیل فرمان داده شد که «روغن زیتون مصفی و کوبيده شده برای روشنایی نزد تو بياورند تا چراغ‌ها دائماً روشن شود» <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>. این مطلب بیانگر آن است که در کتب مقدّس پیش از قرآن به اشتعال طولانی مدّت روغن زیتون اشاره شده است. از این‌رو، ذکر اشتعال سریع روغن زیتون در قرآن دلیلی بر اثبات اعجاز قرآن در این خصوص نیست؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

بنابر روایتی هنگامی که خشم خداوند که در طوفان [نوح] ظاهر شده بود، کاهش یافت؛ کبوتری با شاخه‌ای زیتون در منقارش ظاهر شد که نشان صلح و آرامش بود <ref>فاروقی، 1379: 39 </ref>. مشهور است که اولین درختی که پس از طوفان روئید، درخت زیتون بود <ref>محدث، 1381: 20و21</ref>. ملت یهود کشت زیتون را در عصرهای قدیم تجویز و ترویج کرده‌اند و در کتاب ژنز از ساقه‌های این درخت صحبت شده است <ref>طباطبایی، 1374: 2 </ref>.

=زیتون در قرآن=

در قرآن، نام «زیتونه» یک مرتبه در آیه 35 سوره نور به‌کار رفته است.این آیه، تنها آیه‌ای است که از زیتون، به‌عنوان درخت مبارک یاد می‌کند و سپس به بیان سایر ویژگی‌های آن از جمله موقعیت جغرافیایی و نحوه سوختن روغن آن می‌پردازد:

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

واژه «زیتون» در قرآن پنج مرتبه به‌کار رفته است. در جدول شماره یک، کاربرد زیتون در قرآن آورده شده است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد زیتون در قرآن
|-
| 1|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=99}}
|-
| 2|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=141}}
|-
| 3|| {{QFrame|Surah=16|Ayah=11}}
|-
| 4|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
|-
| 5|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
|-
| 6|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}
|-
| 7|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=29}}
|}

در آیه 99 سوره انعام <ref>اوست خدايى كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتى را رويانيديم، و از آن نبات ساقه‌‏اى سبز و از آن دانه‏‌هايى بر يكديگر چيده و نيز از جوانه‌‏هاى نخل خوشه‌‏هايى سر فرو هشته پديد آورديم، و نيز بستان‌هايى از تاك‌ها و زيتون و انار، همانند و ناهمانند. به ميوه‏‌هايش آن گاه كه پديد مى‌‏آيند و آن‌گاه كه مى‏‌رسند بنگريد كه در آن‌ها عبرت‌ها است براى آنان كه ايمان مى‌‏آورند.</ref>، به يكى از شاهكارهاى آفرينش در اين درختان اشاره كرده، مى‌‏فرمايد: «هم با يكديگر شباهت دارند و هم ندارند» (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ) با توجه به آيه 141 <ref>و اوست كه باغ‌هايى آفريد نيازمند به داربست و بى‌‏نياز از داربست، و درخت خرما و كشت‌زار، با طعم‌هاى گوناگون، و زيتون و انار، همانند، در عين حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آن‌ها بخوريد و در روز درو حق آن را نيز بپردازيد و اسراف مكنيد كه خدا اسرافكاران را دوست ندارد.</ref> همين سوره كه وصف «متشابه و غير متشابه» را براى زيتون و انار ذكر كرده، استفاده مى‌‏شود كه در آيه مورد بحث نيز وصف مزبور درباره همين دو درخت است. اين دو درخت از نظر شكل ظاهرى و ساختمان شاخه‏‌ها و برگ‌ها شباهت زيادى با هم دارند؛ در‌حالى‌كه از نظر ميوه و طعم و خاصيت آن بسيار با هم متفاوتند، يكى داراى ماده چربى مؤثر و نيرومند و ديگرى داراى ماده اسيدى و قندى است كه با يكديگر كاملاً متفاوتند <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371</ref>. همچنین ممکن است «مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ» دلالت بر وجود تشابه و تفاوت در میان درخت زیتون و درختان انار و انگور و خرما داشته یا به گفته علامه طباطبایی <ref>1417: ج‏7، 363</ref>مقصود این است كه هر يك از آن ميوه‏‌ها از نظر طعم و شكل و رنگ و امثال آن هم متشابه دارد و هم غيرمتشابه. البته احتمال دیگری<ref>اين احتمال در تفسير آيه نيز وجود دارد كه عبارت فوق اشاره به انواع و اصناف مختلف درختان و ميوه‏‌ها است، بعضى از ميوه‏‌ها و درختان با يكديگر شبيهند و بعضى ديگر با هم مختلفند. (يعنى هر كدام از اين دو صفتى است براى يك دسته از درختان و ميوه‏‌ها، اما طبق تفسير اول هر دو، صفت براى يك چيز بودند)(مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371).</ref> نیز در تفسیر این آیه وجود دارد که از سیاق آیه بعید به نظر می‌رسد. لذا در تحقیقات علمی به تفاوت‌ها و شباهت‌های زیتون و سایر میوه‌های که همراه با آن در قرآن ذکر شده، پرداخته خواهد شد.

در ذیل آیه 11 سوره نحل <ref>و با آن برايتان كشت‌زار و زيتون و نخل‌ها و تاكستان‌ها و هر نوع ميوه بروياند، در اين عبرتى است براى مردمى كه مى‌‏انديشند</ref> نیز گفته شده ممكن است چنين به نظر آيد كه اگر قرآن در آيات فوق از ميان انواع ميوه‏‌ها روى زيتون و خرما و انگور تكيه كرده به خاطر وجود آن‌ها در محيط نزول قرآن بوده است؛ ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن و عمق تعبيراتش روشن مى‏‌شود كه مطلب از اين فراتر است. دانشمندان می‌گویند كمتر ميوه‏‌اى است كه براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه ميوه، مفيد و مؤثر باشد. ایشان مى‌‏گويند «روغن زيتون» براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد، كالرى حرارتى آن بسيار بالا است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج11، 173</ref>.

گفتنی است علاوه بر ذکر نام زیتون در قرآن، سوگند به «انجیر و زیتون» و به «طور سیناء» در آیات نخستین سوره تین، نیز بیانگر اهمیت زیتون و خواص بی‌شمار آن است. «طور سیناء» به عنوان یکی از احتمالات محل رویش زیتون، در ادامه، بررسی خواهد شد.

امّا درباره اينكه آيا منظور، سوگند به همين دو ميوه معروف است يا چيز ديگر؟ مفسران سخنان گوناگونى دارند. در تفسیر نمونه<ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج27، 139</ref> چنین آورده شده که بعضى آن را اشاره به همان دو ميوه معروف مى‏‌دانند كه خواص غذايى و درمانى فوق‌العاده زيادى دارد، بعضى ديگر معتقدند كه منظور از آن، دو كوهى است كه شهر «دمشق» و «بيت‌المقدس» بر آن‌ها قرار گرفته، چرا كه اين دو محل سرزمين قيام بسيارى از انبياء و پيامبران بزرگ خدا است و اين دو قسم با سوگندهاى سوم و چهارم كه از سرزمين‌هاى مقدّسى ياد مى‌‏كند هماهنگ است.

بعضى نيز گفته‌اند نام‌گذارى اين دو كوه به نام «تين» و «زيتون» به خاطر اين است كه بر يكى از آن‌ها درختان انجير مى‏‌رويد و بر ديگرى درختان زيتون.

بعضى نيز «تين» را اشاره به دوران آدم دانسته‏‌اند؛ چرا كه لباسى كه آدم و حوا در بهشت پوشيدند از برگ درختان انجير بود و زيتون را اشاره به دوران نوح مى‌‏دانند؛ زيرا در آخرين مراحل طوفان، نوح كبوترى را رها كرد تا درباره پيدا‌شدن خشكى از زير آب جستجو كند او با شاخه زيتونى بازگشت و نوح فهميد كه طوفان پايان گرفته و خشكى از زير آب ظاهر شده است؛ لذا شاخه زيتون رمز صلح و امنيت است.

بعضى نيز «تين» را اشاره به مسجد نوح كه بر كوه جودى بنا شد، مى‌‏دانند و زيتون را اشاره به بيت المقدس؛ ولى ظاهر آيه در بدو نظر همان دو ميوه معروف است، اما با توجه به سوگندهاى بعد مناسب دو كوه يا دو مركز مقدس و مورد احترام مى‏‌باشد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(ص) مى‌‏خوانيم كه خداوند از ميان شهرها چهار شهر را برگزيد و درباره آن‌ها فرمود:
{{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
{{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
تين، مدينه است و زيتون، بيت‌المقدس و طور سينين، كوفه «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»، مكه است <ref>عروسى‌حويزى، 1415: ج5، 606</ref>.

همچنین در آیۀ بیست سوره مؤمنون {{QFrame|Surah=23|Ayah=20}}<ref>و از طور سينا درختى برمى‌‏آيد كه روغن و نان خورشى براى خورندگان است</ref> ، به‌طور غیرمستقیم به زیتون، به‌عنوان درختی اشاره شده که در «طور سیناء» می‌روید و از آن، روغنی خوراکی به‌دست می‌آید.

=فواید و طول عمر درخت زیتون=
لفظ «مبارک»، به همراه تمام مشتقات آن، 32 مرتبه در قرآن به‌کار رفته است. حائز اهمیت است لفظ «مبارک و مبارکه» در خصوص قرآن
<REF>انعام، 92 و 155؛ انبیاء، 50؛ ص، 29.</REF>، مکه<REF>آل‌عمران، 96.</REF> ، باران<REF>ق، 9</REF> ، تحیت<REF>نور، 61.</REF> ، حضرت عیسی(ع)<REF>مریم، 31.</REF> ، زمان (شب قدر)<REF>دخان، 3.</REF> و مکان مبارک <REF>مؤمنون، 29.</REF> و درخت زیتون به‌کار رفته است. جالب است در میان انواع میوه‌های ذکر شده در قرآن، فقط از درخت زیتون، با این صفت نام برده شده است. همچنین توجه به این نکته که وادی ایمن<REF>قصص، 30.</REF> نیز با این صفت به کار رفته تأمل برانگیز است.

هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (99) می‌نویسد کلمۀ مبارک، زیتون را یک چیز بسیار مفید، مقدس و خجسته معرفی می‌کند. قرآن با قسم یادکردن به زیتون، آن را مهم جلوه داده و علم ثابت کرده که زیتون نه تنها یک غذای لذت‌بخش است؛ بلکه یک منبع مفید برای صحت نیز می‌باشد.

کلمۀ «مبارکه» از ریشه «برک» در اصل به معنای ثابت‌بودن است <REF>ابن فارس، 124</REF> و «برکه» به معنی فزونی و نموّ است<REF>فراهیدی، 1410: ج5، 367</REF>. این واژه هر چند كه در معانى<ref> واژه «بَرْك» به معنی سينه شتر است.</ref> ديگر نيز به ‌كار رفته است؛ ولی معناى همراهى و پايدارى و ملازمت نيز از آن استنباط مى‏‌شود. «مُبَارَك»، چيزى است كه در آن خير و بركت باشد؛ بنابراين به هر چيزى كه فزونى و زيادتى نامحسوس در آن مشاهده شود، مبارك مى‌‏گويند<REF>راغب‌اصفهانی، 1412: 119</REF>.

با توجه به مطالب ذکر شده، می‌توان نتیجه گرفت كه «بركت» به معناى فايدۀ ثابت است ممكن است گاهى از آن، مطلق ثبوت اراده شودو با نموّ و زيادت و سعادت قابل جمع بوده؛ بلكه به‌دور از اين معانى نيست<REF>قرشی، 1371: ج1، 189</REF>.

مفسران دربارۀ اینکه خداوند متعال از درخت زیتون با صفت «مبارکه» یاد می‌کند، دلایل مختلفی را بیان می‌دارند: برخى گويند: به‌سبب اين‌ است كه منافع آن زياد است. برخى دیگر گويند: علت اينكه زيتون را ذكر مي‌كند به‌خاطر اين است كه روغن آن بهتر مى‏‌سوزد. بعضى براین باورند: كه زیتون اولين درختى بود كه پس از طوفان نوح روئيد و محل روئيدن آن جايگاه انبياء بوده است، برخى گويند: به‌خاطر اين است كه هفتاد پيامبر، از جمله ابراهيم(ع) آن را مبارك ساخته‏‌اند؛ بدين علت مبارك ناميده شده است <REF>طبرسی، 1372: ج7،225</REF>.

در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده كه زيتون را بخورانيد و به تن بماليد كه از درخت مباركى است‏ <REF>كمره‏اى، 1351، ج10، 21</REF>.

در حدیثی از امام علی(ع) نیز آمده با روغن زیتون، بدن را چرب کنید و با آن، خورش بسازید، چرا که روغن نیکان و خورشِ برگزیدگان است، دوبار به پاکی سوده شده، در آن، بِدان هنگام که روی می‌کند و بِدان هنگام که پشت می‌کند، برکت نهاده شده است و با وجود آن، هیچ بیماری‌ای زیان نمی‌رساند <REF>کلینی، ج6، 331</REF>.

برداشتی که از مبارک‌ بودن درخت زیتون شده و فقط به فواید بی‌شمار میوۀ آن توجه شده، غالباً از آنجا نشأت می‌گیرد که «مبارکه» صفت برای «زیتونه» در‌نظر گرفته شده؛ در‌حالی‌که در متن آیه، صفت «مبارکه» بلافاصله بعد از «شجره» آورده شده، نه «زیتونه». در حقیقت «مبارکه صفت برای شجره است»<REF>درویش، 1415: ج6،606</REF>؛ یعنی تمام اجزای درخت زیتون، از برگ و میوه و چوب، همگی، پربرکت هستند و این صفت، فقط مختص به میوۀ آن نیست. همچنین با نظر به معنای «ثبات» که ابن‌فارس در ریشۀ این کلمه نهان دانسته، علاوه بر فواید تمام اجزای درخت زیتون، باید به ویژگی خاص آن، ثبات درخت زیتون، نیز توجه شود.

درخت زیتون، از فواید بی‌شماری برخوردار است. این درخت به‌علت همیشه سبزبودن در ایجاد فضای سبز و حفاظت از خاک، به‌ویژه در شیب‌ها و اماکنی که دارای خاک نامناسب هستند، به‌کارمی‌رود. علاوه‌برآن، از روغن میوه و هسته آن می‌توان در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی استفاده نمود. حائز اهمیت است که از برگ این درخت نیز به‌عنوان دارو استفاده می‌شود <REF>طباطبایی، 1374: 2و10</REF>. چوب زیتون مرغوب، خوش نقش، خوش رنگ، جلاپذیر است و کاربردهای فراوانی در خراطی و ساخت وسایل تزیینی و تهیه روکش‌های مرغوب دارد<REF>حسن‌عباسی، 1373: 31</REF>. فواید درخت زیتون و محصولات حاصل از آن بسیار زیاد می‌باشد که به برخی از آن‌ها به‌صورت مختصر اشاره شد. در ادامه، در بخش مربوط به روغن زیتون، به سایر خواص آن اشاره می‌شود.

همچنین، درخت با برکت زیتون، عمر بسیار طولانی دارد. ساقه‌های قوی و بیش از هزار ساله درختان زیتون در حاشیه دریای مدیترانه همواره شگفتی جهان‌گردان، گیاه‌‎شناسان و دانشمندان علوم طبیعی را برانگیخته است <REF>طباطبایی،1374: 6</REF>. تئوفراستوس، معتقد است که این گیاه تا دویست سال عمر می‌کند؛ امّا بررسی‌های اخیر محققان با شمارش حلقه رشد سالیانه نشان داده که این درخت تا دوهزار سال نیز می‌تواند عمر نماید <REF>راکهام و مودی ، 1997: 200</REF>. برخی نیز ذکر کرده‌اند که زیتون تا سه‌هزار سال نیز می‌تواند عمر نماید<REF>جانی‌نودهی، 1373: 52</REF>. در علی‌آباد گرگان درختان زیتونی وجود دارند که عمر آن‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. علاوه‌برآن، درختان زیتونی در منطقه بختیاری در روستای «سونک» و در منطقه «زیتی» دیده شده که عمر آن‌ها به بیش از هشتصد تا هزار سال می‌رسد<REF>طباطبایی، 1374: 4</REF>. یکی از نکات جالب دربارة درخت زیتون، به ارث رسیدن این درخت می‌باشد که شاید به‌علت عمر طولانی آن است، به‌گونه‌ای که در‌خصوص آن گفته شده است که جزء معدود درختانی است که به ارث می‌رسد <REF>پاک‌نژاد، 160:1355</REF>.

[[پرونده:درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|تصویر 1: نمایی از درختان زیتون تنومند با عمر طولانی]]

بنابراین، درخت زیتون علاوه بر خواص بسیاری که دارد؛ در میان سایر درختان نیز بیشترین عمر را دارد که این دو موضوع، هم با معنای ریشه «برک»، یعنی ثبات و پایداری و هم با معنای کلمه «مبارک»، یعنی پربرکت‌بودن درخت زیتون، کاملاً سازگار است.

در قرآن کریم، نام 22 گونه گیاهی ذکر شده است که به هفده خانواده گیاهی تعلق دارند. این گونه‌های گیاهی شامل انواع درختی، بوته‌ای و علفی هستند. در میان گیاهان نام برده شده در قرآن، دو خانواده گندمیان<REF>Poaceae</REF> و حبوبات<REF>Fabaceae</REF> دارای گیاهانی یکساله هستند که رژیم غذایی اغلب اقوام و چهارپایان به گونه‌های آن‌ها وابسته است و جزء اولین و دومین گیاهان مهم اقتصادی جهان به‌شمار می‌آیند. خانواده‌هایی چون زیتون<REF>Oleaceae</REF> و انگور <REF>Vitaceae</REF> با وجود محدودبودن تعداد گونه‌های کاربردی آن‌ها، به‌سبب استفاده اقتصادی نیز در جایگاه بالایی قرار دارند<REF>بنت، بی‌تا، 1</REF>.

یکی از گیاهان مهم و اقتصادی خانواده زیتون، درخت زیتون است که رژیم غذایی و اقتصاد بسیاری از کشور‌های حوزه مدیترانه به آن وابسته است. با توجه به آنچه ذکر شد، مطلبی که نظر هر خواننده هوشیار را به خود متوجه میکند، ذکر کلمه «مبارکه» برای درخت زیتون در قرآن کریم است. همان‌طورکه ذکر شد دو خانواده مهم اول دارای گیاهان یکساله کاربردی هستند و پس از آن‌ها با توجه به ذکر قرآن و اهمیت گیاهان در نزد انسان درخت زیتون به لحاظ کاربردی از سایر درختان متمایز می‌شود و این همان توصیف به‌جا و مناسب قرآن برای درختی است که تمام اجزای آن اعم از چوب، میوه، برگ و حتی خود درخت دارای موارد استفاده متعدد است. در آیات 99و 141 سوره انعام مقایسه‌های قابل تأملی (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَمُتَشابِهٍ) در مورد میوه‌هایی چون انار و خرما با زیتون بیان شده است که ممکن است در نگاه اول سؤال برانگیز باشد؛ ولی پس از بررسی‌های علمی تحسین هر خواننده هوشیاری را برمی‌انگیزد. تشابه و تفاوت‌های این جنس‌ها در جدول زیر آمده است.

{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول 2: تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون<REF>مظفریان،1383</REF>.
|-
!صفات !! انار !! زیتون !! خرما !! انگور
|-
! نام علمی|| Punica Granatum|| Olea europaea|| Phoenix dactylifera|| Vitis vinifera
|-
! نوع گیاه|| درخت یا درختچه|| درخت یا درختچه|| درخت|| درختچه پیچان
|-
! برگ|| ساده|| ساده|| شانه‌ای|| ساده
|-
! تک‌لپه/دولپه|| دولپه|| دولپه|| تک لپه|| دولپه
|-
! نوع میوه|| شفت|| شفت|| میوه گوشتی دارای میانبر یک دانه‌ای|| سته
|-
! تخمدان || زیرین|| زیرین|| زیرین|| زیرین
|-
! برخی خواص درمانی|| درمان کم‌خونی، بهبود دهنده درد سينه، سرفه، قابض|| مسهل، رفع درد اعضا، رفع سرفه || زيادکننده خون، معالج درد کمر و نرم‌کننده سينه و شش‌ها، ملين|| ملين، درمان سرفه و سل ريوی، درمان کم خونی
|}

=زادگاه درخت زیتون=

آیۀ 35 سوره نور، پس از ذکر مبارک‌ بودن درخت زیتون، به بیان صفت دیگری از آن درخت می‌پردازد: «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...». این عبارت، در واقع، صفت دوم «شجره» بوده <ref>درویش، 1415: ج6،606</ref> و مفهوم را نه به طور صریح، بلکه با کنایه بیان می‌کند<ref>ابن‌عاشور، ج18،193</ref>. عبارت «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...» تنها یک‌بار در قرآن به‌کار رفته است. اگرچه مشتقات دو واژه «شرق» و «غرب» در 17 آیه قرآن به‌کار رفته است.

از این‌رو، دربارۀ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی، تفسیرها و مصادیق مختلفی ارائه شده است:

برخی گویند: درختى است كه تمام جوانب آن به طور مساوى در معرض تابش نور آفتاب است، نه در جانب شرق باغ و كنار ديوارى قرار گرفته است و نه در جانب غرب كه تنها يك سمت آن آفتاب ببيند و در نتيجه ميوه آن نيمى رسيده و نيمى نارس و روغن آن ناصاف ‌گردد <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج14، 477</ref>؛ بلكه در وسط قرار دارد و ميوه‏‌اش به خوبى مى‌‏رسد و روغنش زلال است. دليل بر اين معنا، جمله «يَكادُ زَيْتُها يُضِي‏ءُ، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» است؛ چون سياق آیه اين است كه مراد از آن، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى‌‏شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد <ref>طباطبایی، 1417: ج15،124</ref>، يعنى نه چنان است كه از سايه بهره نگيرد و نه چنان است كه از خورشيد بهره نگيرد؛ بلكه از هر دو بهره مي‌گيرد <ref>طبرسی، 1372: ج7، 255</ref>. در روایت<ref> «لا خير في شجره و لا في نبات في مفيأة و لا خير فيهما في مضحى».</ref> است: هیچ نفعی در درخت و گیاهی که همیشه در سایه یا نور خورشید باشد، نیست <ref>بیضاوی، 1418: ج4، 107</ref>.

دیگر اینکه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق يا مغرب برويد؛ بلكه درخت بهشتى است. بعضى ديگر گفته‌‏اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق و مغرب دنيا نيست؛ بلكه از درختان شام است که در ميان مشرق و مغرب قرار دارد و روغن آن بهترين روغن است. این دو دیدگاه اخیر، از نظر علامّه طباطبایی <ref>1417: ج15، 124</ref> پذیرفتنی نيست؛ چون از سياق آیه فهميده نمى‌‏شود.

همچنین احتمال داده‌اند، منطقه‌ای بین شرق و غرب سرزمین عرب، یعنی شام مدّ نظر باشد<ref>ابن‌عاشور، ج18،193</ref> که گفته شده زادگاه درخت زیتون است.

البته، مفسران دربارة تخصيص درخت زيتون به صفت نه شرقی و نه غربی «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، دلایل متعددی را بیان داشته‌اند که تمام آن‌ها می‌تواند در مشخص‌شدن آن نوع، درخت زیتونی که مدّ نظر قرآن است دخیل باشد:

برخی گفته‌‏اند: براى آن است كه بیان نماید روغن آن درخت، روشن‌تر و صاف‏تر است. برخی دیگر گفته‌‏اند: براى آن كه شاخه‌‏هاى آن، از سر تا پا همه برگ دارد. همچنین گفتند: براى آن است كه در استخراج روغن آن نیاز به فشردن نیست یا براى آنكه زیتون، اوّلین درختى است كه بر زمين رویید. نیز گفته‌‏اند: اوّلین درخت كه پس از طوفان بر زمين پديد آمد یا براى آن كه زادگاه آن در شام و بيت المقدّس است كه منزل انبيا و اولياست و زمين مقدّسه است <ref>ابوالفتوح‌رازى، ج‏14، 147</ref>.

در‌خصوص این مطلب، لازم است به آیۀ بیست سورۀ مؤمنون که به‌طور غیرمستقیم به زیتون اشاره دارد، نیز اهتمام ورزید. در این آیه، «وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآكِلِين»، گفته شده مقصود از درختى كه در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مى‏‌آيد، درخت زيتون است <ref>طباطبایی، 1417: ج15، 23</ref>.

مفسران دربارۀ مراد از «طور سيناء»، دو احتمال عمده داده‏‌اند:

نخست اينكه اشاره به همان كوه طور معروف، واقع در صحراى سينا دارد؛ دوم اينكه طور سيناء جنبه توصيفى دارد و به‌معنى كوه پربركت يا كوه پردرخت يا كوه زيبا است؛ چون طور به‌معنى كوه و سيناء به‌معنى پربركت و زيبا و مشجر است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج14،220</ref>.

حال دربارۀ کوه طور، ابن‌زيد گوید: كوهی است در ميان مصر و أيل كه حضرت موسى(ع)، در آنجا با خداى مناجات كرد. مقاتل گوید: اوّلین كوهى است كه زيتون بر آن رويید<ref>ابوالفتوح‌رازى، 1408: ج14،15</ref>. بنابراین، کوه طور واقع در صحرای سینا می‌تواند یکی دیگر از احتمالات نخستین محل پیدایش درخت زیتون باشد.

از این‌رو، برای بررسی دقیق علمی، می‌توان احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی یا به عبارت دیگر، احتمالات ایشان دربارة زادگاه درخت زیتون را چنین دسته‌بندی کرد که در جدول شماره سه نشان داده شده است.
{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول3: احتمالات مفسران درباره درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی (زادگاه درخت زیتون)
|-
! ردیف !! احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی !! مناطق
|-
| 1|| نخستین محل پیدایش درخت زیتون؛ سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین (یا میان شرق و غرب سرزمین عرب)|| شام و بيت المقدّس
|-
| 2|| نخستین محل پیدایش درخت زیتون؛ کوه طور، واقع در صحرای سیناء|| مصر
|-
| 3|| بهترین نوع درخت زیتون؛ درختی با تابش یکسان نور آفتاب بر تمام جوانب آن (نه همیشه در سایه و نه همیشه در آفتاب)|| درختان زیتون تمام کرۀ زمین [یا مناطق مدیترانه‌ای]
|}

تحقیقات علمی متعددی، به‌منظور جستجوی زادگاه اصلی درخت زیتون صورت گرفته است؛ امّا هنوز دربارة خواستگاه دقیق آن اظهار نظر قطعی نشده است. هرچند که بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای داشته و 35تا40 گونه درختی یا درختچه‌ای و حدود 1200رقم دارد. مناطق مدیترانه‌ای به مناطقی اطلاق می‌شوند که در فاصله بین طول جغرافیایی 30تا45 درجه واقعاند، این مناطق بهار و پاییز کوتاه، تابستان گرم و خشک و زمستانی معتدل و بارانی دارند <ref>صالحی، 1373: 73</ref>.

زیتون، گونه‌ای دیپلوئید (2n کروموزومی) با 2n=2x=46 است که به دو زیر گونه تقسیم می‌شود.Olea europaea زیر گونه europaea و O. europaea زیر گونه cuspidate دو زیر گونه‌ای هستند که به‌طور وسیع پراکنده شده‌اند.Olea europeae: sub sp. europaeae var. sylvestris گونه خودرو (وحشی) محسوب می‌شود <ref>براچی و دیگران، 2011: 450</ref>. زیتون‌های وحشی از جنوب آفریقا تا جنوب آسیا، در کوه‌های صحرا و مکرانسیا دیده شده‌اند <ref>نور محمدی ، زهرا و دیگران ،2012: 708</ref>. بررسی‌های لومارت و همکاران در سال 2000 نشان داد که در بین دسته زیتون به لحاظ تکاملی می‌توان سه قبیله را تشخیص داد؛ تاکسون‌های جنوب و شرق آفریقا؛ تاکسون‌های آسیایی؛ تاکسون‌های متعلق به مکرونسیا،صحرا و مدیترانه. طبق این بررسی‌ها مشخص شد که زیتونی که امروزه کشت می‌شود با تاکسون‌های متعلق به صحرا و مکرونسیا ارتباط نزدیکتری به لحاظ کلروپلاستی دارد و گونه‌های متعلق به شرق آفریقا و آسیا باید از زیتون مدیترانه‌ای به لحاظ گونه‌ای جدا قرار گیرند <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 547</ref>. گونه O. europaea زیرگونه sylvestris تنها گونه‌ای است که برای کشتکردن اهلی شده تا Olea europaea زیر گونه europaeaاز آن به‌دست آید <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 1997: 39</ref>. به عبارت دیگر، این گونه، قدیمی‌ترین گونه کاشته شده است. سایر تاکسون‌های زیتون وحشی یا برای تغذیه دام‌ها یا برای بهره‌برداری از چوب سخت آن‌ها به‌کار می‌روند <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 548</ref>؛ زیرا گونه‌های وحشی دارای میوه کوچکتر و روغن کمتری هستند. تحقیقات نشان داده است که بیشترین تنوع ژنتیکی زیتون در شمال غربی آفریقا وجود دارد <ref>بسنارد و دیگران، 2008 :25</ref>. بسنارد و همکاران در سال 2013، با بررسی فیلوژنتیکی ژنوم کلرپلاستی زیتون در مناطقی موسوم به نقاط داغ یا Hotspot (اماکنی که بیشترین تنوع زیستی با درجه بالای آسیب‌پذیری را دارا هستند) و پراکنش ژنوم پلاستیدها، نحوه پراکنش گونه‌ها و فسیل‌های ماکروسکوپی به جا مانده سه منطقه را به عنوان زادگاه این اجداد تعیین نموده اند. قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق مناطقی هستند که به عنوان زادگاه زیتون در نظر گرفته شدند<ref>بسنارد و دیگران، 2013 :1471</ref>.

علاوه بر موارد یاد شده، زیتون مقدس یا زیتون وحشی با نام علمی Olea aucherii یا Olea chryscphillaگونه‌ای از زیتون است که اصل و مبدأ آن از اتیوپی (حبشه) است که در عربستان، ایران (استان کرمان جنگل‌های بین اسفندیه و سیرجان در ارتفاع 2000تا2500 متری) و جزایر اقیانوس هند می‌روید. برگ‌های آن، نقره‌ای متمایل به زرد طلایی است، حاشیه برگ‌ها قطور و صاف است. میوه ریز آن 6تا8 میلیمتر طول دارد <ref>حسن‌عباسی، 1373: 36</ref>.

با توجه به بررسی‌های دانشمندان می‌توان نتیجه گرفت که بهترین زیتون و روغن حاصل از آن در مناطقی حاصل می‌شود که زمستان معتدل و تابستان گرم دارد (مناطق مدیترانه‌ای) و تابش نور آفتاب بر تمام جوانب درخت زیتون در این مناطق می‌تواند بر مرغوبیت روغن آن تأثیر به‌سزایی داشته باشد.

=اشتعال سریع روغن زیتون=

سپس، خداوند با عبارت «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به سومین ویژگی درخت زیتون اشاره می‌کند <ref>درویش، 1415: ج6، 606</ref> و می‌فرماید درخت زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى، روغن آن چنان مرغوب و با کیفیت است كه نزديك است بدون اينكه آتشى به آن برسد، شعله‌‏ور شود.

«یکاد» قید است. لازم به یادآوری است هرچه قیدها در جمله بیشتر باشد توضیح و تخصیص جمله نیز بیشتر شده و فائد‌ه‌اش کامل‌تر می‌شود و اگر قیدهاحذف شود؛ کلام، دروغ یا غیر مورد نظر خواهد شد، مثل همین آیه که اگر کلمه «یکاد» حذف گردد این سخن بدلیل مشاهده و واقعیت عینی کذب خواهد شد و هدف و غرض مورد نظر یعنی نزدیکی و قرب، از دست خواهد رفت <ref>هاشمی، 1380: 152</ref>.

واژۀ «زیت» در لغت به معنی روغن <ref>قرشی، 1371: ج3، 190</ref> و عصاره زيتون است <ref>فراهیدی، 1410: ج7، 378</ref> <ref>راغب‌اصفهانی، 1412: 384</ref><ref> ابن‌منظور، 1414: ج2، 35</ref>. قيد روغن، آن هم از درخت زيتونى که نه شرقى است و نه غربى، براى اين است كه بر صفا و زلالى روغن و جودت آن و در نتيجه صفاى نور آن به‌خاطر خوش‏‌سوزيش دلالت كند؛ چون در ادامۀ آیه مى‏‌فرمايد، روغنى است كه گويا بدون كبريت هم مى‌‏خواهد مشتعل شود<ref>طباطبایی، 1417: ج15،124</ref>.

گفتنی است «أضاء» به معنای افروخت و افروخته شد <ref>راغب‌اصفهانی، 1412: 514</ref> از باب «إفعال» لازم و متعدى<ref>مانند آیه «... أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ ...» (بقره،20) كه فعل «أَضاءَ» لازم آمده و آیه «... فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ...» (بقره،17) که متعدى به‌كار رفته است.</ref> به‌كار می‌رود<ref>قرشی، 1371: ج4، 202</ref>. این کلمه از ریشه «ضوء» بر نور دلالت دارد <ref>ابن‌فارس، 604</ref>؛ امّا فرق میان نور و ضیاء در این است که ضیاء بالذات است، مثل نور خورشيد؛ ولی نور بالعرض و اكتسابى است، مانند روشن‌شدن دیوار با نور خورشید<ref>طریحی، 1375: ج1، 272</ref>. جالب است بدانیم، «يُضىِ‏ءُ» در این آیه، همانطور که در ترجمه فولادوند <ref>354</ref> گفته شد به معنای لازم به‌کار رفته؛ یعنی «افروخته مى‌‏شود». احتمالاً این کاربرد، اشاره به ذاتی‌بودن احتراق روغن زیتون دارد. همچنان‌که خداوند متعال در ابتدای آیه نیز می‌فرماید: «... يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ ...»، مصدر «وقد» به معنای افروخته‌شدن آتش است<ref>به‌طور استعاره براى درخشيدن هم به‌کار مى‏‌رود (راغب‌اصفهانی، 1412: 879).</ref> <ref>فراهیدی، 1410: ج5، 197</ref><ref> ابن‌فارس،1100</ref><ref> قرشی، 1371: ج7، 233</ref><ref> راغب‌اصفهانی، 1412: 879</ref>؛ پس ممکن است معنای «يُوقَدُ» و «يُضىِ‏ءُ» بر‌ اشتعال خود‌به‌خودِ روغن زیتون اشاره نماید؛ علاوه بر آن، عبارت «... وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به عنوان مبالغه تأکید می‌کند بدون اینکه حتی آتشی به آن روغن نزدیک شود، گویا خودش شعله‌ور می‌شود.

مراد از «بودن نور بالاى نور» به‌طورى كه بعضى گفته‏‌اند <ref>زمخشری، 1407: ج3، 241</ref>: دو چندان بودن و شدت آن است نه تعددش. پس مراد اين نيست كه نور معين يا غيرمعينى است بالاى نورى ديگر نظير آن باشد و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است؛ بلكه مراد اين است كه آن نورى متضاعف و دو چندان است، بدون اينكه يكی از ديگرى متمايز باشد <ref>طباطبایی، 1417: ج15، 124</ref>.

پاک‌نژاد در کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر <ref>135</ref> می‌نویسد؛ میوه زیتون شامل مواد زیر است: 30% وزن زیتون رسیده آب، 5% مواد سفیدهای، 10% مواد قندی و 52% روغن که در آن500 واحد بین‌المللی کاروتن موجود است؛ ولی مقدار ویتامین‌های دیگرش قابل ملاحظه نیست. روغن زیتون تنها روغنی است که با چربی شیر انسان و با تریولن موجود در بافت‌های بدن انسان شبیه است. مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد؛ هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر شویم مقدار روغن زیادتر می‌شود. مثلاً در فرانسه یک گونه 20% و همان‌گونه در تونس 29% روغن می‌دهد. باید توجه داشت که میزان روغن زیتون بسته به نژاد و زیست‌گاه متفاوت است. از هسته زیتون نیز روغنی استخراج می‌شود که با روغن میوه متفاوت است. مقدار روغن موجود در زیتون بیشتر به نوع میوه بستگی دارد، معمولاً از پیرابر گیاه ۶۰تا۷۰ درصد روغن می‌توان بدست آورد. علاوه بر روغنی که از میوه گرفته می‌شود هسته زیتون هم دارای 52/28 % روغن است. روغن هسته خوراکی است. وزن مخصوص روغن هسته زیادتر ولی روغن میوه خالص‌تر است.

ترکیبات شیمیایی روغن زیتون عبارت است از اسید‌های چرب اشباع که به‌صورت گلیسرید‌ها و در نتیجه پایین آمدن حرارت، کموبیش ته‌نشین می‌شوند و مارگارین نام دارند. به‌طورکلی، روغن به‌دست آمده از مناطق گرم، مارگارین فراوان‌تری دارد که برای حذف آن، روغن را در محل سردی قرار می‌دهند و سپس صاف می‌کنند تا مارگارین آن‌ها گرفته شود. مواد دیگر روغن زیتون به قرار زیر است: 5/1 % مواد غیرصابونی مانند فیتومترین و ماده رزینی به نام ویریدین <ref>Viridine</ref> .اسیدپالمتیک، اسید استئاریک، اسید آراشیدیک، اسید اسید هگزادسنئوئیک، اسید اولئیک، اسید لینولئیک، مقداری ویتامین آ و ‌ای هم دارد. کلروفیل، لیستین، زانتوفیل، دیاستاز‌ها و گلوکوزید‌های تلخ از موارد دیگری هستند که در روغن زیتون وجود دارد. لازم به ذکر است که مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتی‌اكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب داراي يك پيوند غيراشباع تشكيل مي‌دهند <ref>تورا و دیگران، 2007 : 108<ref>. اسیدهای چرب در اشتعال روغن نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. اسید اولئیک موجود در روغن زیتون و برخی دیگر از روغن‌های زیستی، جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد<ref>کنوثه ، 2005، 1068</ref>. همان‌طورکه می‌دانید روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. طبق نظر دانشمندان اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن نسبت به اسیدهای چرب اشباع دارای مزیت و برتری بوده و می‌توانند به مدت طولانی‌تری نورافروزی کنند <ref>پاک‌نژاد، 142:1355</ref>.

برخی ترکیبات به مقدار بسیار جزئی در روغن زیتون وجود دارند، مانند ترکیب فنولی به نام secoiridoides، که مسئول خواص درمانی آن هستند <ref>براچی و دیگران، 2011: 449</ref>. نوع و ميزان تركيبات شيميايي موجود در روغن زيتون از جمله تركيب اسيدهاي چرب، تركيبات آنتي‌اكسيداني و رنگدانه‌ها نماد كيفيت آن است كه خود به چندين عامل مانند رقم، شرايط اقليمي، روش استخراج و مرحله رسيدگي ميوه زيتون بستگي دارد. تحقيقات نشان داده است كه ميزان توكوفرول‌ها به نوع رقم، ميزان پلي‌فنل‌ها به منطقه كشت گياه، و ميزان اسيدهای چرب به هر دوی اين عوامل بستگي دارد <ref>علوي رفيعي، سمیه و دیگران،1390: 85</ref>. لازم به ذکر است که در حال حاضر از تفاله‌ها و پسماندهای زیتون برای تولید انرژی سازگار با محیط زیست استفاده می‌شود یا از آن برای حاصل‌خیز‌ساختن باغات بهره می‌گیرند<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

=انواع روغن زیتون=

روغن‌کشی زیتون غالباً به کمک آسیاب صورت می‌گیرد. روغن‌کشی اولیه به حالت سرد روغن خالصی به دست می‌دهد که حاوی مواد مؤثرتری است. روغن‌کشی ثانویه روغن معمولی‌ را فراهم می‌آورد (مجیدی خامنه، 1379: 27). در روغن‌کشی‌های بعدی، روغنی به دست‌ می‌آید با کیفیت نازل‌تر که معمولاً در صنایع به مصرف می‌رسد. یکی از این روغن‌ها روغن لامپانت نام دارد که برای سوخت در چراغهای روغنی به‌کار برده می‌شود )طباطبایی، 1374: 348)، امّا در کل روغن زیتون بر سه نوع است:

1. روغن زیتون رسیده

2. روغن زیتون نرسیده

3. روغن زیتونی که بعد از یک‌بار روغنگیری از زیتون مجدداً از آن روغن می‌گیرند.

==خواص انواع روغن زیتون==

روغن زیتون خواص بسیاری دارد که به‌طور مختصر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود (پاک‌نژاد، 166:1355تا169):

1. روغن زیتون رسیده: برای درد اعصاب و عرق النساء، قولنج، رفع جرب، بیاض رقیق و ... مفید است.

2. روغن زیتون نرسیده: معتدل و قابض، مسمن و مدر، مقوی لثه و دندان، موافق معده و ... است.

3. زیتار: برای درد مفصل، عرق النساء، نقرس، استسقا و التیام زخمهای بدن لاغر و ...مفید است.

=نتیجه گیری =

در آیه 35 سوره نور، تعبیر «شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ» با اختصاص صفت «مبارکه» به درخت زیتون، در میان 22 نوع گیاهی که در قرآن نام برده شده، بیانگر اهمیت درخت زیتون و میوة آن است. در معنای کلمه «مبارکه» و ریشه «برک»، دو نکته بسیار ظریف نهفته است. از آنجا که ریشه «برک» به معنای ثابت‌بودن و «مبارکه» به معنای چیزی پرخير و بركت است، علاوه بر فواید بی‌شمار درخت زیتون، به ویژگی خاص آن، یعنی ثبات و عمر طولانی درخت زیتون نیز اشاره دارد. در ضمن، قرارگرفتن این واژه پس از لفظ «شجره»، دلالت بر خواص تمام اجزای درخت زیتون دارد، نه صرفاً میوة آن.

سپس در ادامه آیه، به درخت زيتونى اشاره شده كه نه شرقى است و نه غربى و روغن آن چنان مرغوب است كه نزديك است بدون هیچ آتشى شعله‏ور شود «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ».

احتمالات مفسران دربارة این نوع درخت زیتون که روغن بسیار مرغوبی دارد و شرقی و غربی نیست، اگرچه متفاوت است؛ امّا در کل، به سه نکته کلیدی اشاره دارد: اول اینکه این درخت زیتون در سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین قرار دارد؛ دوم اینکه نور آفتاب بر تمام جوانب آن به‌طور یکسان می‌تابد؛ سوم اینکه دارای مرغوب‌ترین روغن با خاصیت اشتعال‌زایی سریع است.
با توجه به اشارات قرآن، در بررسی‌های علمی، زادگاه درخت زیتون و ویژگی‌های آب‌‌‌‌‌‌و‌هوایی آن منطقه و کیفیت روغن زیتون آن، اهمیت می‌یابد.

با اینکه پژوهش‌های علمی نشان داده که زادگاه زیتون در 3 منطقه قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق می‌باشد؛ ولی هنوز نمی‌توان به طور قطع دربارة زادگاه دقیق درخت زیتون، اظهار نظر قطعی کرد؛ هرچندکه بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای دارد و این منطقه تقریباً در میانة کره زمین واقع شده و از تابش یکسان نور آفتاب برخوردار است که در مرغوبیت روغن آن نیز تأثیر دارد. همچنین دارای تابستانی گرم و زمستانی معتدل است. تحقیقات صورتیافته بیانگر آن است که مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد و هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر باشد، مقدار روغن زیادتر می‌شود.

در یک زیتون رسیده 52% روغن وجود دارد. مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب با يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی موجود در روغن زیتون علاوه بر خواص درمانی در اشتعال روغن زیتون نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن در مقایسه با اسیدهای چرب اشباع از مزیت بیشتری برخوردار هستند. محققان بر این اعتقاد هستند که بهترین بیودیزل روغنی است که غنی از اولئیک اسید یا palmitoleic acid باشد. این اسیدهای چرب غیراشباع (تک باند) C18:1 و C16:1بهترین گزینه‌ها جهت سوخت بیودیزل هستند؛ زیرا در دمای سرد دیرتر از اشباع منجمد شده و راحت‌تر از غیراشباع (چند پیوند) اکسید می‌شوند. اسید اولئیک جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه، 2005: 1068). مقایسه اسیدهای چرب موجود در روغن‌های گیاهی حاکی از آن است که بیشترین مقدار اسید اولئیک در روغن زیتون یافت می‌شود. علاوه بر اسید چرب ترکیبات دیگری از جمله ترکیبات فنولی در روغن زیتون یافت شده‌اند. میزان فنول کل موجود در روغن زیتون نیز در پایداری در برابر اکسیداسیون تأثیر به‌سزایی دارد (میزان این ماده در ارقام و طول‌های جغرافیایی- مختلف متفاوت است) (هاشم‌پور و دیگران، 1389: 47). یکی از ترکیبات فنلی مهم در روغن زیتون هیدروکسی تیروزول که در برگ، تفاله و روغن زیتون یافت می‌شود. این ترکیب آتش‌گیر بوده و نقطه اشتعال آن 15 درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

اصطلاح « نُّورٌ عَلىَ‏ نُورٍ » شاید به خصوصیت نورافروزی روغن زیتون مرتبط باشد و این دور از ذهن نیست. بررسی‌های اخیر دانشمندان بر روی روغن زیتون و برخی روغن‌های گیاهی دیگر مانند روغن ذرت، سویا، آفتابگردان حاکی از وجود موادی با خاصیت فلوروسنت (نوردهندگی) در آنهاست. تحقیقات بیشتر بر روی این روغن‌ها به همراه مقایسه آن‌ها با روغن زیتون بکر بیانگر آن بود که روغن زیتون بکر در مقایسه با سایر روغن‌ها دارای خاصیت نوردهندگی بیشتری است و در سه طول موج این خاصیت را نشان می‌دهد؛ در صورتی که سایر روغن‌ها حتی روغن زیتون عادی در یک طول موج در محدوده 430تا450 نانومتر این خصوصیت را از خود بروز می‌دهد. ساطع‌شدن نور متوسط در طول موج 681 نانومتر مربوط به کلروفیل و نور قوی در 252 نانومتر مربوط به ویتامین E می‌باشد (کی ریاکیدیس، 2000: 1435). مطالعات زندومنقی و همکاران در سال 2005 بر روی روغن زیتون بکر نیز بیانگر آن بود که در طول موج 315تا330 نانومتر پلی فنول‌ها و فرول‌های فلوروسنت و در 350تا600 نانومتر برخی ویتامین‌های موجود در روغن زیتون دارای این خصوصیت هستند.

در نهایت تأکید قرآن بر «مبارک‌بودن زیتون» و «نه شرقی و نه غربی بودن» این درخت و «اشتعال بدون آتش» روغن آن، نیازمند بررسی‌های گسترده‌‌ای است.

=پانویس=
{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

=منابع=

1. فولادوند، محمدمهدى، 1415ق، ترجمه قرآن، چ1، تهران: دار القرآن‌الكريم (دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى).

2. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير.

3. ابن‌فارس، احمد، بی‌تا، معجم المقاییس فی اللغه، به‌تحقیق شهاب‌الدین ابو‌عمرو، بیروت: دار الفکر.

4. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مكرم، 1414ق، لسان العرب، چ3، بيروت: دار صادر.

5. ابوالفتوح‌رازى، حسين‌بن‌على، 1408ق، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، مشهد: بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.

6. ایلداری، سهیل، 1388، «زیتون هدیه الهی و نشان صلح»، مجله روند اقتصادی، ش 48، ص22تا24.

7. بيضاوى، عبدالله‌بن‌عمر، 1418ق، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، چ1، بيروت: دار احياء التراث العربى.

8. پاکنژاد، سید رضا، 1355، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، چ9، تهران: کتاب فروشی اسلامیه.

9. جانینودهی، سیدعباس، 1373، «زیتون و اهمیت آن»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص52.

10. جعفرى، يعقوب، كوثر.

11. حسنعباسی، نوروزعلی، 1373، «زیتون درختی مقدس؛ اعجاب انگیز با کاربردهای مختلف»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص306.

12. درويش، محيى‌الدين، 1415ق، اعراب القرآن و بيانه، چ4، سوريه: دار الارشاد.

13. راغب‌اصفهانى، حسين‌بن‌محمد، 1412ق، المفردات في غريب القرآن، چ1، بيروت: دارالعلم‏، دمشق: الدار الشاميه.

14. زمخشرى، محمود، 1407ق، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، چ1، بيروت: دار الكتاب العربي.

15. صالحی، سید جواد، 1373، «گزارش مطالعات اقتصادی- اجتماعی ناحیه مرکزی طارم»، گرگان: فجررایانه، ص73.

16. طباطبايى، سيدمحمدحسين، 1417ق، الميزان فى تفسير القرآن، چ5، قم: جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.

17. طباطبایی، محمد،1374، «زیتون و روغن آن»، تهران: صندوق مطالعاتی توسعه کشت زیتون، 399ص.

18. طبرسى، فضل‌بن‌حسن، 1372ش، مجمع البيان فى تفسير القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.

19. طريحى، فخرالدين، 1375ش، مجمع البحرين، چ3، تهران: كتاب‌فروشى مرتضوى.

20. عروسى‌حويزى، عبدعلى‌بن‌جمعه، 1415ق، تفسير نور الثقلين، چ4، قم: اسماعيليان.

21. علوي‌رفيعي، سميه و دیگران،1391، «مشخصات فيزيكي شيميايي روغن‌هاي زيتون تجاري ايراني»، مجله علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران، س7، ش2، ص85تا94.

22. فاروقی، محمد اقتدار حسین، 1379، گیاهان در قرآن، ترجمه احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

23. فراهيدى، خليل‌بن‌احمد،1410ق، كتاب العين، چ2، قم: هجرت.

24. قرشى، سيدعلى‌اكبر، 1371ش، قاموس قرآن، چ6، تهران: دار الكتب الإسلامية.

25. کلینی، الکافی، اسلامیه.

26. كمره‏اى، محمدباقر، 1351ش، آسمان و جهان؛ ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، چ1، تهران: اسلاميه.

27. مجیدی خامنه، فریده، آذر1379، «میوه‌ها‌های بهشتی در قرآن؛ زیتون»، مجله گلستان قرآن، ش38، ص27تا28.

28. محدث، محبوبه، 1381، «نماد درخت زیتون»، نشریه فرهنگ و هنر، ش20و21، ص52تا61.

29. مظفریان، ولی الله،1383، درختان و درختچه‌های ایران، تهران: فرهنگ معاصر.

30. مظفریان، ولی الله،1383، رده بندی گیاهی، ج 1و 2. تهران: امیر کبیر.

31. مكارم‌شيرازى، ناصر، 1374ش، تفسير نمونه، چ1، تهران: دار الكتب الإسلامية.

32. هاشم‌پور، ابوذر و دیگران، 1389، «تأثير اقليم كازرون بر شاخصهاي كيفي روغن زيتون Olea europaea L ارقام زرد، روغني و ماري»، مجله علوم باغبانی ایران، د41، ش1،
ص53تا47.

33. هاشمی، احمد، 1380، جواهر البلاغه، ترجمه محمود خورسندی و حمید مسجدسرائی، چ2، نشر فیض.

34. Bennet, B,C, Twenty-Five Economically Important Plant Families,Economic botany, Encyclopedia of Life, 34 p.

35. Besnard, G, Garcia-verdougo, C, Rubio de casas, R,. Treier, U, A, Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence
from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany, 101; 25-30.

36. Besnard, G, Khadari, B, Navascués, M, Fernández-Mazuecos, M, El Bakkali, A, Arrigo, N, Baali-Cherif, D, Brunini-Bronzini de Caraffa, V, Santoni, S, Vargas,
P, Savolainen, V, 2013, The complex history of the olive tree: from Late Quaternary diversification of Mediterranean lineages to primary domestication in the northern Levant, Prociding of Royal Society Botanical science 7: 1471-2954.

37. Bianchini, F, Corbetta F, 1976, The complete book of fruits and vegetables, Crown Publishers.

38. Bracci, T, Busconi, M, Fogher, C, Sebastiani, L, 2011, Molecular studies in olive (Olea europaea L.): overview on DNA markers applications and recent advances in genome analysis, Plant Cell Rep 30: 449–462.

39. Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany 101: 25–30.

40. Janick, J, 2007, Fruits of the Bibles, Hortscience,42(5),1072-1076.

41. Khafagi, I, Zakaria, A, Dewedar, A, El-Zahdany, Kh, 2006, A Voyage in the World of Plants as Mentioned in the Holy Quran, International Journal of Botany 2(3): 242-251.

42. Kyriakidis, N, B. Skarkalis, P, 2000, Fluorescence Spectra Measurement of Olive Oil and Other Vegetable Oils, Journal of AOAC International, 83(6): 1435-1439(5).

43. Knothe, G, 2005, Dependence of biodiesel fuel properties on the structure of fatty acid alkyl esters, Fuel Processing Technology, 86 : 1059– 1070.

44.Lumaret, R, Ouazzani, N, Michaud, H, Villemur. P, 1997, Cultivated olive and oleaster: two very closely connected partners of the same species (Olea europaea). Evidence from enzyme Polymorphism, Bocconea 7: p 39-

45. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L, Theoretical and Applied Genetics, September 2000, Volume 101, Issue 4, 547-553.

46. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain, C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L., Theoretical and Applied Genetics, Volume 101, Issue 4, pp 547-553.

47. Marwat, S, Kh, Ajab Khan, M, Aslam Khan, M, Ahmad, M, Zafar, M, Rehman, F, Sulta, Sh, 2009, Fruit Plant Species Mentioned in the Holy Qura’n and Ahadith and Their Ethnomedicinal Importanc. American-Eurasian J. Agric. & Environ. Sci., 5 (2): 284-295.

48. Zandomeneghi , M, Carbonaro, L, Caffarata, C, 2005, Fluorescence of Vegetable Oils: Olive Oils, Journal of Agricalture and Food Chemistry, 53 (3): pp 759–766.

49. Noormohammadi, Z, Samadi-Molayousefi, H, Sheidai, M, 2012, Intra-specific genetic diversity in wild olives (Olea europaea ssp cuspidata) in Hormozgan Province, Iran. Genet. Mol. Res. 11 (1): 707-716.

50. Rackham, O, Moody, J, 1997, The Making of the Cretan Landscape, England: Manchester University Press, 200 p.

51. Tombesi, A, Michalakis, N, Pastor M, 1996, Recommendation of the working group on olive farming production techniques and productivity.

52. Tura, D, Gigliotti, C, Pedo, S, Failla, O, Bassi, D, Serraiocco, A, 2007, Influence of cultivar and site of cultivation on levels of lipophilic and hydrophilic antioxidants in virgin olive oils (olea Europea L.) and correlations with oxidative stability. Sci Hort; 112:108-19.

53. http://www.chempro.in/fattyacid.htm

[[رده:مقاله]]
[[رده: نور.آیه35]]
[[رده:زیست‌شناسی]]
[[رده:پزشکی]]
[[رده:اقلیم‌شناسی]]
[[رده:شیمی]]

فواید زیتون و اشتعال روغن آن از منظر قرآن و علم

2020-04-04T07:31:36Z

Hosna: /* اشتعال سریع روغن زیتون */

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

=چکیده=

زیتون با نام علمی Olea درختی همیشه سبز از خانواده Oleaceae است. زیتون یکی از قدیمی‌ترین گیاهان مناطق مدیترانه‌ای است. محققان معتقدند که آشنایی با زیتون و بهره‌برداری از آن در خاورمیانه، هم‌زمان با پیدایش اولین انسان‌های متمدن، به‌ویژه در شرق مدیترانه بوده است. قدیمی‌ترین مدرک مستند در مورد زیتون، روی الواح گلینی نقش بسته که مربوط به زمان مینوس<ref>Minos</ref> پادشاه کرت بوده است. روی این الواح اطلاعات جالبی از آن دوره، درباره گونه‌های مختلف زیتون و روغن آن ذکر شده است.

در کتب ادیان مختلف، به‌خصوص کتاب مقدّس مسلمانان، قرآن، از این درخت ارزشمند، نام برده شده و به برخی ویژگی‌های آن در آیه 35 سوره نور، همچون فواید بسیار زیتون، به‌طور غیرمستقیم با ‌کاربرد لفظ «مبارکه» و احتراق سریع روغن آن «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» اشاره شده است. لفظ «مبارکه» در میان انواع میوه‌هایی که در قرآن ذکر شده، فقط به درخت زیتون نسبت داده شده و بیانگر آن است که همه اجزای درخت، با برکت و سودمند بوده و این گیاه از ارزش والایی برخوردار است. بر این اساس، در مقاله حاضر سعی شده است به مدد اشارات قرآن، به فواید و عمر طولانی درخت زیتون، همچنین زادگاه احتمالاً مدیترانه‌ای آن و اشتعال سریع روغن آن به دلیل وجود اسیدهای چرب غیر‌اشباع پرداخته شود. ازاین‌رو، با وجود شناخت تجربی مردم آن عصر از فواید زیتون و کاربرد آن در درمان بیماری‌ها و استفاده به‌عنوان مادة سوختی برای چراغ‌ها، به جنبه‌ای دیگر از وجوه علمی قرآن اشاره می‌گردد.

=مقدمه=

درخت در اساطیر و افسانه‌های کهن همواره از حرمت و قداست والایی برخوردار بوده؛ در ادیان مختلف نیز بر کاشتن و نگهداری از درختان بسیار تأکید شده است. این توجه، ممکن است ریشه در نیاز مبرم انسان‌ به درختان داشته باشد. یکی از درختانی که نه تنها در اساطیر، بلکه در کتب مقدّس به آن بها داده شده، درخت زیتون است. یکی از گونه‌های مهم و اقتصادی زیتون، گونه Olea europaea از خانواده Oleaceae است. طبق تعریف گیاه‌شناسی، زیتون درخت یا درختچه‌ای است راست، همیشه سبز، به ارتفاع 10تا20 متر، اغلب پرشاخه و منشعب، با پوست سبز تیره. برگ‌های سرنیزه‌ای یا مستطیلی یا تخممرغی، با دمبرگ کوتاه و چرمی، با سطح فوقانی سبز تیره و سطح تحتانی نقره‌ای. گل‌ها سفید، میوه شفت و سبز رنگ، در حالت رسیده بنفش تیره یا سیاه‌رنگ، تخم مرغی، به قطر 1تا2 سانتی‌متر. رویشگاه آن ایران، اروپا، عراق و نواحی مدیترانه‌ای گزارش شده است<ref>مظفریان، 1383: 474تا475</ref>.

تامبسی <ref>Tombesi.</ref> در سال 1996 بیان می‌کند که زیتون برخلاف اغلب درختان میوه توانایی بالایی نسبت به تحمل شرایط محیطی دارد و می‌تواند در خاک‌های شور با درجه حاصلخیزی بالا رشد کند. طبق گفته بیانچینی و فرانچسکو<ref>Bianchini & Francesco</ref> در سال 1976، درخت زیتون درخاکی که به خوبی زهکشی شده باشد و اسیدیته آن حدود 8 باشد به خوبی رشد می‌کند. کشاورزان عهد باستان تصور می‌کردند این درخت‌ فقط در ساحل دریا می‌روید. حتی پدر علم گیاه‌شناسی «تئوفراستوس» محاسبه کرده بود که این درخت‌ فقط تا فاصله 55/6 کیلومتری از دریا امکان ادامه‌ حیات دارد. البته، این عقیده تاکنون اثبات نشده است؛ ولی رویشگاه‌ درختان زیتون اغلب در سواحل دریای مدیترانه بوده‌ و اغلب جزایر این دریا به‌ویژه نواحی‌ جنوب غربی دریای مدیترانه (شبه‌جزیره ایبری و شمالغربی آفریقا) از مراکز عمده تولید زیتون دنیا است. درخت زیتون از دوران کهن به عنوان منبعی برای‌ به دست آوردن محصولی با ارزش غذایی بالا، مصارف دارویی و درمانی و تولید روغن و صابون مورد توجه بوده است<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

برخی محققان که در زمینۀ اعجاز علمی قرآن پژوهش‌هایی انجام داده، چنین ادعّا می‌کنند که آیه 35 سوره نور به دو موضوع: یکی، فواید زیتون و دیگری، اشتعال بدون آتش <ref>هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (54) درباره این قسمت از آیه به مسئله «احتراق بدون آتش» اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که آیه به احتمال زیاد به کشف برق اشاره دارد که این حالت، شباهت بسیاری به سوختن ستاره و پخش نور دارد. وی می‌نویسد این آیه اشاره به چیزی دارد که نور می‌پراکند، در‌حالی‌که نه در غرب است و نه در شرق. یعنی ابعاد فیزیکی ندارد و توسط آتش هم فروزان نگردیده است. پس به احتمال زیاد این آیه قرآن اشاره به کشف برق دارد. چون برخلاف چراغ‌های تیلی و گازی، در یک چراغ برقی چیزی سوخته نمی‌شود و روشن‌شدن آن بدون آتش است. بدین‌ترتیب که در اثر ارتعاشات اتم‌های فلز تنگستن، درجه حرارت در سیم آن به دو هزار سانتی‌گراد می‌رسد. در این درجه حرارت سایر فلزات ذوب می‌گردند؛ امّا فلز تنگستن ذوب نشده؛ بلکه یک روشنی قوی قابل دید تولید می‌کند. با وجود این حرارت زیاد هیچ احتراقی صورت نمی‌گیرد، زیرا در داخل گروپ اکسیژن وجود ندارد و سیم تنگستن هم کم نمی‌شود. حالتی که در قرآن ذکر گردیده شباهت زیادی به یک ستاره روشن دارد. وی در ادامه می‌گوید اگر فکر کنیم که منظور آیه ستاره باشد، در این صورت نیز سوختن ستاره و پخش نور بدون موجودیت آتش صورت می‌گیرد. در پایان به نظر می‌رسد آنچه هارون یحیی درباره این قسمت از آیه ادعا نموده، بدون توجه به قبل و بعد آیه بوده است.</ref> اشاره دارد. حال آنکه بشر در گذشته از خواص بسیار این میوه آگاه بوده و در درمان بیماری‌ها از آن استفاده می‌کرده و در کتب مقدّس آمده به‌عنوان مادة سوختی نیز برای احتراق چراغ‌ها به‌کار می‌رفته، پس آیه مذکور اعجاز علمی قرآن را بیان نمی‌دارد؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

از این‌رو، ابتدا به کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته و جایگاه آن در قرآن و کتب مقدّس پرداخته، سپس با بیان معنای لفظ «مبارکه» به خواص و عمر طولانی درخت زیتون می‌پردازیم، آنگاه با شرح دیدگاه مفسران درباره عبارت «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ» احتمالات مطرح درباره زادگاه زیتون ارائه می‌گردد. در پایان، با بیان ترکیبات شیمیایی روغن زیتون و تأثیر فراوان اسیدهای چرب غیراشباع در اشتعال روغن آن به روشن‌ترشدن مفهوم «يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» می‌پردازیم.

=کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته=
درخت زیتون که طول‌ عمرش از 1000 تا 2000 سال است، قرن‌ها قبل از میلاد مسیح، در فلسطین و سوریه پرورش داده می‌شد. در زمان‌ هومر، پرورش آن در یونان معمول گردید و سپس در قرن هفتم‌ قبل از میلاد، به ایتالیا و پس از کشف قاره آمریکا بدان جا انتقال یافت. در یونان معتقد بودند که درخت زیتون را ربّ النوع عقل کاشته و بر سر برندۀ مسابقات المپیک تاجی از برگ زیتون می‌گذاشتند. در قدیم نیز در کلیسای کاتولیک‌ها روغن زیتون را برای‌ تقدیس پادشاهان به‌کار می‌بردند <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>.

بابلی‌‌‌ها و آشوری‌ها از روغن کنجد و گردو برای مصارف مختلف استفاده می‌کردند؛ درحالیکه سوری‌ها و مردم سرزمین مقدس (فلسطین) زیتون را از قدیم می‌شناختند و از آن بهره می‌بردند. آن‌ها روغن زیتون را به مصر 1600تا3000 سال قبل از میلاد معرفی کردند. در زمان رامسس دوم (1165تا1197ق.م) از روغن زیتون برای روشنایی و برای نرم کردن پوست، ترک خوردگی‌ها، و آفتاب سوختگی‌ها استفاده می‌شد<ref>جانیک ، 2007: 1074</ref>. علاوه بر آن، از روغن زیتون برای پخت‌وپز و تزیین استفاده می‌شده است که مصداق آن در کشورهای حوزه مدیترانه مشاهده می‌شود؛ ولی اولین استفاده روغن زیتون، برای درمان بوده است. این ماده روغنی در آب و هوای خشک شرق، ماده‌ای بسیار حیاتی برای سلامتی به‌شمار می‌رفت و میوه این درخت در آن دوران ابتدایی در بین جنگجویان بربری نمادی از صلح و حسن نیّت بود. سپس، هم‌زمان با توسعه سازمان‌های دریایی این روغن به‌عنوان یکی از اقلام تجاری به کشورهای آسیای صغیر و مناطق دریایی انتقال یافت و بی‌تردید گیاه زیتون نیز درپی آن گسترش یافت. این روغن ارزشمند بعدها برای مصارف اقتصادی و نور افروزی استفاده شد، لازم به ذکر است که سوختن روغن زیتون شعله خیلی درخشانی می‌دهد <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>.

در جنگ‌های اسپانیا، پزشکان ارتش ناپلئون به‌خاطر عدم‌ دسترسی به گنه‌گنه،گرد یا دم‌کرده برگ و پوست درخت زیتون‌ را برای درمان تب‌نوبه به‌کار می‌بستند. پزشکان اسپانیایی این‌ طریقه درمان را از دیرباز می‌شناختند و ساکنان برخی از روستاهای‌ اسپانیا که به طول عمر شهرت دارند، سلامت و طول عمر خود را به مصرف زیاد زیتون نسبت می‌دهند. روغن زیتون نرم‌کننده است، جریان صفرا را فعال می‌کند، به علاوه در دردهای کلیوی و یبوست‌های مزمن تجویز می‌شود <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>. از طرف دیگر زیتون در مراسم مذهبی ساسانیان استفاده می‌شده و در کتاب خدای نامک به آن اشاره شده است <ref>طباطبایی، 1374: 4</ref>.

=زیتون در کتب مقدّس=
اشارات متعددی در انجیل درباره این گیاه و تکثیر آن وجود دارد. در این کتاب مقدّس، چند بار از زیتون به‌عنوان میوه‌ای پرسود و منفعت یاد شده و به پیوند آن نیز، صرفاً در این کتاب، پرداخته شده است. زیتون به همراه انگور در کتاب مقدس یهودیان بیشترین تعداد تکرار را داشته است. روغن زیتون برای مصارف مذهبی مانند مراسم تقدیس<ref>anounting</ref> در مسیحیت و یهودیت استفاده می‌شود. در کتاب مقدس یهودی‌ها<ref>اگزودوس 27 :20</ref> گفته شده که به بنیاسرائیل فرمان داده شد که «روغن زیتون مصفی و کوبيده شده برای روشنایی نزد تو بياورند تا چراغ‌ها دائماً روشن شود» <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>. این مطلب بیانگر آن است که در کتب مقدّس پیش از قرآن به اشتعال طولانی مدّت روغن زیتون اشاره شده است. از این‌رو، ذکر اشتعال سریع روغن زیتون در قرآن دلیلی بر اثبات اعجاز قرآن در این خصوص نیست؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

بنابر روایتی هنگامی که خشم خداوند که در طوفان [نوح] ظاهر شده بود، کاهش یافت؛ کبوتری با شاخه‌ای زیتون در منقارش ظاهر شد که نشان صلح و آرامش بود <ref>فاروقی، 1379: 39 </ref>. مشهور است که اولین درختی که پس از طوفان روئید، درخت زیتون بود <ref>محدث، 1381: 20و21</ref>. ملت یهود کشت زیتون را در عصرهای قدیم تجویز و ترویج کرده‌اند و در کتاب ژنز از ساقه‌های این درخت صحبت شده است <ref>طباطبایی، 1374: 2 </ref>.

=زیتون در قرآن=

در قرآن، نام «زیتونه» یک مرتبه در آیه 35 سوره نور به‌کار رفته است.این آیه، تنها آیه‌ای است که از زیتون، به‌عنوان درخت مبارک یاد می‌کند و سپس به بیان سایر ویژگی‌های آن از جمله موقعیت جغرافیایی و نحوه سوختن روغن آن می‌پردازد:

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

واژه «زیتون» در قرآن پنج مرتبه به‌کار رفته است. در جدول شماره یک، کاربرد زیتون در قرآن آورده شده است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد زیتون در قرآن
|-
| 1|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=99}}
|-
| 2|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=141}}
|-
| 3|| {{QFrame|Surah=16|Ayah=11}}
|-
| 4|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
|-
| 5|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
|-
| 6|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}
|-
| 7|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=29}}
|}

در آیه 99 سوره انعام <ref>اوست خدايى كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتى را رويانيديم، و از آن نبات ساقه‌‏اى سبز و از آن دانه‏‌هايى بر يكديگر چيده و نيز از جوانه‌‏هاى نخل خوشه‌‏هايى سر فرو هشته پديد آورديم، و نيز بستان‌هايى از تاك‌ها و زيتون و انار، همانند و ناهمانند. به ميوه‏‌هايش آن گاه كه پديد مى‌‏آيند و آن‌گاه كه مى‏‌رسند بنگريد كه در آن‌ها عبرت‌ها است براى آنان كه ايمان مى‌‏آورند.</ref>، به يكى از شاهكارهاى آفرينش در اين درختان اشاره كرده، مى‌‏فرمايد: «هم با يكديگر شباهت دارند و هم ندارند» (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ) با توجه به آيه 141 <ref>و اوست كه باغ‌هايى آفريد نيازمند به داربست و بى‌‏نياز از داربست، و درخت خرما و كشت‌زار، با طعم‌هاى گوناگون، و زيتون و انار، همانند، در عين حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آن‌ها بخوريد و در روز درو حق آن را نيز بپردازيد و اسراف مكنيد كه خدا اسرافكاران را دوست ندارد.</ref> همين سوره كه وصف «متشابه و غير متشابه» را براى زيتون و انار ذكر كرده، استفاده مى‌‏شود كه در آيه مورد بحث نيز وصف مزبور درباره همين دو درخت است. اين دو درخت از نظر شكل ظاهرى و ساختمان شاخه‏‌ها و برگ‌ها شباهت زيادى با هم دارند؛ در‌حالى‌كه از نظر ميوه و طعم و خاصيت آن بسيار با هم متفاوتند، يكى داراى ماده چربى مؤثر و نيرومند و ديگرى داراى ماده اسيدى و قندى است كه با يكديگر كاملاً متفاوتند <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371</ref>. همچنین ممکن است «مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ» دلالت بر وجود تشابه و تفاوت در میان درخت زیتون و درختان انار و انگور و خرما داشته یا به گفته علامه طباطبایی <ref>1417: ج‏7، 363</ref>مقصود این است كه هر يك از آن ميوه‏‌ها از نظر طعم و شكل و رنگ و امثال آن هم متشابه دارد و هم غيرمتشابه. البته احتمال دیگری<ref>اين احتمال در تفسير آيه نيز وجود دارد كه عبارت فوق اشاره به انواع و اصناف مختلف درختان و ميوه‏‌ها است، بعضى از ميوه‏‌ها و درختان با يكديگر شبيهند و بعضى ديگر با هم مختلفند. (يعنى هر كدام از اين دو صفتى است براى يك دسته از درختان و ميوه‏‌ها، اما طبق تفسير اول هر دو، صفت براى يك چيز بودند)(مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371).</ref> نیز در تفسیر این آیه وجود دارد که از سیاق آیه بعید به نظر می‌رسد. لذا در تحقیقات علمی به تفاوت‌ها و شباهت‌های زیتون و سایر میوه‌های که همراه با آن در قرآن ذکر شده، پرداخته خواهد شد.

در ذیل آیه 11 سوره نحل <ref>و با آن برايتان كشت‌زار و زيتون و نخل‌ها و تاكستان‌ها و هر نوع ميوه بروياند، در اين عبرتى است براى مردمى كه مى‌‏انديشند</ref> نیز گفته شده ممكن است چنين به نظر آيد كه اگر قرآن در آيات فوق از ميان انواع ميوه‏‌ها روى زيتون و خرما و انگور تكيه كرده به خاطر وجود آن‌ها در محيط نزول قرآن بوده است؛ ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن و عمق تعبيراتش روشن مى‏‌شود كه مطلب از اين فراتر است. دانشمندان می‌گویند كمتر ميوه‏‌اى است كه براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه ميوه، مفيد و مؤثر باشد. ایشان مى‌‏گويند «روغن زيتون» براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد، كالرى حرارتى آن بسيار بالا است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج11، 173</ref>.

گفتنی است علاوه بر ذکر نام زیتون در قرآن، سوگند به «انجیر و زیتون» و به «طور سیناء» در آیات نخستین سوره تین، نیز بیانگر اهمیت زیتون و خواص بی‌شمار آن است. «طور سیناء» به عنوان یکی از احتمالات محل رویش زیتون، در ادامه، بررسی خواهد شد.

امّا درباره اينكه آيا منظور، سوگند به همين دو ميوه معروف است يا چيز ديگر؟ مفسران سخنان گوناگونى دارند. در تفسیر نمونه<ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج27، 139</ref> چنین آورده شده که بعضى آن را اشاره به همان دو ميوه معروف مى‏‌دانند كه خواص غذايى و درمانى فوق‌العاده زيادى دارد، بعضى ديگر معتقدند كه منظور از آن، دو كوهى است كه شهر «دمشق» و «بيت‌المقدس» بر آن‌ها قرار گرفته، چرا كه اين دو محل سرزمين قيام بسيارى از انبياء و پيامبران بزرگ خدا است و اين دو قسم با سوگندهاى سوم و چهارم كه از سرزمين‌هاى مقدّسى ياد مى‌‏كند هماهنگ است.

بعضى نيز گفته‌اند نام‌گذارى اين دو كوه به نام «تين» و «زيتون» به خاطر اين است كه بر يكى از آن‌ها درختان انجير مى‏‌رويد و بر ديگرى درختان زيتون.

بعضى نيز «تين» را اشاره به دوران آدم دانسته‏‌اند؛ چرا كه لباسى كه آدم و حوا در بهشت پوشيدند از برگ درختان انجير بود و زيتون را اشاره به دوران نوح مى‌‏دانند؛ زيرا در آخرين مراحل طوفان، نوح كبوترى را رها كرد تا درباره پيدا‌شدن خشكى از زير آب جستجو كند او با شاخه زيتونى بازگشت و نوح فهميد كه طوفان پايان گرفته و خشكى از زير آب ظاهر شده است؛ لذا شاخه زيتون رمز صلح و امنيت است.

بعضى نيز «تين» را اشاره به مسجد نوح كه بر كوه جودى بنا شد، مى‌‏دانند و زيتون را اشاره به بيت المقدس؛ ولى ظاهر آيه در بدو نظر همان دو ميوه معروف است، اما با توجه به سوگندهاى بعد مناسب دو كوه يا دو مركز مقدس و مورد احترام مى‏‌باشد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(ص) مى‌‏خوانيم كه خداوند از ميان شهرها چهار شهر را برگزيد و درباره آن‌ها فرمود:
{{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
{{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
تين، مدينه است و زيتون، بيت‌المقدس و طور سينين، كوفه «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»، مكه است <ref>عروسى‌حويزى، 1415: ج5، 606</ref>.

همچنین در آیۀ بیست سوره مؤمنون {{QFrame|Surah=23|Ayah=20}}<ref>و از طور سينا درختى برمى‌‏آيد كه روغن و نان خورشى براى خورندگان است</ref> ، به‌طور غیرمستقیم به زیتون، به‌عنوان درختی اشاره شده که در «طور سیناء» می‌روید و از آن، روغنی خوراکی به‌دست می‌آید.

=فواید و طول عمر درخت زیتون=
لفظ «مبارک»، به همراه تمام مشتقات آن، 32 مرتبه در قرآن به‌کار رفته است. حائز اهمیت است لفظ «مبارک و مبارکه» در خصوص قرآن
<REF>انعام، 92 و 155؛ انبیاء، 50؛ ص، 29.</REF>، مکه<REF>آل‌عمران، 96.</REF> ، باران<REF>ق، 9</REF> ، تحیت<REF>نور، 61.</REF> ، حضرت عیسی(ع)<REF>مریم، 31.</REF> ، زمان (شب قدر)<REF>دخان، 3.</REF> و مکان مبارک <REF>مؤمنون، 29.</REF> و درخت زیتون به‌کار رفته است. جالب است در میان انواع میوه‌های ذکر شده در قرآن، فقط از درخت زیتون، با این صفت نام برده شده است. همچنین توجه به این نکته که وادی ایمن<REF>قصص، 30.</REF> نیز با این صفت به کار رفته تأمل برانگیز است.

هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (99) می‌نویسد کلمۀ مبارک، زیتون را یک چیز بسیار مفید، مقدس و خجسته معرفی می‌کند. قرآن با قسم یادکردن به زیتون، آن را مهم جلوه داده و علم ثابت کرده که زیتون نه تنها یک غذای لذت‌بخش است؛ بلکه یک منبع مفید برای صحت نیز می‌باشد.

کلمۀ «مبارکه» از ریشه «برک» در اصل به معنای ثابت‌بودن است <REF>ابن فارس، 124</REF> و «برکه» به معنی فزونی و نموّ است<REF>فراهیدی، 1410: ج5، 367</REF>. این واژه هر چند كه در معانى<ref> واژه «بَرْك» به معنی سينه شتر است.</ref> ديگر نيز به ‌كار رفته است؛ ولی معناى همراهى و پايدارى و ملازمت نيز از آن استنباط مى‏‌شود. «مُبَارَك»، چيزى است كه در آن خير و بركت باشد؛ بنابراين به هر چيزى كه فزونى و زيادتى نامحسوس در آن مشاهده شود، مبارك مى‌‏گويند<REF>راغب‌اصفهانی، 1412: 119</REF>.

با توجه به مطالب ذکر شده، می‌توان نتیجه گرفت كه «بركت» به معناى فايدۀ ثابت است ممكن است گاهى از آن، مطلق ثبوت اراده شودو با نموّ و زيادت و سعادت قابل جمع بوده؛ بلكه به‌دور از اين معانى نيست<REF>قرشی، 1371: ج1، 189</REF>.

مفسران دربارۀ اینکه خداوند متعال از درخت زیتون با صفت «مبارکه» یاد می‌کند، دلایل مختلفی را بیان می‌دارند: برخى گويند: به‌سبب اين‌ است كه منافع آن زياد است. برخى دیگر گويند: علت اينكه زيتون را ذكر مي‌كند به‌خاطر اين است كه روغن آن بهتر مى‏‌سوزد. بعضى براین باورند: كه زیتون اولين درختى بود كه پس از طوفان نوح روئيد و محل روئيدن آن جايگاه انبياء بوده است، برخى گويند: به‌خاطر اين است كه هفتاد پيامبر، از جمله ابراهيم(ع) آن را مبارك ساخته‏‌اند؛ بدين علت مبارك ناميده شده است <REF>طبرسی، 1372: ج7،225</REF>.

در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده كه زيتون را بخورانيد و به تن بماليد كه از درخت مباركى است‏ <REF>كمره‏اى، 1351، ج10، 21</REF>.

در حدیثی از امام علی(ع) نیز آمده با روغن زیتون، بدن را چرب کنید و با آن، خورش بسازید، چرا که روغن نیکان و خورشِ برگزیدگان است، دوبار به پاکی سوده شده، در آن، بِدان هنگام که روی می‌کند و بِدان هنگام که پشت می‌کند، برکت نهاده شده است و با وجود آن، هیچ بیماری‌ای زیان نمی‌رساند <REF>کلینی، ج6، 331</REF>.

برداشتی که از مبارک‌ بودن درخت زیتون شده و فقط به فواید بی‌شمار میوۀ آن توجه شده، غالباً از آنجا نشأت می‌گیرد که «مبارکه» صفت برای «زیتونه» در‌نظر گرفته شده؛ در‌حالی‌که در متن آیه، صفت «مبارکه» بلافاصله بعد از «شجره» آورده شده، نه «زیتونه». در حقیقت «مبارکه صفت برای شجره است»<REF>درویش، 1415: ج6،606</REF>؛ یعنی تمام اجزای درخت زیتون، از برگ و میوه و چوب، همگی، پربرکت هستند و این صفت، فقط مختص به میوۀ آن نیست. همچنین با نظر به معنای «ثبات» که ابن‌فارس در ریشۀ این کلمه نهان دانسته، علاوه بر فواید تمام اجزای درخت زیتون، باید به ویژگی خاص آن، ثبات درخت زیتون، نیز توجه شود.

درخت زیتون، از فواید بی‌شماری برخوردار است. این درخت به‌علت همیشه سبزبودن در ایجاد فضای سبز و حفاظت از خاک، به‌ویژه در شیب‌ها و اماکنی که دارای خاک نامناسب هستند، به‌کارمی‌رود. علاوه‌برآن، از روغن میوه و هسته آن می‌توان در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی استفاده نمود. حائز اهمیت است که از برگ این درخت نیز به‌عنوان دارو استفاده می‌شود <REF>طباطبایی، 1374: 2و10</REF>. چوب زیتون مرغوب، خوش نقش، خوش رنگ، جلاپذیر است و کاربردهای فراوانی در خراطی و ساخت وسایل تزیینی و تهیه روکش‌های مرغوب دارد<REF>حسن‌عباسی، 1373: 31</REF>. فواید درخت زیتون و محصولات حاصل از آن بسیار زیاد می‌باشد که به برخی از آن‌ها به‌صورت مختصر اشاره شد. در ادامه، در بخش مربوط به روغن زیتون، به سایر خواص آن اشاره می‌شود.

همچنین، درخت با برکت زیتون، عمر بسیار طولانی دارد. ساقه‌های قوی و بیش از هزار ساله درختان زیتون در حاشیه دریای مدیترانه همواره شگفتی جهان‌گردان، گیاه‌‎شناسان و دانشمندان علوم طبیعی را برانگیخته است <REF>طباطبایی،1374: 6</REF>. تئوفراستوس، معتقد است که این گیاه تا دویست سال عمر می‌کند؛ امّا بررسی‌های اخیر محققان با شمارش حلقه رشد سالیانه نشان داده که این درخت تا دوهزار سال نیز می‌تواند عمر نماید <REF>راکهام و مودی ، 1997: 200</REF>. برخی نیز ذکر کرده‌اند که زیتون تا سه‌هزار سال نیز می‌تواند عمر نماید<REF>جانی‌نودهی، 1373: 52</REF>. در علی‌آباد گرگان درختان زیتونی وجود دارند که عمر آن‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. علاوه‌برآن، درختان زیتونی در منطقه بختیاری در روستای «سونک» و در منطقه «زیتی» دیده شده که عمر آن‌ها به بیش از هشتصد تا هزار سال می‌رسد<REF>طباطبایی، 1374: 4</REF>. یکی از نکات جالب دربارة درخت زیتون، به ارث رسیدن این درخت می‌باشد که شاید به‌علت عمر طولانی آن است، به‌گونه‌ای که در‌خصوص آن گفته شده است که جزء معدود درختانی است که به ارث می‌رسد <REF>پاک‌نژاد، 160:1355</REF>.

[[پرونده:درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|تصویر 1: نمایی از درختان زیتون تنومند با عمر طولانی]]

بنابراین، درخت زیتون علاوه بر خواص بسیاری که دارد؛ در میان سایر درختان نیز بیشترین عمر را دارد که این دو موضوع، هم با معنای ریشه «برک»، یعنی ثبات و پایداری و هم با معنای کلمه «مبارک»، یعنی پربرکت‌بودن درخت زیتون، کاملاً سازگار است.

در قرآن کریم، نام 22 گونه گیاهی ذکر شده است که به هفده خانواده گیاهی تعلق دارند. این گونه‌های گیاهی شامل انواع درختی، بوته‌ای و علفی هستند. در میان گیاهان نام برده شده در قرآن، دو خانواده گندمیان<REF>Poaceae</REF> و حبوبات<REF>Fabaceae</REF> دارای گیاهانی یکساله هستند که رژیم غذایی اغلب اقوام و چهارپایان به گونه‌های آن‌ها وابسته است و جزء اولین و دومین گیاهان مهم اقتصادی جهان به‌شمار می‌آیند. خانواده‌هایی چون زیتون<REF>Oleaceae</REF> و انگور <REF>Vitaceae</REF> با وجود محدودبودن تعداد گونه‌های کاربردی آن‌ها، به‌سبب استفاده اقتصادی نیز در جایگاه بالایی قرار دارند<REF>بنت، بی‌تا، 1</REF>.

یکی از گیاهان مهم و اقتصادی خانواده زیتون، درخت زیتون است که رژیم غذایی و اقتصاد بسیاری از کشور‌های حوزه مدیترانه به آن وابسته است. با توجه به آنچه ذکر شد، مطلبی که نظر هر خواننده هوشیار را به خود متوجه میکند، ذکر کلمه «مبارکه» برای درخت زیتون در قرآن کریم است. همان‌طورکه ذکر شد دو خانواده مهم اول دارای گیاهان یکساله کاربردی هستند و پس از آن‌ها با توجه به ذکر قرآن و اهمیت گیاهان در نزد انسان درخت زیتون به لحاظ کاربردی از سایر درختان متمایز می‌شود و این همان توصیف به‌جا و مناسب قرآن برای درختی است که تمام اجزای آن اعم از چوب، میوه، برگ و حتی خود درخت دارای موارد استفاده متعدد است. در آیات 99و 141 سوره انعام مقایسه‌های قابل تأملی (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَمُتَشابِهٍ) در مورد میوه‌هایی چون انار و خرما با زیتون بیان شده است که ممکن است در نگاه اول سؤال برانگیز باشد؛ ولی پس از بررسی‌های علمی تحسین هر خواننده هوشیاری را برمی‌انگیزد. تشابه و تفاوت‌های این جنس‌ها در جدول زیر آمده است.

{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول 2: تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون<REF>مظفریان،1383</REF>.
|-
!صفات !! انار !! زیتون !! خرما !! انگور
|-
! نام علمی|| Punica Granatum|| Olea europaea|| Phoenix dactylifera|| Vitis vinifera
|-
! نوع گیاه|| درخت یا درختچه|| درخت یا درختچه|| درخت|| درختچه پیچان
|-
! برگ|| ساده|| ساده|| شانه‌ای|| ساده
|-
! تک‌لپه/دولپه|| دولپه|| دولپه|| تک لپه|| دولپه
|-
! نوع میوه|| شفت|| شفت|| میوه گوشتی دارای میانبر یک دانه‌ای|| سته
|-
! تخمدان || زیرین|| زیرین|| زیرین|| زیرین
|-
! برخی خواص درمانی|| درمان کم‌خونی، بهبود دهنده درد سينه، سرفه، قابض|| مسهل، رفع درد اعضا، رفع سرفه || زيادکننده خون، معالج درد کمر و نرم‌کننده سينه و شش‌ها، ملين|| ملين، درمان سرفه و سل ريوی، درمان کم خونی
|}

=زادگاه درخت زیتون=

آیۀ 35 سوره نور، پس از ذکر مبارک‌ بودن درخت زیتون، به بیان صفت دیگری از آن درخت می‌پردازد: «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...». این عبارت، در واقع، صفت دوم «شجره» بوده <ref>درویش، 1415: ج6،606</ref> و مفهوم را نه به طور صریح، بلکه با کنایه بیان می‌کند<ref>ابن‌عاشور، ج18،193</ref>. عبارت «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...» تنها یک‌بار در قرآن به‌کار رفته است. اگرچه مشتقات دو واژه «شرق» و «غرب» در 17 آیه قرآن به‌کار رفته است.

از این‌رو، دربارۀ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی، تفسیرها و مصادیق مختلفی ارائه شده است:

برخی گویند: درختى است كه تمام جوانب آن به طور مساوى در معرض تابش نور آفتاب است، نه در جانب شرق باغ و كنار ديوارى قرار گرفته است و نه در جانب غرب كه تنها يك سمت آن آفتاب ببيند و در نتيجه ميوه آن نيمى رسيده و نيمى نارس و روغن آن ناصاف ‌گردد <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج14، 477</ref>؛ بلكه در وسط قرار دارد و ميوه‏‌اش به خوبى مى‌‏رسد و روغنش زلال است. دليل بر اين معنا، جمله «يَكادُ زَيْتُها يُضِي‏ءُ، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» است؛ چون سياق آیه اين است كه مراد از آن، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى‌‏شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد <ref>طباطبایی، 1417: ج15،124</ref>، يعنى نه چنان است كه از سايه بهره نگيرد و نه چنان است كه از خورشيد بهره نگيرد؛ بلكه از هر دو بهره مي‌گيرد <ref>طبرسی، 1372: ج7، 255</ref>. در روایت<ref> «لا خير في شجره و لا في نبات في مفيأة و لا خير فيهما في مضحى».</ref> است: هیچ نفعی در درخت و گیاهی که همیشه در سایه یا نور خورشید باشد، نیست <ref>بیضاوی، 1418: ج4، 107</ref>.

دیگر اینکه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق يا مغرب برويد؛ بلكه درخت بهشتى است. بعضى ديگر گفته‌‏اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق و مغرب دنيا نيست؛ بلكه از درختان شام است که در ميان مشرق و مغرب قرار دارد و روغن آن بهترين روغن است. این دو دیدگاه اخیر، از نظر علامّه طباطبایی <ref>1417: ج15، 124</ref> پذیرفتنی نيست؛ چون از سياق آیه فهميده نمى‌‏شود.

همچنین احتمال داده‌اند، منطقه‌ای بین شرق و غرب سرزمین عرب، یعنی شام مدّ نظر باشد<ref>ابن‌عاشور، ج18،193</ref> که گفته شده زادگاه درخت زیتون است.

البته، مفسران دربارة تخصيص درخت زيتون به صفت نه شرقی و نه غربی «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، دلایل متعددی را بیان داشته‌اند که تمام آن‌ها می‌تواند در مشخص‌شدن آن نوع، درخت زیتونی که مدّ نظر قرآن است دخیل باشد:

برخی گفته‌‏اند: براى آن است كه بیان نماید روغن آن درخت، روشن‌تر و صاف‏تر است. برخی دیگر گفته‌‏اند: براى آن كه شاخه‌‏هاى آن، از سر تا پا همه برگ دارد. همچنین گفتند: براى آن است كه در استخراج روغن آن نیاز به فشردن نیست یا براى آنكه زیتون، اوّلین درختى است كه بر زمين رویید. نیز گفته‌‏اند: اوّلین درخت كه پس از طوفان بر زمين پديد آمد یا براى آن كه زادگاه آن در شام و بيت المقدّس است كه منزل انبيا و اولياست و زمين مقدّسه است <ref>ابوالفتوح‌رازى، ج‏14، 147</ref>.

در‌خصوص این مطلب، لازم است به آیۀ بیست سورۀ مؤمنون که به‌طور غیرمستقیم به زیتون اشاره دارد، نیز اهتمام ورزید. در این آیه، «وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآكِلِين»، گفته شده مقصود از درختى كه در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مى‏‌آيد، درخت زيتون است <ref>طباطبایی، 1417: ج15، 23</ref>.

مفسران دربارۀ مراد از «طور سيناء»، دو احتمال عمده داده‏‌اند:

نخست اينكه اشاره به همان كوه طور معروف، واقع در صحراى سينا دارد؛ دوم اينكه طور سيناء جنبه توصيفى دارد و به‌معنى كوه پربركت يا كوه پردرخت يا كوه زيبا است؛ چون طور به‌معنى كوه و سيناء به‌معنى پربركت و زيبا و مشجر است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج14،220</ref>.

حال دربارۀ کوه طور، ابن‌زيد گوید: كوهی است در ميان مصر و أيل كه حضرت موسى(ع)، در آنجا با خداى مناجات كرد. مقاتل گوید: اوّلین كوهى است كه زيتون بر آن رويید<ref>ابوالفتوح‌رازى، 1408: ج14،15</ref>. بنابراین، کوه طور واقع در صحرای سینا می‌تواند یکی دیگر از احتمالات نخستین محل پیدایش درخت زیتون باشد.

از این‌رو، برای بررسی دقیق علمی، می‌توان احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی یا به عبارت دیگر، احتمالات ایشان دربارة زادگاه درخت زیتون را چنین دسته‌بندی کرد که در جدول شماره سه نشان داده شده است.
{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول3: احتمالات مفسران درباره درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی (زادگاه درخت زیتون)
|-
! ردیف !! احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی !! مناطق
|-
| 1|| نخستین محل پیدایش درخت زیتون؛ سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین (یا میان شرق و غرب سرزمین عرب)|| شام و بيت المقدّس
|-
| 2|| نخستین محل پیدایش درخت زیتون؛ کوه طور، واقع در صحرای سیناء|| مصر
|-
| 3|| بهترین نوع درخت زیتون؛ درختی با تابش یکسان نور آفتاب بر تمام جوانب آن (نه همیشه در سایه و نه همیشه در آفتاب)|| درختان زیتون تمام کرۀ زمین [یا مناطق مدیترانه‌ای]
|}

تحقیقات علمی متعددی، به‌منظور جستجوی زادگاه اصلی درخت زیتون صورت گرفته است؛ امّا هنوز دربارة خواستگاه دقیق آن اظهار نظر قطعی نشده است. هرچند که بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای داشته و 35تا40 گونه درختی یا درختچه‌ای و حدود 1200رقم دارد. مناطق مدیترانه‌ای به مناطقی اطلاق می‌شوند که در فاصله بین طول جغرافیایی 30تا45 درجه واقعاند، این مناطق بهار و پاییز کوتاه، تابستان گرم و خشک و زمستانی معتدل و بارانی دارند <ref>صالحی، 1373: 73</ref>.

زیتون، گونه‌ای دیپلوئید (2n کروموزومی) با 2n=2x=46 است که به دو زیر گونه تقسیم می‌شود.Olea europaea زیر گونه europaea و O. europaea زیر گونه cuspidate دو زیر گونه‌ای هستند که به‌طور وسیع پراکنده شده‌اند.Olea europeae: sub sp. europaeae var. sylvestris گونه خودرو (وحشی) محسوب می‌شود <ref>براچی و دیگران، 2011: 450</ref>. زیتون‌های وحشی از جنوب آفریقا تا جنوب آسیا، در کوه‌های صحرا و مکرانسیا دیده شده‌اند <ref>نور محمدی ، زهرا و دیگران ،2012: 708</ref>. بررسی‌های لومارت و همکاران در سال 2000 نشان داد که در بین دسته زیتون به لحاظ تکاملی می‌توان سه قبیله را تشخیص داد؛ تاکسون‌های جنوب و شرق آفریقا؛ تاکسون‌های آسیایی؛ تاکسون‌های متعلق به مکرونسیا،صحرا و مدیترانه. طبق این بررسی‌ها مشخص شد که زیتونی که امروزه کشت می‌شود با تاکسون‌های متعلق به صحرا و مکرونسیا ارتباط نزدیکتری به لحاظ کلروپلاستی دارد و گونه‌های متعلق به شرق آفریقا و آسیا باید از زیتون مدیترانه‌ای به لحاظ گونه‌ای جدا قرار گیرند <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 547</ref>. گونه O. europaea زیرگونه sylvestris تنها گونه‌ای است که برای کشتکردن اهلی شده تا Olea europaea زیر گونه europaeaاز آن به‌دست آید <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 1997: 39</ref>. به عبارت دیگر، این گونه، قدیمی‌ترین گونه کاشته شده است. سایر تاکسون‌های زیتون وحشی یا برای تغذیه دام‌ها یا برای بهره‌برداری از چوب سخت آن‌ها به‌کار می‌روند <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 548</ref>؛ زیرا گونه‌های وحشی دارای میوه کوچکتر و روغن کمتری هستند. تحقیقات نشان داده است که بیشترین تنوع ژنتیکی زیتون در شمال غربی آفریقا وجود دارد <ref>بسنارد و دیگران، 2008 :25</ref>. بسنارد و همکاران در سال 2013، با بررسی فیلوژنتیکی ژنوم کلرپلاستی زیتون در مناطقی موسوم به نقاط داغ یا Hotspot (اماکنی که بیشترین تنوع زیستی با درجه بالای آسیب‌پذیری را دارا هستند) و پراکنش ژنوم پلاستیدها، نحوه پراکنش گونه‌ها و فسیل‌های ماکروسکوپی به جا مانده سه منطقه را به عنوان زادگاه این اجداد تعیین نموده اند. قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق مناطقی هستند که به عنوان زادگاه زیتون در نظر گرفته شدند<ref>بسنارد و دیگران، 2013 :1471</ref>.

علاوه بر موارد یاد شده، زیتون مقدس یا زیتون وحشی با نام علمی Olea aucherii یا Olea chryscphillaگونه‌ای از زیتون است که اصل و مبدأ آن از اتیوپی (حبشه) است که در عربستان، ایران (استان کرمان جنگل‌های بین اسفندیه و سیرجان در ارتفاع 2000تا2500 متری) و جزایر اقیانوس هند می‌روید. برگ‌های آن، نقره‌ای متمایل به زرد طلایی است، حاشیه برگ‌ها قطور و صاف است. میوه ریز آن 6تا8 میلیمتر طول دارد <ref>حسن‌عباسی، 1373: 36</ref>.

با توجه به بررسی‌های دانشمندان می‌توان نتیجه گرفت که بهترین زیتون و روغن حاصل از آن در مناطقی حاصل می‌شود که زمستان معتدل و تابستان گرم دارد (مناطق مدیترانه‌ای) و تابش نور آفتاب بر تمام جوانب درخت زیتون در این مناطق می‌تواند بر مرغوبیت روغن آن تأثیر به‌سزایی داشته باشد.

=اشتعال سریع روغن زیتون=

سپس، خداوند با عبارت «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به سومین ویژگی درخت زیتون اشاره می‌کند <ref>درویش، 1415: ج6، 606</ref> و می‌فرماید درخت زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى، روغن آن چنان مرغوب و با کیفیت است كه نزديك است بدون اينكه آتشى به آن برسد، شعله‌‏ور شود.

«یکاد» قید است. لازم به یادآوری است هرچه قیدها در جمله بیشتر باشد توضیح و تخصیص جمله نیز بیشتر شده و فائد‌ه‌اش کامل‌تر می‌شود و اگر قیدهاحذف شود؛ کلام، دروغ یا غیر مورد نظر خواهد شد، مثل همین آیه که اگر کلمه «یکاد» حذف گردد این سخن بدلیل مشاهده و واقعیت عینی کذب خواهد شد و هدف و غرض مورد نظر یعنی نزدیکی و قرب، از دست خواهد رفت <ref>هاشمی، 1380: 152</ref>.

واژۀ «زیت» در لغت به معنی روغن <ref>قرشی، 1371: ج3، 190</ref> و عصاره زيتون است <ref>فراهیدی، 1410: ج7، 378</ref> <ref>راغب‌اصفهانی، 1412: 384</ref><ref> ابن‌منظور، 1414: ج2، 35</ref>. قيد روغن، آن هم از درخت زيتونى که نه شرقى است و نه غربى، براى اين است كه بر صفا و زلالى روغن و جودت آن و در نتيجه صفاى نور آن به‌خاطر خوش‏‌سوزيش دلالت كند؛ چون در ادامۀ آیه مى‏‌فرمايد، روغنى است كه گويا بدون كبريت هم مى‌‏خواهد مشتعل شود<ref>طباطبایی، 1417: ج15،124</ref>.

گفتنی است «أضاء» به معنای افروخت و افروخته شد <ref>راغب‌اصفهانی، 1412: 514</ref> از باب «إفعال» لازم و متعدى<ref>مانند آیه «... أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ ...» (بقره،20) كه فعل «أَضاءَ» لازم آمده و آیه «... فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ...» (بقره،17) که متعدى به‌كار رفته است.</ref> به‌كار می‌رود<ref>قرشی، 1371: ج4، 202</ref>. این کلمه از ریشه «ضوء» بر نور دلالت دارد <ref>ابن‌فارس، 604</ref>؛ امّا فرق میان نور و ضیاء در این است که ضیاء بالذات است، مثل نور خورشيد؛ ولی نور بالعرض و اكتسابى است، مانند روشن‌شدن دیوار با نور خورشید<ref>طریحی، 1375: ج1، 272</ref>. جالب است بدانیم، «يُضىِ‏ءُ» در این آیه، همانطور که در ترجمه فولادوند <ref>354</ref> گفته شد به معنای لازم به‌کار رفته؛ یعنی «افروخته مى‌‏شود». احتمالاً این کاربرد، اشاره به ذاتی‌بودن احتراق روغن زیتون دارد. همچنان‌که خداوند متعال در ابتدای آیه نیز می‌فرماید: «... يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ ...»، مصدر «وقد» به معنای افروخته‌شدن آتش است<ref>به‌طور استعاره براى درخشيدن هم به‌کار مى‏‌رود (راغب‌اصفهانی، 1412: 879).</ref> <ref>فراهیدی، 1410: ج5، 197</ref><ref> ابن‌فارس،1100</ref><ref> قرشی، 1371: ج7، 233</ref><ref> راغب‌اصفهانی، 1412: 879</ref>؛ پس ممکن است معنای «يُوقَدُ» و «يُضىِ‏ءُ» بر‌ اشتعال خود‌به‌خودِ روغن زیتون اشاره نماید؛ علاوه بر آن، عبارت «... وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به عنوان مبالغه تأکید می‌کند بدون اینکه حتی آتشی به آن روغن نزدیک شود، گویا خودش شعله‌ور می‌شود.

مراد از «بودن نور بالاى نور» به‌طورى كه بعضى گفته‏‌اند <ref>زمخشری، 1407: ج3، 241</ref>: دو چندان بودن و شدت آن است نه تعددش. پس مراد اين نيست كه نور معين يا غيرمعينى است بالاى نورى ديگر نظير آن باشد و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است؛ بلكه مراد اين است كه آن نورى متضاعف و دو چندان است، بدون اينكه يكی از ديگرى متمايز باشد <ref>طباطبایی، 1417: ج15، 124</ref>.

پاک‌نژاد در کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر <ref>135</ref> می‌نویسد؛ میوه زیتون شامل مواد زیر است: 30% وزن زیتون رسیده آب، 5% مواد سفیدهای، 10% مواد قندی و 52% روغن که در آن500 واحد بینالمللی کاروتن موجود است؛ ولی مقدار ویتامین‌های دیگرش قابل ملاحظه نیست. روغن زیتون تنها روغنی است که با چربی شیر انسان و با تریولن موجود در بافت‌های بدن انسان شبیه است. مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد؛ هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر شویم مقدار روغن زیادتر می‌شود. مثلاً در فرانسه یک گونه 20% و همان گونه در تونس 29% روغن می‌دهد. باید توجه داشت که میزان روغن زیتون بسته به نژاد و زیستگاه متفاوت است. از هسته زیتون نیز روغنی استخراج می‌شود که با روغن میوه متفاوت است. مقدار روغن موجود در زیتون بیشتر به نوع میوه بستگی دارد، معمولاً از پیرابر گیاه ۶۰تا۷۰ درصد روغن می‌توان بدست آورد. علاوه بر روغنی که از میوه گرفته می‌شود هسته زیتون هم دارای 52/28 % روغن است. روغن هسته خوراکی است. وزن مخصوص روغن هسته زیادتر ولی روغن میوه خالص‌تر است.

ترکیبات شیمیایی روغن زیتون عبارت است از اسید‌های چرب اشباع که به‌صورت گلیسرید‌ها و در نتیجه پایینآمدن حرارت، کموبیش تهنشین می‌شوند و مارگارین نام دارند. به‌طورکلی، روغن به‌دست آمده از مناطق گرم، مارگارین فراوانتری دارد که برای حذف آن، روغن را در محل سردی قرار می‌دهند و سپس صاف می‌کنند تا مارگارین آن‌ها گرفته شود. مواد دیگر روغن زیتون به قرار زیر است: 5/1 % مواد غیرصابونی مانند فیتومترین و ماده رزینی به نام ویریدین (Viridine) .اسیدپالمتیک، اسید استئاریک، اسید آراشیدیک، اسید اسید هگزادسنئوئیک، اسید اولئیک، اسید لینولئیک، مقداری ویتامین آ و ‌ای هم دارد. کلروفیل، لیستین، زانتوفیل، دیاستاز‌ها و گلوکوزید‌های تلخ از موارد دیگری هستند که در روغن زیتون وجود دارد. لازم به ذکر است که مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب داراي يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند (تورا و دیگران، 2007 : 108). اسیدهای چرب در اشتعال روغن نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. اسید اولئیک موجود در روغن زیتون و برخی دیگر از روغن‌های زیستی، جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه ، 2005، 1068). همان‌طورکه می‌دانید روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. طبق نظر دانشمندان اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن نسبت به اسیدهای چرب اشباع دارای مزیت و برتری بوده و می‌توانند به مدت طولانی‌تری نورافروزی کنند (پاک‌نژاد، 142:1355).

برخی ترکیبات به مقدار بسیار جزئی در روغن زیتون وجود دارند، مانند ترکیب فنولی به نام secoiridoides، که مسئول خواص درمانی آن هستند (براچی و دیگران، 2011: 449). نوع و ميزان تركيبات شيميايي موجود در روغن زيتون از جمله تركيب اسيدهاي چرب، تركيبات آنتي‌اكسيداني و رنگدانه‌ها نماد كيفيت آن است كه خود به چندين عامل مانند رقم، شرايط اقليمي، روش استخراج و مرحله رسيدگي ميوه زيتون بستگي دارد. تحقيقات نشان داده است كه ميزان توكوفرول‌ها به نوع رقم، ميزان پلي‌فنل‌ها به منطقه كشت گياه، و ميزان اسيدهاي چرب به هر دوي اين عوامل بستگي دارد (علوي رفيعي، سمیه و دیگران،1390: 85). لازم به ذکر است که در حال حاضر از تفاله‌ها و پسماندهای زیتون برای تولید انرژی سازگار با محیط زیست استفاده می‌شود یا از آن برای حاصلخیز‌ساختن باغات بهره می‌گیرند (ایلداری، 1388: 22تا24).

=انواع روغن زیتون=

روغن‌کشی زیتون غالباً به کمک آسیاب صورت می‌گیرد. روغن‌کشی اولیه به حالت سرد روغن خالصی به دست می‌دهد که حاوی مواد مؤثرتری است. روغن‌کشی ثانویه روغن معمولی‌ را فراهم می‌آورد (مجیدی خامنه، 1379: 27). در روغن‌کشی‌های بعدی، روغنی به دست‌ می‌آید با کیفیت نازل‌تر که معمولاً در صنایع به مصرف می‌رسد. یکی از این روغن‌ها روغن لامپانت نام دارد که برای سوخت در چراغهای روغنی به‌کار برده می‌شود )طباطبایی، 1374: 348)، امّا در کل روغن زیتون بر سه نوع است:

1. روغن زیتون رسیده

2. روغن زیتون نرسیده

3. روغن زیتونی که بعد از یک‌بار روغنگیری از زیتون مجدداً از آن روغن می‌گیرند.

==خواص انواع روغن زیتون==

روغن زیتون خواص بسیاری دارد که به‌طور مختصر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود (پاک‌نژاد، 166:1355تا169):

1. روغن زیتون رسیده: برای درد اعصاب و عرق النساء، قولنج، رفع جرب، بیاض رقیق و ... مفید است.

2. روغن زیتون نرسیده: معتدل و قابض، مسمن و مدر، مقوی لثه و دندان، موافق معده و ... است.

3. زیتار: برای درد مفصل، عرق النساء، نقرس، استسقا و التیام زخمهای بدن لاغر و ...مفید است.

=نتیجه گیری =

در آیه 35 سوره نور، تعبیر «شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ» با اختصاص صفت «مبارکه» به درخت زیتون، در میان 22 نوع گیاهی که در قرآن نام برده شده، بیانگر اهمیت درخت زیتون و میوة آن است. در معنای کلمه «مبارکه» و ریشه «برک»، دو نکته بسیار ظریف نهفته است. از آنجا که ریشه «برک» به معنای ثابت‌بودن و «مبارکه» به معنای چیزی پرخير و بركت است، علاوه بر فواید بی‌شمار درخت زیتون، به ویژگی خاص آن، یعنی ثبات و عمر طولانی درخت زیتون نیز اشاره دارد. در ضمن، قرارگرفتن این واژه پس از لفظ «شجره»، دلالت بر خواص تمام اجزای درخت زیتون دارد، نه صرفاً میوة آن.

سپس در ادامه آیه، به درخت زيتونى اشاره شده كه نه شرقى است و نه غربى و روغن آن چنان مرغوب است كه نزديك است بدون هیچ آتشى شعله‏ور شود «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ».

احتمالات مفسران دربارة این نوع درخت زیتون که روغن بسیار مرغوبی دارد و شرقی و غربی نیست، اگرچه متفاوت است؛ امّا در کل، به سه نکته کلیدی اشاره دارد: اول اینکه این درخت زیتون در سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین قرار دارد؛ دوم اینکه نور آفتاب بر تمام جوانب آن به‌طور یکسان می‌تابد؛ سوم اینکه دارای مرغوب‌ترین روغن با خاصیت اشتعال‌زایی سریع است.
با توجه به اشارات قرآن، در بررسی‌های علمی، زادگاه درخت زیتون و ویژگی‌های آب‌‌‌‌‌‌و‌هوایی آن منطقه و کیفیت روغن زیتون آن، اهمیت می‌یابد.

با اینکه پژوهش‌های علمی نشان داده که زادگاه زیتون در 3 منطقه قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق می‌باشد؛ ولی هنوز نمی‌توان به طور قطع دربارة زادگاه دقیق درخت زیتون، اظهار نظر قطعی کرد؛ هرچندکه بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای دارد و این منطقه تقریباً در میانة کره زمین واقع شده و از تابش یکسان نور آفتاب برخوردار است که در مرغوبیت روغن آن نیز تأثیر دارد. همچنین دارای تابستانی گرم و زمستانی معتدل است. تحقیقات صورتیافته بیانگر آن است که مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد و هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر باشد، مقدار روغن زیادتر می‌شود.

در یک زیتون رسیده 52% روغن وجود دارد. مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب با يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی موجود در روغن زیتون علاوه بر خواص درمانی در اشتعال روغن زیتون نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن در مقایسه با اسیدهای چرب اشباع از مزیت بیشتری برخوردار هستند. محققان بر این اعتقاد هستند که بهترین بیودیزل روغنی است که غنی از اولئیک اسید یا palmitoleic acid باشد. این اسیدهای چرب غیراشباع (تک باند) C18:1 و C16:1بهترین گزینه‌ها جهت سوخت بیودیزل هستند؛ زیرا در دمای سرد دیرتر از اشباع منجمد شده و راحت‌تر از غیراشباع (چند پیوند) اکسید می‌شوند. اسید اولئیک جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه، 2005: 1068). مقایسه اسیدهای چرب موجود در روغن‌های گیاهی حاکی از آن است که بیشترین مقدار اسید اولئیک در روغن زیتون یافت می‌شود. علاوه بر اسید چرب ترکیبات دیگری از جمله ترکیبات فنولی در روغن زیتون یافت شده‌اند. میزان فنول کل موجود در روغن زیتون نیز در پایداری در برابر اکسیداسیون تأثیر به‌سزایی دارد (میزان این ماده در ارقام و طول‌های جغرافیایی- مختلف متفاوت است) (هاشم‌پور و دیگران، 1389: 47). یکی از ترکیبات فنلی مهم در روغن زیتون هیدروکسی تیروزول که در برگ، تفاله و روغن زیتون یافت می‌شود. این ترکیب آتش‌گیر بوده و نقطه اشتعال آن 15 درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

اصطلاح « نُّورٌ عَلىَ‏ نُورٍ » شاید به خصوصیت نورافروزی روغن زیتون مرتبط باشد و این دور از ذهن نیست. بررسی‌های اخیر دانشمندان بر روی روغن زیتون و برخی روغن‌های گیاهی دیگر مانند روغن ذرت، سویا، آفتابگردان حاکی از وجود موادی با خاصیت فلوروسنت (نوردهندگی) در آنهاست. تحقیقات بیشتر بر روی این روغن‌ها به همراه مقایسه آن‌ها با روغن زیتون بکر بیانگر آن بود که روغن زیتون بکر در مقایسه با سایر روغن‌ها دارای خاصیت نوردهندگی بیشتری است و در سه طول موج این خاصیت را نشان می‌دهد؛ در صورتی که سایر روغن‌ها حتی روغن زیتون عادی در یک طول موج در محدوده 430تا450 نانومتر این خصوصیت را از خود بروز می‌دهد. ساطع‌شدن نور متوسط در طول موج 681 نانومتر مربوط به کلروفیل و نور قوی در 252 نانومتر مربوط به ویتامین E می‌باشد (کی ریاکیدیس، 2000: 1435). مطالعات زندومنقی و همکاران در سال 2005 بر روی روغن زیتون بکر نیز بیانگر آن بود که در طول موج 315تا330 نانومتر پلی فنول‌ها و فرول‌های فلوروسنت و در 350تا600 نانومتر برخی ویتامین‌های موجود در روغن زیتون دارای این خصوصیت هستند.

در نهایت تأکید قرآن بر «مبارک‌بودن زیتون» و «نه شرقی و نه غربی بودن» این درخت و «اشتعال بدون آتش» روغن آن، نیازمند بررسی‌های گسترده‌‌ای است.

=پانویس=
{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

=منابع=

1. فولادوند، محمدمهدى، 1415ق، ترجمه قرآن، چ1، تهران: دار القرآن‌الكريم (دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى).

2. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير.

3. ابن‌فارس، احمد، بی‌تا، معجم المقاییس فی اللغه، به‌تحقیق شهاب‌الدین ابو‌عمرو، بیروت: دار الفکر.

4. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مكرم، 1414ق، لسان العرب، چ3، بيروت: دار صادر.

5. ابوالفتوح‌رازى، حسين‌بن‌على، 1408ق، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، مشهد: بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.

6. ایلداری، سهیل، 1388، «زیتون هدیه الهی و نشان صلح»، مجله روند اقتصادی، ش 48، ص22تا24.

7. بيضاوى، عبدالله‌بن‌عمر، 1418ق، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، چ1، بيروت: دار احياء التراث العربى.

8. پاکنژاد، سید رضا، 1355، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، چ9، تهران: کتاب فروشی اسلامیه.

9. جانینودهی، سیدعباس، 1373، «زیتون و اهمیت آن»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص52.

10. جعفرى، يعقوب، كوثر.

11. حسنعباسی، نوروزعلی، 1373، «زیتون درختی مقدس؛ اعجاب انگیز با کاربردهای مختلف»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص306.

12. درويش، محيى‌الدين، 1415ق، اعراب القرآن و بيانه، چ4، سوريه: دار الارشاد.

13. راغب‌اصفهانى، حسين‌بن‌محمد، 1412ق، المفردات في غريب القرآن، چ1، بيروت: دارالعلم‏، دمشق: الدار الشاميه.

14. زمخشرى، محمود، 1407ق، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، چ1، بيروت: دار الكتاب العربي.

15. صالحی، سید جواد، 1373، «گزارش مطالعات اقتصادی- اجتماعی ناحیه مرکزی طارم»، گرگان: فجررایانه، ص73.

16. طباطبايى، سيدمحمدحسين، 1417ق، الميزان فى تفسير القرآن، چ5، قم: جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.

17. طباطبایی، محمد،1374، «زیتون و روغن آن»، تهران: صندوق مطالعاتی توسعه کشت زیتون، 399ص.

18. طبرسى، فضل‌بن‌حسن، 1372ش، مجمع البيان فى تفسير القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.

19. طريحى، فخرالدين، 1375ش، مجمع البحرين، چ3، تهران: كتاب‌فروشى مرتضوى.

20. عروسى‌حويزى، عبدعلى‌بن‌جمعه، 1415ق، تفسير نور الثقلين، چ4، قم: اسماعيليان.

21. علوي‌رفيعي، سميه و دیگران،1391، «مشخصات فيزيكي شيميايي روغن‌هاي زيتون تجاري ايراني»، مجله علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران، س7، ش2، ص85تا94.

22. فاروقی، محمد اقتدار حسین، 1379، گیاهان در قرآن، ترجمه احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

23. فراهيدى، خليل‌بن‌احمد،1410ق، كتاب العين، چ2، قم: هجرت.

24. قرشى، سيدعلى‌اكبر، 1371ش، قاموس قرآن، چ6، تهران: دار الكتب الإسلامية.

25. کلینی، الکافی، اسلامیه.

26. كمره‏اى، محمدباقر، 1351ش، آسمان و جهان؛ ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، چ1، تهران: اسلاميه.

27. مجیدی خامنه، فریده، آذر1379، «میوه‌ها‌های بهشتی در قرآن؛ زیتون»، مجله گلستان قرآن، ش38، ص27تا28.

28. محدث، محبوبه، 1381، «نماد درخت زیتون»، نشریه فرهنگ و هنر، ش20و21، ص52تا61.

29. مظفریان، ولی الله،1383، درختان و درختچه‌های ایران، تهران: فرهنگ معاصر.

30. مظفریان، ولی الله،1383، رده بندی گیاهی، ج 1و 2. تهران: امیر کبیر.

31. مكارم‌شيرازى، ناصر، 1374ش، تفسير نمونه، چ1، تهران: دار الكتب الإسلامية.

32. هاشم‌پور، ابوذر و دیگران، 1389، «تأثير اقليم كازرون بر شاخصهاي كيفي روغن زيتون Olea europaea L ارقام زرد، روغني و ماري»، مجله علوم باغبانی ایران، د41، ش1،
ص53تا47.

33. هاشمی، احمد، 1380، جواهر البلاغه، ترجمه محمود خورسندی و حمید مسجدسرائی، چ2، نشر فیض.

34. Bennet, B,C, Twenty-Five Economically Important Plant Families,Economic botany, Encyclopedia of Life, 34 p.

35. Besnard, G, Garcia-verdougo, C, Rubio de casas, R,. Treier, U, A, Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence
from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany, 101; 25-30.

36. Besnard, G, Khadari, B, Navascués, M, Fernández-Mazuecos, M, El Bakkali, A, Arrigo, N, Baali-Cherif, D, Brunini-Bronzini de Caraffa, V, Santoni, S, Vargas,
P, Savolainen, V, 2013, The complex history of the olive tree: from Late Quaternary diversification of Mediterranean lineages to primary domestication in the northern Levant, Prociding of Royal Society Botanical science 7: 1471-2954.

37. Bianchini, F, Corbetta F, 1976, The complete book of fruits and vegetables, Crown Publishers.

38. Bracci, T, Busconi, M, Fogher, C, Sebastiani, L, 2011, Molecular studies in olive (Olea europaea L.): overview on DNA markers applications and recent advances in genome analysis, Plant Cell Rep 30: 449–462.

39. Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany 101: 25–30.

40. Janick, J, 2007, Fruits of the Bibles, Hortscience,42(5),1072-1076.

41. Khafagi, I, Zakaria, A, Dewedar, A, El-Zahdany, Kh, 2006, A Voyage in the World of Plants as Mentioned in the Holy Quran, International Journal of Botany 2(3): 242-251.

42. Kyriakidis, N, B. Skarkalis, P, 2000, Fluorescence Spectra Measurement of Olive Oil and Other Vegetable Oils, Journal of AOAC International, 83(6): 1435-1439(5).

43. Knothe, G, 2005, Dependence of biodiesel fuel properties on the structure of fatty acid alkyl esters, Fuel Processing Technology, 86 : 1059– 1070.

44.Lumaret, R, Ouazzani, N, Michaud, H, Villemur. P, 1997, Cultivated olive and oleaster: two very closely connected partners of the same species (Olea europaea). Evidence from enzyme Polymorphism, Bocconea 7: p 39-

45. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L, Theoretical and Applied Genetics, September 2000, Volume 101, Issue 4, 547-553.

46. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain, C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L., Theoretical and Applied Genetics, Volume 101, Issue 4, pp 547-553.

47. Marwat, S, Kh, Ajab Khan, M, Aslam Khan, M, Ahmad, M, Zafar, M, Rehman, F, Sulta, Sh, 2009, Fruit Plant Species Mentioned in the Holy Qura’n and Ahadith and Their Ethnomedicinal Importanc. American-Eurasian J. Agric. & Environ. Sci., 5 (2): 284-295.

48. Zandomeneghi , M, Carbonaro, L, Caffarata, C, 2005, Fluorescence of Vegetable Oils: Olive Oils, Journal of Agricalture and Food Chemistry, 53 (3): pp 759–766.

49. Noormohammadi, Z, Samadi-Molayousefi, H, Sheidai, M, 2012, Intra-specific genetic diversity in wild olives (Olea europaea ssp cuspidata) in Hormozgan Province, Iran. Genet. Mol. Res. 11 (1): 707-716.

50. Rackham, O, Moody, J, 1997, The Making of the Cretan Landscape, England: Manchester University Press, 200 p.

51. Tombesi, A, Michalakis, N, Pastor M, 1996, Recommendation of the working group on olive farming production techniques and productivity.

52. Tura, D, Gigliotti, C, Pedo, S, Failla, O, Bassi, D, Serraiocco, A, 2007, Influence of cultivar and site of cultivation on levels of lipophilic and hydrophilic antioxidants in virgin olive oils (olea Europea L.) and correlations with oxidative stability. Sci Hort; 112:108-19.

53. http://www.chempro.in/fattyacid.htm

[[رده:مقاله]]
[[رده: نور.آیه35]]
[[رده:زیست‌شناسی]]
[[رده:پزشکی]]
[[رده:اقلیم‌شناسی]]
[[رده:شیمی]]

فواید زیتون و اشتعال روغن آن از منظر قرآن و علم

2020-04-04T07:23:37Z

Hosna: /* زادگاه درخت زیتون */

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

=چکیده=

زیتون با نام علمی Olea درختی همیشه سبز از خانواده Oleaceae است. زیتون یکی از قدیمی‌ترین گیاهان مناطق مدیترانه‌ای است. محققان معتقدند که آشنایی با زیتون و بهره‌برداری از آن در خاورمیانه، هم‌زمان با پیدایش اولین انسان‌های متمدن، به‌ویژه در شرق مدیترانه بوده است. قدیمی‌ترین مدرک مستند در مورد زیتون، روی الواح گلینی نقش بسته که مربوط به زمان مینوس<ref>Minos</ref> پادشاه کرت بوده است. روی این الواح اطلاعات جالبی از آن دوره، درباره گونه‌های مختلف زیتون و روغن آن ذکر شده است.

در کتب ادیان مختلف، به‌خصوص کتاب مقدّس مسلمانان، قرآن، از این درخت ارزشمند، نام برده شده و به برخی ویژگی‌های آن در آیه 35 سوره نور، همچون فواید بسیار زیتون، به‌طور غیرمستقیم با ‌کاربرد لفظ «مبارکه» و احتراق سریع روغن آن «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» اشاره شده است. لفظ «مبارکه» در میان انواع میوه‌هایی که در قرآن ذکر شده، فقط به درخت زیتون نسبت داده شده و بیانگر آن است که همه اجزای درخت، با برکت و سودمند بوده و این گیاه از ارزش والایی برخوردار است. بر این اساس، در مقاله حاضر سعی شده است به مدد اشارات قرآن، به فواید و عمر طولانی درخت زیتون، همچنین زادگاه احتمالاً مدیترانه‌ای آن و اشتعال سریع روغن آن به دلیل وجود اسیدهای چرب غیر‌اشباع پرداخته شود. ازاین‌رو، با وجود شناخت تجربی مردم آن عصر از فواید زیتون و کاربرد آن در درمان بیماری‌ها و استفاده به‌عنوان مادة سوختی برای چراغ‌ها، به جنبه‌ای دیگر از وجوه علمی قرآن اشاره می‌گردد.

=مقدمه=

درخت در اساطیر و افسانه‌های کهن همواره از حرمت و قداست والایی برخوردار بوده؛ در ادیان مختلف نیز بر کاشتن و نگهداری از درختان بسیار تأکید شده است. این توجه، ممکن است ریشه در نیاز مبرم انسان‌ به درختان داشته باشد. یکی از درختانی که نه تنها در اساطیر، بلکه در کتب مقدّس به آن بها داده شده، درخت زیتون است. یکی از گونه‌های مهم و اقتصادی زیتون، گونه Olea europaea از خانواده Oleaceae است. طبق تعریف گیاه‌شناسی، زیتون درخت یا درختچه‌ای است راست، همیشه سبز، به ارتفاع 10تا20 متر، اغلب پرشاخه و منشعب، با پوست سبز تیره. برگ‌های سرنیزه‌ای یا مستطیلی یا تخممرغی، با دمبرگ کوتاه و چرمی، با سطح فوقانی سبز تیره و سطح تحتانی نقره‌ای. گل‌ها سفید، میوه شفت و سبز رنگ، در حالت رسیده بنفش تیره یا سیاه‌رنگ، تخم مرغی، به قطر 1تا2 سانتی‌متر. رویشگاه آن ایران، اروپا، عراق و نواحی مدیترانه‌ای گزارش شده است<ref>مظفریان، 1383: 474تا475</ref>.

تامبسی <ref>Tombesi.</ref> در سال 1996 بیان می‌کند که زیتون برخلاف اغلب درختان میوه توانایی بالایی نسبت به تحمل شرایط محیطی دارد و می‌تواند در خاک‌های شور با درجه حاصلخیزی بالا رشد کند. طبق گفته بیانچینی و فرانچسکو<ref>Bianchini & Francesco</ref> در سال 1976، درخت زیتون درخاکی که به خوبی زهکشی شده باشد و اسیدیته آن حدود 8 باشد به خوبی رشد می‌کند. کشاورزان عهد باستان تصور می‌کردند این درخت‌ فقط در ساحل دریا می‌روید. حتی پدر علم گیاه‌شناسی «تئوفراستوس» محاسبه کرده بود که این درخت‌ فقط تا فاصله 55/6 کیلومتری از دریا امکان ادامه‌ حیات دارد. البته، این عقیده تاکنون اثبات نشده است؛ ولی رویشگاه‌ درختان زیتون اغلب در سواحل دریای مدیترانه بوده‌ و اغلب جزایر این دریا به‌ویژه نواحی‌ جنوب غربی دریای مدیترانه (شبه‌جزیره ایبری و شمالغربی آفریقا) از مراکز عمده تولید زیتون دنیا است. درخت زیتون از دوران کهن به عنوان منبعی برای‌ به دست آوردن محصولی با ارزش غذایی بالا، مصارف دارویی و درمانی و تولید روغن و صابون مورد توجه بوده است<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

برخی محققان که در زمینۀ اعجاز علمی قرآن پژوهش‌هایی انجام داده، چنین ادعّا می‌کنند که آیه 35 سوره نور به دو موضوع: یکی، فواید زیتون و دیگری، اشتعال بدون آتش <ref>هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (54) درباره این قسمت از آیه به مسئله «احتراق بدون آتش» اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که آیه به احتمال زیاد به کشف برق اشاره دارد که این حالت، شباهت بسیاری به سوختن ستاره و پخش نور دارد. وی می‌نویسد این آیه اشاره به چیزی دارد که نور می‌پراکند، در‌حالی‌که نه در غرب است و نه در شرق. یعنی ابعاد فیزیکی ندارد و توسط آتش هم فروزان نگردیده است. پس به احتمال زیاد این آیه قرآن اشاره به کشف برق دارد. چون برخلاف چراغ‌های تیلی و گازی، در یک چراغ برقی چیزی سوخته نمی‌شود و روشن‌شدن آن بدون آتش است. بدین‌ترتیب که در اثر ارتعاشات اتم‌های فلز تنگستن، درجه حرارت در سیم آن به دو هزار سانتی‌گراد می‌رسد. در این درجه حرارت سایر فلزات ذوب می‌گردند؛ امّا فلز تنگستن ذوب نشده؛ بلکه یک روشنی قوی قابل دید تولید می‌کند. با وجود این حرارت زیاد هیچ احتراقی صورت نمی‌گیرد، زیرا در داخل گروپ اکسیژن وجود ندارد و سیم تنگستن هم کم نمی‌شود. حالتی که در قرآن ذکر گردیده شباهت زیادی به یک ستاره روشن دارد. وی در ادامه می‌گوید اگر فکر کنیم که منظور آیه ستاره باشد، در این صورت نیز سوختن ستاره و پخش نور بدون موجودیت آتش صورت می‌گیرد. در پایان به نظر می‌رسد آنچه هارون یحیی درباره این قسمت از آیه ادعا نموده، بدون توجه به قبل و بعد آیه بوده است.</ref> اشاره دارد. حال آنکه بشر در گذشته از خواص بسیار این میوه آگاه بوده و در درمان بیماری‌ها از آن استفاده می‌کرده و در کتب مقدّس آمده به‌عنوان مادة سوختی نیز برای احتراق چراغ‌ها به‌کار می‌رفته، پس آیه مذکور اعجاز علمی قرآن را بیان نمی‌دارد؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

از این‌رو، ابتدا به کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته و جایگاه آن در قرآن و کتب مقدّس پرداخته، سپس با بیان معنای لفظ «مبارکه» به خواص و عمر طولانی درخت زیتون می‌پردازیم، آنگاه با شرح دیدگاه مفسران درباره عبارت «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ» احتمالات مطرح درباره زادگاه زیتون ارائه می‌گردد. در پایان، با بیان ترکیبات شیمیایی روغن زیتون و تأثیر فراوان اسیدهای چرب غیراشباع در اشتعال روغن آن به روشن‌ترشدن مفهوم «يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» می‌پردازیم.

=کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته=
درخت زیتون که طول‌ عمرش از 1000 تا 2000 سال است، قرن‌ها قبل از میلاد مسیح، در فلسطین و سوریه پرورش داده می‌شد. در زمان‌ هومر، پرورش آن در یونان معمول گردید و سپس در قرن هفتم‌ قبل از میلاد، به ایتالیا و پس از کشف قاره آمریکا بدان جا انتقال یافت. در یونان معتقد بودند که درخت زیتون را ربّ النوع عقل کاشته و بر سر برندۀ مسابقات المپیک تاجی از برگ زیتون می‌گذاشتند. در قدیم نیز در کلیسای کاتولیک‌ها روغن زیتون را برای‌ تقدیس پادشاهان به‌کار می‌بردند <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>.

بابلی‌‌‌ها و آشوری‌ها از روغن کنجد و گردو برای مصارف مختلف استفاده می‌کردند؛ درحالیکه سوری‌ها و مردم سرزمین مقدس (فلسطین) زیتون را از قدیم می‌شناختند و از آن بهره می‌بردند. آن‌ها روغن زیتون را به مصر 1600تا3000 سال قبل از میلاد معرفی کردند. در زمان رامسس دوم (1165تا1197ق.م) از روغن زیتون برای روشنایی و برای نرم کردن پوست، ترک خوردگی‌ها، و آفتاب سوختگی‌ها استفاده می‌شد<ref>جانیک ، 2007: 1074</ref>. علاوه بر آن، از روغن زیتون برای پخت‌وپز و تزیین استفاده می‌شده است که مصداق آن در کشورهای حوزه مدیترانه مشاهده می‌شود؛ ولی اولین استفاده روغن زیتون، برای درمان بوده است. این ماده روغنی در آب و هوای خشک شرق، ماده‌ای بسیار حیاتی برای سلامتی به‌شمار می‌رفت و میوه این درخت در آن دوران ابتدایی در بین جنگجویان بربری نمادی از صلح و حسن نیّت بود. سپس، هم‌زمان با توسعه سازمان‌های دریایی این روغن به‌عنوان یکی از اقلام تجاری به کشورهای آسیای صغیر و مناطق دریایی انتقال یافت و بی‌تردید گیاه زیتون نیز درپی آن گسترش یافت. این روغن ارزشمند بعدها برای مصارف اقتصادی و نور افروزی استفاده شد، لازم به ذکر است که سوختن روغن زیتون شعله خیلی درخشانی می‌دهد <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>.

در جنگ‌های اسپانیا، پزشکان ارتش ناپلئون به‌خاطر عدم‌ دسترسی به گنه‌گنه،گرد یا دم‌کرده برگ و پوست درخت زیتون‌ را برای درمان تب‌نوبه به‌کار می‌بستند. پزشکان اسپانیایی این‌ طریقه درمان را از دیرباز می‌شناختند و ساکنان برخی از روستاهای‌ اسپانیا که به طول عمر شهرت دارند، سلامت و طول عمر خود را به مصرف زیاد زیتون نسبت می‌دهند. روغن زیتون نرم‌کننده است، جریان صفرا را فعال می‌کند، به علاوه در دردهای کلیوی و یبوست‌های مزمن تجویز می‌شود <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>. از طرف دیگر زیتون در مراسم مذهبی ساسانیان استفاده می‌شده و در کتاب خدای نامک به آن اشاره شده است <ref>طباطبایی، 1374: 4</ref>.

=زیتون در کتب مقدّس=
اشارات متعددی در انجیل درباره این گیاه و تکثیر آن وجود دارد. در این کتاب مقدّس، چند بار از زیتون به‌عنوان میوه‌ای پرسود و منفعت یاد شده و به پیوند آن نیز، صرفاً در این کتاب، پرداخته شده است. زیتون به همراه انگور در کتاب مقدس یهودیان بیشترین تعداد تکرار را داشته است. روغن زیتون برای مصارف مذهبی مانند مراسم تقدیس<ref>anounting</ref> در مسیحیت و یهودیت استفاده می‌شود. در کتاب مقدس یهودی‌ها<ref>اگزودوس 27 :20</ref> گفته شده که به بنیاسرائیل فرمان داده شد که «روغن زیتون مصفی و کوبيده شده برای روشنایی نزد تو بياورند تا چراغ‌ها دائماً روشن شود» <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>. این مطلب بیانگر آن است که در کتب مقدّس پیش از قرآن به اشتعال طولانی مدّت روغن زیتون اشاره شده است. از این‌رو، ذکر اشتعال سریع روغن زیتون در قرآن دلیلی بر اثبات اعجاز قرآن در این خصوص نیست؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

بنابر روایتی هنگامی که خشم خداوند که در طوفان [نوح] ظاهر شده بود، کاهش یافت؛ کبوتری با شاخه‌ای زیتون در منقارش ظاهر شد که نشان صلح و آرامش بود <ref>فاروقی، 1379: 39 </ref>. مشهور است که اولین درختی که پس از طوفان روئید، درخت زیتون بود <ref>محدث، 1381: 20و21</ref>. ملت یهود کشت زیتون را در عصرهای قدیم تجویز و ترویج کرده‌اند و در کتاب ژنز از ساقه‌های این درخت صحبت شده است <ref>طباطبایی، 1374: 2 </ref>.

=زیتون در قرآن=

در قرآن، نام «زیتونه» یک مرتبه در آیه 35 سوره نور به‌کار رفته است.این آیه، تنها آیه‌ای است که از زیتون، به‌عنوان درخت مبارک یاد می‌کند و سپس به بیان سایر ویژگی‌های آن از جمله موقعیت جغرافیایی و نحوه سوختن روغن آن می‌پردازد:

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

واژه «زیتون» در قرآن پنج مرتبه به‌کار رفته است. در جدول شماره یک، کاربرد زیتون در قرآن آورده شده است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد زیتون در قرآن
|-
| 1|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=99}}
|-
| 2|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=141}}
|-
| 3|| {{QFrame|Surah=16|Ayah=11}}
|-
| 4|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
|-
| 5|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
|-
| 6|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}
|-
| 7|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=29}}
|}

در آیه 99 سوره انعام <ref>اوست خدايى كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتى را رويانيديم، و از آن نبات ساقه‌‏اى سبز و از آن دانه‏‌هايى بر يكديگر چيده و نيز از جوانه‌‏هاى نخل خوشه‌‏هايى سر فرو هشته پديد آورديم، و نيز بستان‌هايى از تاك‌ها و زيتون و انار، همانند و ناهمانند. به ميوه‏‌هايش آن گاه كه پديد مى‌‏آيند و آن‌گاه كه مى‏‌رسند بنگريد كه در آن‌ها عبرت‌ها است براى آنان كه ايمان مى‌‏آورند.</ref>، به يكى از شاهكارهاى آفرينش در اين درختان اشاره كرده، مى‌‏فرمايد: «هم با يكديگر شباهت دارند و هم ندارند» (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ) با توجه به آيه 141 <ref>و اوست كه باغ‌هايى آفريد نيازمند به داربست و بى‌‏نياز از داربست، و درخت خرما و كشت‌زار، با طعم‌هاى گوناگون، و زيتون و انار، همانند، در عين حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آن‌ها بخوريد و در روز درو حق آن را نيز بپردازيد و اسراف مكنيد كه خدا اسرافكاران را دوست ندارد.</ref> همين سوره كه وصف «متشابه و غير متشابه» را براى زيتون و انار ذكر كرده، استفاده مى‌‏شود كه در آيه مورد بحث نيز وصف مزبور درباره همين دو درخت است. اين دو درخت از نظر شكل ظاهرى و ساختمان شاخه‏‌ها و برگ‌ها شباهت زيادى با هم دارند؛ در‌حالى‌كه از نظر ميوه و طعم و خاصيت آن بسيار با هم متفاوتند، يكى داراى ماده چربى مؤثر و نيرومند و ديگرى داراى ماده اسيدى و قندى است كه با يكديگر كاملاً متفاوتند <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371</ref>. همچنین ممکن است «مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ» دلالت بر وجود تشابه و تفاوت در میان درخت زیتون و درختان انار و انگور و خرما داشته یا به گفته علامه طباطبایی <ref>1417: ج‏7، 363</ref>مقصود این است كه هر يك از آن ميوه‏‌ها از نظر طعم و شكل و رنگ و امثال آن هم متشابه دارد و هم غيرمتشابه. البته احتمال دیگری<ref>اين احتمال در تفسير آيه نيز وجود دارد كه عبارت فوق اشاره به انواع و اصناف مختلف درختان و ميوه‏‌ها است، بعضى از ميوه‏‌ها و درختان با يكديگر شبيهند و بعضى ديگر با هم مختلفند. (يعنى هر كدام از اين دو صفتى است براى يك دسته از درختان و ميوه‏‌ها، اما طبق تفسير اول هر دو، صفت براى يك چيز بودند)(مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371).</ref> نیز در تفسیر این آیه وجود دارد که از سیاق آیه بعید به نظر می‌رسد. لذا در تحقیقات علمی به تفاوت‌ها و شباهت‌های زیتون و سایر میوه‌های که همراه با آن در قرآن ذکر شده، پرداخته خواهد شد.

در ذیل آیه 11 سوره نحل <ref>و با آن برايتان كشت‌زار و زيتون و نخل‌ها و تاكستان‌ها و هر نوع ميوه بروياند، در اين عبرتى است براى مردمى كه مى‌‏انديشند</ref> نیز گفته شده ممكن است چنين به نظر آيد كه اگر قرآن در آيات فوق از ميان انواع ميوه‏‌ها روى زيتون و خرما و انگور تكيه كرده به خاطر وجود آن‌ها در محيط نزول قرآن بوده است؛ ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن و عمق تعبيراتش روشن مى‏‌شود كه مطلب از اين فراتر است. دانشمندان می‌گویند كمتر ميوه‏‌اى است كه براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه ميوه، مفيد و مؤثر باشد. ایشان مى‌‏گويند «روغن زيتون» براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد، كالرى حرارتى آن بسيار بالا است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج11، 173</ref>.

گفتنی است علاوه بر ذکر نام زیتون در قرآن، سوگند به «انجیر و زیتون» و به «طور سیناء» در آیات نخستین سوره تین، نیز بیانگر اهمیت زیتون و خواص بی‌شمار آن است. «طور سیناء» به عنوان یکی از احتمالات محل رویش زیتون، در ادامه، بررسی خواهد شد.

امّا درباره اينكه آيا منظور، سوگند به همين دو ميوه معروف است يا چيز ديگر؟ مفسران سخنان گوناگونى دارند. در تفسیر نمونه<ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج27، 139</ref> چنین آورده شده که بعضى آن را اشاره به همان دو ميوه معروف مى‏‌دانند كه خواص غذايى و درمانى فوق‌العاده زيادى دارد، بعضى ديگر معتقدند كه منظور از آن، دو كوهى است كه شهر «دمشق» و «بيت‌المقدس» بر آن‌ها قرار گرفته، چرا كه اين دو محل سرزمين قيام بسيارى از انبياء و پيامبران بزرگ خدا است و اين دو قسم با سوگندهاى سوم و چهارم كه از سرزمين‌هاى مقدّسى ياد مى‌‏كند هماهنگ است.

بعضى نيز گفته‌اند نام‌گذارى اين دو كوه به نام «تين» و «زيتون» به خاطر اين است كه بر يكى از آن‌ها درختان انجير مى‏‌رويد و بر ديگرى درختان زيتون.

بعضى نيز «تين» را اشاره به دوران آدم دانسته‏‌اند؛ چرا كه لباسى كه آدم و حوا در بهشت پوشيدند از برگ درختان انجير بود و زيتون را اشاره به دوران نوح مى‌‏دانند؛ زيرا در آخرين مراحل طوفان، نوح كبوترى را رها كرد تا درباره پيدا‌شدن خشكى از زير آب جستجو كند او با شاخه زيتونى بازگشت و نوح فهميد كه طوفان پايان گرفته و خشكى از زير آب ظاهر شده است؛ لذا شاخه زيتون رمز صلح و امنيت است.

بعضى نيز «تين» را اشاره به مسجد نوح كه بر كوه جودى بنا شد، مى‌‏دانند و زيتون را اشاره به بيت المقدس؛ ولى ظاهر آيه در بدو نظر همان دو ميوه معروف است، اما با توجه به سوگندهاى بعد مناسب دو كوه يا دو مركز مقدس و مورد احترام مى‏‌باشد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(ص) مى‌‏خوانيم كه خداوند از ميان شهرها چهار شهر را برگزيد و درباره آن‌ها فرمود:
{{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
{{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
تين، مدينه است و زيتون، بيت‌المقدس و طور سينين، كوفه «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»، مكه است <ref>عروسى‌حويزى، 1415: ج5، 606</ref>.

همچنین در آیۀ بیست سوره مؤمنون {{QFrame|Surah=23|Ayah=20}}<ref>و از طور سينا درختى برمى‌‏آيد كه روغن و نان خورشى براى خورندگان است</ref> ، به‌طور غیرمستقیم به زیتون، به‌عنوان درختی اشاره شده که در «طور سیناء» می‌روید و از آن، روغنی خوراکی به‌دست می‌آید.

=فواید و طول عمر درخت زیتون=
لفظ «مبارک»، به همراه تمام مشتقات آن، 32 مرتبه در قرآن به‌کار رفته است. حائز اهمیت است لفظ «مبارک و مبارکه» در خصوص قرآن
<REF>انعام، 92 و 155؛ انبیاء، 50؛ ص، 29.</REF>، مکه<REF>آل‌عمران، 96.</REF> ، باران<REF>ق، 9</REF> ، تحیت<REF>نور، 61.</REF> ، حضرت عیسی(ع)<REF>مریم، 31.</REF> ، زمان (شب قدر)<REF>دخان، 3.</REF> و مکان مبارک <REF>مؤمنون، 29.</REF> و درخت زیتون به‌کار رفته است. جالب است در میان انواع میوه‌های ذکر شده در قرآن، فقط از درخت زیتون، با این صفت نام برده شده است. همچنین توجه به این نکته که وادی ایمن<REF>قصص، 30.</REF> نیز با این صفت به کار رفته تأمل برانگیز است.

هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (99) می‌نویسد کلمۀ مبارک، زیتون را یک چیز بسیار مفید، مقدس و خجسته معرفی می‌کند. قرآن با قسم یادکردن به زیتون، آن را مهم جلوه داده و علم ثابت کرده که زیتون نه تنها یک غذای لذت‌بخش است؛ بلکه یک منبع مفید برای صحت نیز می‌باشد.

کلمۀ «مبارکه» از ریشه «برک» در اصل به معنای ثابت‌بودن است <REF>ابن فارس، 124</REF> و «برکه» به معنی فزونی و نموّ است<REF>فراهیدی، 1410: ج5، 367</REF>. این واژه هر چند كه در معانى<ref> واژه «بَرْك» به معنی سينه شتر است.</ref> ديگر نيز به ‌كار رفته است؛ ولی معناى همراهى و پايدارى و ملازمت نيز از آن استنباط مى‏‌شود. «مُبَارَك»، چيزى است كه در آن خير و بركت باشد؛ بنابراين به هر چيزى كه فزونى و زيادتى نامحسوس در آن مشاهده شود، مبارك مى‌‏گويند<REF>راغب‌اصفهانی، 1412: 119</REF>.

با توجه به مطالب ذکر شده، می‌توان نتیجه گرفت كه «بركت» به معناى فايدۀ ثابت است ممكن است گاهى از آن، مطلق ثبوت اراده شودو با نموّ و زيادت و سعادت قابل جمع بوده؛ بلكه به‌دور از اين معانى نيست<REF>قرشی، 1371: ج1، 189</REF>.

مفسران دربارۀ اینکه خداوند متعال از درخت زیتون با صفت «مبارکه» یاد می‌کند، دلایل مختلفی را بیان می‌دارند: برخى گويند: به‌سبب اين‌ است كه منافع آن زياد است. برخى دیگر گويند: علت اينكه زيتون را ذكر مي‌كند به‌خاطر اين است كه روغن آن بهتر مى‏‌سوزد. بعضى براین باورند: كه زیتون اولين درختى بود كه پس از طوفان نوح روئيد و محل روئيدن آن جايگاه انبياء بوده است، برخى گويند: به‌خاطر اين است كه هفتاد پيامبر، از جمله ابراهيم(ع) آن را مبارك ساخته‏‌اند؛ بدين علت مبارك ناميده شده است <REF>طبرسی، 1372: ج7،225</REF>.

در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده كه زيتون را بخورانيد و به تن بماليد كه از درخت مباركى است‏ <REF>كمره‏اى، 1351، ج10، 21</REF>.

در حدیثی از امام علی(ع) نیز آمده با روغن زیتون، بدن را چرب کنید و با آن، خورش بسازید، چرا که روغن نیکان و خورشِ برگزیدگان است، دوبار به پاکی سوده شده، در آن، بِدان هنگام که روی می‌کند و بِدان هنگام که پشت می‌کند، برکت نهاده شده است و با وجود آن، هیچ بیماری‌ای زیان نمی‌رساند <REF>کلینی، ج6، 331</REF>.

برداشتی که از مبارک‌ بودن درخت زیتون شده و فقط به فواید بی‌شمار میوۀ آن توجه شده، غالباً از آنجا نشأت می‌گیرد که «مبارکه» صفت برای «زیتونه» در‌نظر گرفته شده؛ در‌حالی‌که در متن آیه، صفت «مبارکه» بلافاصله بعد از «شجره» آورده شده، نه «زیتونه». در حقیقت «مبارکه صفت برای شجره است»<REF>درویش، 1415: ج6،606</REF>؛ یعنی تمام اجزای درخت زیتون، از برگ و میوه و چوب، همگی، پربرکت هستند و این صفت، فقط مختص به میوۀ آن نیست. همچنین با نظر به معنای «ثبات» که ابن‌فارس در ریشۀ این کلمه نهان دانسته، علاوه بر فواید تمام اجزای درخت زیتون، باید به ویژگی خاص آن، ثبات درخت زیتون، نیز توجه شود.

درخت زیتون، از فواید بی‌شماری برخوردار است. این درخت به‌علت همیشه سبزبودن در ایجاد فضای سبز و حفاظت از خاک، به‌ویژه در شیب‌ها و اماکنی که دارای خاک نامناسب هستند، به‌کارمی‌رود. علاوه‌برآن، از روغن میوه و هسته آن می‌توان در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی استفاده نمود. حائز اهمیت است که از برگ این درخت نیز به‌عنوان دارو استفاده می‌شود <REF>طباطبایی، 1374: 2و10</REF>. چوب زیتون مرغوب، خوش نقش، خوش رنگ، جلاپذیر است و کاربردهای فراوانی در خراطی و ساخت وسایل تزیینی و تهیه روکش‌های مرغوب دارد<REF>حسن‌عباسی، 1373: 31</REF>. فواید درخت زیتون و محصولات حاصل از آن بسیار زیاد می‌باشد که به برخی از آن‌ها به‌صورت مختصر اشاره شد. در ادامه، در بخش مربوط به روغن زیتون، به سایر خواص آن اشاره می‌شود.

همچنین، درخت با برکت زیتون، عمر بسیار طولانی دارد. ساقه‌های قوی و بیش از هزار ساله درختان زیتون در حاشیه دریای مدیترانه همواره شگفتی جهان‌گردان، گیاه‌‎شناسان و دانشمندان علوم طبیعی را برانگیخته است <REF>طباطبایی،1374: 6</REF>. تئوفراستوس، معتقد است که این گیاه تا دویست سال عمر می‌کند؛ امّا بررسی‌های اخیر محققان با شمارش حلقه رشد سالیانه نشان داده که این درخت تا دوهزار سال نیز می‌تواند عمر نماید <REF>راکهام و مودی ، 1997: 200</REF>. برخی نیز ذکر کرده‌اند که زیتون تا سه‌هزار سال نیز می‌تواند عمر نماید<REF>جانی‌نودهی، 1373: 52</REF>. در علی‌آباد گرگان درختان زیتونی وجود دارند که عمر آن‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. علاوه‌برآن، درختان زیتونی در منطقه بختیاری در روستای «سونک» و در منطقه «زیتی» دیده شده که عمر آن‌ها به بیش از هشتصد تا هزار سال می‌رسد<REF>طباطبایی، 1374: 4</REF>. یکی از نکات جالب دربارة درخت زیتون، به ارث رسیدن این درخت می‌باشد که شاید به‌علت عمر طولانی آن است، به‌گونه‌ای که در‌خصوص آن گفته شده است که جزء معدود درختانی است که به ارث می‌رسد <REF>پاک‌نژاد، 160:1355</REF>.

[[پرونده:درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|تصویر 1: نمایی از درختان زیتون تنومند با عمر طولانی]]

بنابراین، درخت زیتون علاوه بر خواص بسیاری که دارد؛ در میان سایر درختان نیز بیشترین عمر را دارد که این دو موضوع، هم با معنای ریشه «برک»، یعنی ثبات و پایداری و هم با معنای کلمه «مبارک»، یعنی پربرکت‌بودن درخت زیتون، کاملاً سازگار است.

در قرآن کریم، نام 22 گونه گیاهی ذکر شده است که به هفده خانواده گیاهی تعلق دارند. این گونه‌های گیاهی شامل انواع درختی، بوته‌ای و علفی هستند. در میان گیاهان نام برده شده در قرآن، دو خانواده گندمیان<REF>Poaceae</REF> و حبوبات<REF>Fabaceae</REF> دارای گیاهانی یکساله هستند که رژیم غذایی اغلب اقوام و چهارپایان به گونه‌های آن‌ها وابسته است و جزء اولین و دومین گیاهان مهم اقتصادی جهان به‌شمار می‌آیند. خانواده‌هایی چون زیتون<REF>Oleaceae</REF> و انگور <REF>Vitaceae</REF> با وجود محدودبودن تعداد گونه‌های کاربردی آن‌ها، به‌سبب استفاده اقتصادی نیز در جایگاه بالایی قرار دارند<REF>بنت، بی‌تا، 1</REF>.

یکی از گیاهان مهم و اقتصادی خانواده زیتون، درخت زیتون است که رژیم غذایی و اقتصاد بسیاری از کشور‌های حوزه مدیترانه به آن وابسته است. با توجه به آنچه ذکر شد، مطلبی که نظر هر خواننده هوشیار را به خود متوجه میکند، ذکر کلمه «مبارکه» برای درخت زیتون در قرآن کریم است. همان‌طورکه ذکر شد دو خانواده مهم اول دارای گیاهان یکساله کاربردی هستند و پس از آن‌ها با توجه به ذکر قرآن و اهمیت گیاهان در نزد انسان درخت زیتون به لحاظ کاربردی از سایر درختان متمایز می‌شود و این همان توصیف به‌جا و مناسب قرآن برای درختی است که تمام اجزای آن اعم از چوب، میوه، برگ و حتی خود درخت دارای موارد استفاده متعدد است. در آیات 99و 141 سوره انعام مقایسه‌های قابل تأملی (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَمُتَشابِهٍ) در مورد میوه‌هایی چون انار و خرما با زیتون بیان شده است که ممکن است در نگاه اول سؤال برانگیز باشد؛ ولی پس از بررسی‌های علمی تحسین هر خواننده هوشیاری را برمی‌انگیزد. تشابه و تفاوت‌های این جنس‌ها در جدول زیر آمده است.

{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول 2: تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون<REF>مظفریان،1383</REF>.
|-
!صفات !! انار !! زیتون !! خرما !! انگور
|-
! نام علمی|| Punica Granatum|| Olea europaea|| Phoenix dactylifera|| Vitis vinifera
|-
! نوع گیاه|| درخت یا درختچه|| درخت یا درختچه|| درخت|| درختچه پیچان
|-
! برگ|| ساده|| ساده|| شانه‌ای|| ساده
|-
! تک‌لپه/دولپه|| دولپه|| دولپه|| تک لپه|| دولپه
|-
! نوع میوه|| شفت|| شفت|| میوه گوشتی دارای میانبر یک دانه‌ای|| سته
|-
! تخمدان || زیرین|| زیرین|| زیرین|| زیرین
|-
! برخی خواص درمانی|| درمان کم‌خونی، بهبود دهنده درد سينه، سرفه، قابض|| مسهل، رفع درد اعضا، رفع سرفه || زيادکننده خون، معالج درد کمر و نرم‌کننده سينه و شش‌ها، ملين|| ملين، درمان سرفه و سل ريوی، درمان کم خونی
|}

=زادگاه درخت زیتون=

آیۀ 35 سوره نور، پس از ذکر مبارک‌ بودن درخت زیتون، به بیان صفت دیگری از آن درخت می‌پردازد: «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...». این عبارت، در واقع، صفت دوم «شجره» بوده <ref>درویش، 1415: ج6،606</ref> و مفهوم را نه به طور صریح، بلکه با کنایه بیان می‌کند<ref>ابن‌عاشور، ج18،193</ref>. عبارت «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...» تنها یک‌بار در قرآن به‌کار رفته است. اگرچه مشتقات دو واژه «شرق» و «غرب» در 17 آیه قرآن به‌کار رفته است.

از این‌رو، دربارۀ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی، تفسیرها و مصادیق مختلفی ارائه شده است:

برخی گویند: درختى است كه تمام جوانب آن به طور مساوى در معرض تابش نور آفتاب است، نه در جانب شرق باغ و كنار ديوارى قرار گرفته است و نه در جانب غرب كه تنها يك سمت آن آفتاب ببيند و در نتيجه ميوه آن نيمى رسيده و نيمى نارس و روغن آن ناصاف ‌گردد <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج14، 477</ref>؛ بلكه در وسط قرار دارد و ميوه‏‌اش به خوبى مى‌‏رسد و روغنش زلال است. دليل بر اين معنا، جمله «يَكادُ زَيْتُها يُضِي‏ءُ، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» است؛ چون سياق آیه اين است كه مراد از آن، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى‌‏شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد <ref>طباطبایی، 1417: ج15،124</ref>، يعنى نه چنان است كه از سايه بهره نگيرد و نه چنان است كه از خورشيد بهره نگيرد؛ بلكه از هر دو بهره مي‌گيرد <ref>طبرسی، 1372: ج7، 255</ref>. در روایت<ref> «لا خير في شجره و لا في نبات في مفيأة و لا خير فيهما في مضحى».</ref> است: هیچ نفعی در درخت و گیاهی که همیشه در سایه یا نور خورشید باشد، نیست <ref>بیضاوی، 1418: ج4، 107</ref>.

دیگر اینکه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق يا مغرب برويد؛ بلكه درخت بهشتى است. بعضى ديگر گفته‌‏اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق و مغرب دنيا نيست؛ بلكه از درختان شام است که در ميان مشرق و مغرب قرار دارد و روغن آن بهترين روغن است. این دو دیدگاه اخیر، از نظر علامّه طباطبایی <ref>1417: ج15، 124</ref> پذیرفتنی نيست؛ چون از سياق آیه فهميده نمى‌‏شود.

همچنین احتمال داده‌اند، منطقه‌ای بین شرق و غرب سرزمین عرب، یعنی شام مدّ نظر باشد<ref>ابن‌عاشور، ج18،193</ref> که گفته شده زادگاه درخت زیتون است.

البته، مفسران دربارة تخصيص درخت زيتون به صفت نه شرقی و نه غربی «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، دلایل متعددی را بیان داشته‌اند که تمام آن‌ها می‌تواند در مشخص‌شدن آن نوع، درخت زیتونی که مدّ نظر قرآن است دخیل باشد:

برخی گفته‌‏اند: براى آن است كه بیان نماید روغن آن درخت، روشن‌تر و صاف‏تر است. برخی دیگر گفته‌‏اند: براى آن كه شاخه‌‏هاى آن، از سر تا پا همه برگ دارد. همچنین گفتند: براى آن است كه در استخراج روغن آن نیاز به فشردن نیست یا براى آنكه زیتون، اوّلین درختى است كه بر زمين رویید. نیز گفته‌‏اند: اوّلین درخت كه پس از طوفان بر زمين پديد آمد یا براى آن كه زادگاه آن در شام و بيت المقدّس است كه منزل انبيا و اولياست و زمين مقدّسه است <ref>ابوالفتوح‌رازى، ج‏14، 147</ref>.

در‌خصوص این مطلب، لازم است به آیۀ بیست سورۀ مؤمنون که به‌طور غیرمستقیم به زیتون اشاره دارد، نیز اهتمام ورزید. در این آیه، «وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآكِلِين»، گفته شده مقصود از درختى كه در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مى‏‌آيد، درخت زيتون است <ref>طباطبایی، 1417: ج15، 23</ref>.

مفسران دربارۀ مراد از «طور سيناء»، دو احتمال عمده داده‏‌اند:

نخست اينكه اشاره به همان كوه طور معروف، واقع در صحراى سينا دارد؛ دوم اينكه طور سيناء جنبه توصيفى دارد و به‌معنى كوه پربركت يا كوه پردرخت يا كوه زيبا است؛ چون طور به‌معنى كوه و سيناء به‌معنى پربركت و زيبا و مشجر است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج14،220</ref>.

حال دربارۀ کوه طور، ابن‌زيد گوید: كوهی است در ميان مصر و أيل كه حضرت موسى(ع)، در آنجا با خداى مناجات كرد. مقاتل گوید: اوّلین كوهى است كه زيتون بر آن رويید<ref>ابوالفتوح‌رازى، 1408: ج14،15</ref>. بنابراین، کوه طور واقع در صحرای سینا می‌تواند یکی دیگر از احتمالات نخستین محل پیدایش درخت زیتون باشد.

از این‌رو، برای بررسی دقیق علمی، می‌توان احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی یا به عبارت دیگر، احتمالات ایشان دربارة زادگاه درخت زیتون را چنین دسته‌بندی کرد که در جدول شماره سه نشان داده شده است.
{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول3: احتمالات مفسران درباره درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی (زادگاه درخت زیتون)
|-
! ردیف !! احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی !! مناطق
|-
| 1|| نخستین محل پیدایش درخت زیتون؛ سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین (یا میان شرق و غرب سرزمین عرب)|| شام و بيت المقدّس
|-
| 2|| نخستین محل پیدایش درخت زیتون؛ کوه طور، واقع در صحرای سیناء|| مصر
|-
| 3|| بهترین نوع درخت زیتون؛ درختی با تابش یکسان نور آفتاب بر تمام جوانب آن (نه همیشه در سایه و نه همیشه در آفتاب)|| درختان زیتون تمام کرۀ زمین [یا مناطق مدیترانه‌ای]
|}

تحقیقات علمی متعددی، به‌منظور جستجوی زادگاه اصلی درخت زیتون صورت گرفته است؛ امّا هنوز دربارة خواستگاه دقیق آن اظهار نظر قطعی نشده است. هرچند که بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای داشته و 35تا40 گونه درختی یا درختچه‌ای و حدود 1200رقم دارد. مناطق مدیترانه‌ای به مناطقی اطلاق می‌شوند که در فاصله بین طول جغرافیایی 30تا45 درجه واقعاند، این مناطق بهار و پاییز کوتاه، تابستان گرم و خشک و زمستانی معتدل و بارانی دارند <ref>صالحی، 1373: 73</ref>.

زیتون، گونه‌ای دیپلوئید (2n کروموزومی) با 2n=2x=46 است که به دو زیر گونه تقسیم می‌شود.Olea europaea زیر گونه europaea و O. europaea زیر گونه cuspidate دو زیر گونه‌ای هستند که به‌طور وسیع پراکنده شده‌اند.Olea europeae: sub sp. europaeae var. sylvestris گونه خودرو (وحشی) محسوب می‌شود <ref>براچی و دیگران، 2011: 450</ref>. زیتون‌های وحشی از جنوب آفریقا تا جنوب آسیا، در کوه‌های صحرا و مکرانسیا دیده شده‌اند <ref>نور محمدی ، زهرا و دیگران ،2012: 708</ref>. بررسی‌های لومارت و همکاران در سال 2000 نشان داد که در بین دسته زیتون به لحاظ تکاملی می‌توان سه قبیله را تشخیص داد؛ تاکسون‌های جنوب و شرق آفریقا؛ تاکسون‌های آسیایی؛ تاکسون‌های متعلق به مکرونسیا،صحرا و مدیترانه. طبق این بررسی‌ها مشخص شد که زیتونی که امروزه کشت می‌شود با تاکسون‌های متعلق به صحرا و مکرونسیا ارتباط نزدیکتری به لحاظ کلروپلاستی دارد و گونه‌های متعلق به شرق آفریقا و آسیا باید از زیتون مدیترانه‌ای به لحاظ گونه‌ای جدا قرار گیرند <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 547</ref>. گونه O. europaea زیرگونه sylvestris تنها گونه‌ای است که برای کشتکردن اهلی شده تا Olea europaea زیر گونه europaeaاز آن به‌دست آید <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 1997: 39</ref>. به عبارت دیگر، این گونه، قدیمی‌ترین گونه کاشته شده است. سایر تاکسون‌های زیتون وحشی یا برای تغذیه دام‌ها یا برای بهره‌برداری از چوب سخت آن‌ها به‌کار می‌روند <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 548</ref>؛ زیرا گونه‌های وحشی دارای میوه کوچکتر و روغن کمتری هستند. تحقیقات نشان داده است که بیشترین تنوع ژنتیکی زیتون در شمال غربی آفریقا وجود دارد <ref>بسنارد و دیگران، 2008 :25</ref>. بسنارد و همکاران در سال 2013، با بررسی فیلوژنتیکی ژنوم کلرپلاستی زیتون در مناطقی موسوم به نقاط داغ یا Hotspot (اماکنی که بیشترین تنوع زیستی با درجه بالای آسیب‌پذیری را دارا هستند) و پراکنش ژنوم پلاستیدها، نحوه پراکنش گونه‌ها و فسیل‌های ماکروسکوپی به جا مانده سه منطقه را به عنوان زادگاه این اجداد تعیین نموده اند. قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق مناطقی هستند که به عنوان زادگاه زیتون در نظر گرفته شدند<ref>بسنارد و دیگران، 2013 :1471</ref>.

علاوه بر موارد یاد شده، زیتون مقدس یا زیتون وحشی با نام علمی Olea aucherii یا Olea chryscphillaگونه‌ای از زیتون است که اصل و مبدأ آن از اتیوپی (حبشه) است که در عربستان، ایران (استان کرمان جنگل‌های بین اسفندیه و سیرجان در ارتفاع 2000تا2500 متری) و جزایر اقیانوس هند می‌روید. برگ‌های آن، نقره‌ای متمایل به زرد طلایی است، حاشیه برگ‌ها قطور و صاف است. میوه ریز آن 6تا8 میلیمتر طول دارد <ref>حسن‌عباسی، 1373: 36</ref>.

با توجه به بررسی‌های دانشمندان می‌توان نتیجه گرفت که بهترین زیتون و روغن حاصل از آن در مناطقی حاصل می‌شود که زمستان معتدل و تابستان گرم دارد (مناطق مدیترانه‌ای) و تابش نور آفتاب بر تمام جوانب درخت زیتون در این مناطق می‌تواند بر مرغوبیت روغن آن تأثیر به‌سزایی داشته باشد.

=اشتعال سریع روغن زیتون=

سپس، خداوند با عبارت «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به سومین ویژگی درخت زیتون اشاره می‌کند (درویش، 1415: ج6، 606) و می‌فرماید درخت زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى، روغن آن چنان مرغوب و با کیفیت است كه نزديك است بدون اينكه آتشى به آن برسد، شعله‏ور شود.
«یکاد» قید است. لازم به یادآوری است هرچه قیدها در جمله بیشتر باشد توضیح و تخصیص جمله نیز بیشتر شده و فائد‌ه‌اش کامل‌تر می‌شود و اگر قیدهاحذف شود؛ کلام، دروغ یا غیر مورد نظر خواهد شد، مثل همین آیه که اگر کلمه «یکاد» حذف گردد این سخن بدلیل مشاهده و واقعیت عینی کذب خواهد شد و هدف و غرض مورد نظر یعنی نزدیکی و قرب، از دست خواهد رفت (هاشمی، 1380: 152).

واژۀ «زیت» در لغت به معنی روغن (قرشی، 1371: ج3، 190) و عصاره زيتون است (فراهیدی، 1410: ج7، 378؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 384؛ ابن‌منظور، 1414: ج2، 35). قيد روغن، آن هم از درخت زيتونى که نه شرقى است و نه غربى، براى اين است كه بر صفا و زلالى روغن و جودت آن و در نتيجه صفاى نور آن به‌خاطر خوش‏سوزيش دلالت كند؛ چون در ادامۀ آیه مى‏فرمايد، روغنى است كه گويا بدون كبريت هم مى‏خواهد مشتعل شود (طباطبایی، 1417: ج15،124).

گفتنی است «أضاء» به معنای افروخت و افروخته شد (راغب‌اصفهانی، 1412: 514) از باب «إفعال» لازم و متعدى<ref>مانند آیه «... أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ ...» (بقره،20) كه فعل «أَضاءَ» لازم آمده و آیه «... فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ...» (بقره،17) که متعدى به‌كار رفته است.</ref> به‌كار می‌رود (قرشی، 1371: ج4، 202). این کلمه از ریشه «ضوء» بر نور دلالت دارد (ابن‌فارس، 604)؛ امّا فرق میان نور و ضیاء در این است که ضیاء بالذات است، مثل نور خورشيد؛ ولی نور بالعرض و اكتسابى است، مانند روشن‌شدن دیوار با نور خورشید (طریحی، 1375: ج1، 272). جالب است بدانیم، «يُضىِ‏ءُ» در این آیه، همانطور که در ترجمه فولادوند (354) گفته شد به معنای لازم به‌کار رفته؛ یعنی «افروخته مى‏شود». احتمالاً این کاربرد، اشاره به ذاتی‌بودن احتراق روغن زیتون دارد. همچنانکه خداوند متعال در ابتدای آیه نیز می‌فرماید: «... يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ ...»، مصدر «وقد» به معنای افروخته‌شدن آتش است<ref>به‌طور استعاره براى درخشيدن هم به‌کار مى‏رود (راغب‌اصفهانی، 1412: 879).</ref> (فراهیدی، 1410: ج5، 197؛ ابن‌فارس،1100؛ قرشی، 1371: ج7، 233؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 879)؛ پس ممکن است معنای «يُوقَدُ» و «يُضىِ‏ءُ» بر‌ اشتعال خود‌به‌خودِ روغن زیتون اشاره نماید؛ علاوه بر آن، عبارت «... وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به عنوان مبالغه تأکید می‌کند بدون اینکه حتی آتشی به آن روغن نزدیک شود، گویا خودش شعله‌ور می‌شود.
مراد از «بودن نور بالاى نور» به‌طورى كه بعضى گفته‏اند (زمخشری، 1407: ج3، 241): دو چندان بودن و شدت آن است نه تعددش. پس مراد اين نيست كه نور معين يا غيرمعينى است بالاى نورى ديگر نظير آن باشد و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است؛ بلكه مراد اين است كه آن نورى متضاعف و دو چندان است، بدون اينكه يكی از ديگرى متمايز باشد (طباطبایی، 1417: ج15، 124).

پاک‌نژاد در کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر (135) می‌نویسد؛ میوه زیتون شامل مواد زیر است: 30% وزن زیتون رسیده آب، 5% مواد سفیدهای، 10% مواد قندی و 52% روغن که در آن500 واحد بینالمللی کاروتن موجود است؛ ولی مقدار ویتامین‌های دیگرش قابل ملاحظه نیست. روغن زیتون تنها روغنی است که با چربی شیر انسان و با تریولن موجود در بافت‌های بدن انسان شبیه است. مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد؛ هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر شویم مقدار روغن زیادتر می‌شود. مثلاً در فرانسه یک گونه 20% و همان گونه در تونس 29% روغن می‌دهد. باید توجه داشت که میزان روغن زیتون بسته به نژاد و زیستگاه متفاوت است. از هسته زیتون نیز روغنی استخراج می‌شود که با روغن میوه متفاوت است. مقدار روغن موجود در زیتون بیشتر به نوع میوه بستگی دارد، معمولاً از پیرابر گیاه ۶۰تا۷۰ درصد روغن می‌توان بدست آورد. علاوه بر روغنی که از میوه گرفته می‌شود هسته زیتون هم دارای 52/28 % روغن است. روغن هسته خوراکی است. وزن مخصوص روغن هسته زیادتر ولی روغن میوه خالص‌تر است.

ترکیبات شیمیایی روغن زیتون عبارت است از اسید‌های چرب اشباع که به‌صورت گلیسرید‌ها و در نتیجه پایینآمدن حرارت، کموبیش تهنشین می‌شوند و مارگارین نام دارند. به‌طورکلی، روغن به‌دست آمده از مناطق گرم، مارگارین فراوانتری دارد که برای حذف آن، روغن را در محل سردی قرار می‌دهند و سپس صاف می‌کنند تا مارگارین آن‌ها گرفته شود. مواد دیگر روغن زیتون به قرار زیر است: 5/1 % مواد غیرصابونی مانند فیتومترین و ماده رزینی به نام ویریدین (Viridine) .اسیدپالمتیک، اسید استئاریک، اسید آراشیدیک، اسید اسید هگزادسنئوئیک، اسید اولئیک، اسید لینولئیک، مقداری ویتامین آ و ‌ای هم دارد. کلروفیل، لیستین، زانتوفیل، دیاستاز‌ها و گلوکوزید‌های تلخ از موارد دیگری هستند که در روغن زیتون وجود دارد. لازم به ذکر است که مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب داراي يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند (تورا و دیگران، 2007 : 108). اسیدهای چرب در اشتعال روغن نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. اسید اولئیک موجود در روغن زیتون و برخی دیگر از روغن‌های زیستی، جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه ، 2005، 1068). همان‌طورکه می‌دانید روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. طبق نظر دانشمندان اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن نسبت به اسیدهای چرب اشباع دارای مزیت و برتری بوده و می‌توانند به مدت طولانی‌تری نورافروزی کنند (پاک‌نژاد، 142:1355).

برخی ترکیبات به مقدار بسیار جزئی در روغن زیتون وجود دارند، مانند ترکیب فنولی به نام secoiridoides، که مسئول خواص درمانی آن هستند (براچی و دیگران، 2011: 449). نوع و ميزان تركيبات شيميايي موجود در روغن زيتون از جمله تركيب اسيدهاي چرب، تركيبات آنتي‌اكسيداني و رنگدانه‌ها نماد كيفيت آن است كه خود به چندين عامل مانند رقم، شرايط اقليمي، روش استخراج و مرحله رسيدگي ميوه زيتون بستگي دارد. تحقيقات نشان داده است كه ميزان توكوفرول‌ها به نوع رقم، ميزان پلي‌فنل‌ها به منطقه كشت گياه، و ميزان اسيدهاي چرب به هر دوي اين عوامل بستگي دارد (علوي رفيعي، سمیه و دیگران،1390: 85). لازم به ذکر است که در حال حاضر از تفاله‌ها و پسماندهای زیتون برای تولید انرژی سازگار با محیط زیست استفاده می‌شود یا از آن برای حاصلخیز‌ساختن باغات بهره می‌گیرند (ایلداری، 1388: 22تا24).

=انواع روغن زیتون=

روغن‌کشی زیتون غالباً به کمک آسیاب صورت می‌گیرد. روغن‌کشی اولیه به حالت سرد روغن خالصی به دست می‌دهد که حاوی مواد مؤثرتری است. روغن‌کشی ثانویه روغن معمولی‌ را فراهم می‌آورد (مجیدی خامنه، 1379: 27). در روغن‌کشی‌های بعدی، روغنی به دست‌ می‌آید با کیفیت نازل‌تر که معمولاً در صنایع به مصرف می‌رسد. یکی از این روغن‌ها روغن لامپانت نام دارد که برای سوخت در چراغهای روغنی به‌کار برده می‌شود )طباطبایی، 1374: 348)، امّا در کل روغن زیتون بر سه نوع است:

1. روغن زیتون رسیده

2. روغن زیتون نرسیده

3. روغن زیتونی که بعد از یک‌بار روغنگیری از زیتون مجدداً از آن روغن می‌گیرند.

==خواص انواع روغن زیتون==

روغن زیتون خواص بسیاری دارد که به‌طور مختصر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود (پاک‌نژاد، 166:1355تا169):

1. روغن زیتون رسیده: برای درد اعصاب و عرق النساء، قولنج، رفع جرب، بیاض رقیق و ... مفید است.

2. روغن زیتون نرسیده: معتدل و قابض، مسمن و مدر، مقوی لثه و دندان، موافق معده و ... است.

3. زیتار: برای درد مفصل، عرق النساء، نقرس، استسقا و التیام زخمهای بدن لاغر و ...مفید است.

=نتیجه گیری =

در آیه 35 سوره نور، تعبیر «شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ» با اختصاص صفت «مبارکه» به درخت زیتون، در میان 22 نوع گیاهی که در قرآن نام برده شده، بیانگر اهمیت درخت زیتون و میوة آن است. در معنای کلمه «مبارکه» و ریشه «برک»، دو نکته بسیار ظریف نهفته است. از آنجا که ریشه «برک» به معنای ثابت‌بودن و «مبارکه» به معنای چیزی پرخير و بركت است، علاوه بر فواید بی‌شمار درخت زیتون، به ویژگی خاص آن، یعنی ثبات و عمر طولانی درخت زیتون نیز اشاره دارد. در ضمن، قرارگرفتن این واژه پس از لفظ «شجره»، دلالت بر خواص تمام اجزای درخت زیتون دارد، نه صرفاً میوة آن.

سپس در ادامه آیه، به درخت زيتونى اشاره شده كه نه شرقى است و نه غربى و روغن آن چنان مرغوب است كه نزديك است بدون هیچ آتشى شعله‏ور شود «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ».

احتمالات مفسران دربارة این نوع درخت زیتون که روغن بسیار مرغوبی دارد و شرقی و غربی نیست، اگرچه متفاوت است؛ امّا در کل، به سه نکته کلیدی اشاره دارد: اول اینکه این درخت زیتون در سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین قرار دارد؛ دوم اینکه نور آفتاب بر تمام جوانب آن به‌طور یکسان می‌تابد؛ سوم اینکه دارای مرغوب‌ترین روغن با خاصیت اشتعال‌زایی سریع است.
با توجه به اشارات قرآن، در بررسی‌های علمی، زادگاه درخت زیتون و ویژگی‌های آب‌‌‌‌‌‌و‌هوایی آن منطقه و کیفیت روغن زیتون آن، اهمیت می‌یابد.

با اینکه پژوهش‌های علمی نشان داده که زادگاه زیتون در 3 منطقه قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق می‌باشد؛ ولی هنوز نمی‌توان به طور قطع دربارة زادگاه دقیق درخت زیتون، اظهار نظر قطعی کرد؛ هرچندکه بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای دارد و این منطقه تقریباً در میانة کره زمین واقع شده و از تابش یکسان نور آفتاب برخوردار است که در مرغوبیت روغن آن نیز تأثیر دارد. همچنین دارای تابستانی گرم و زمستانی معتدل است. تحقیقات صورتیافته بیانگر آن است که مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد و هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر باشد، مقدار روغن زیادتر می‌شود.

در یک زیتون رسیده 52% روغن وجود دارد. مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب با يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی موجود در روغن زیتون علاوه بر خواص درمانی در اشتعال روغن زیتون نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن در مقایسه با اسیدهای چرب اشباع از مزیت بیشتری برخوردار هستند. محققان بر این اعتقاد هستند که بهترین بیودیزل روغنی است که غنی از اولئیک اسید یا palmitoleic acid باشد. این اسیدهای چرب غیراشباع (تک باند) C18:1 و C16:1بهترین گزینه‌ها جهت سوخت بیودیزل هستند؛ زیرا در دمای سرد دیرتر از اشباع منجمد شده و راحت‌تر از غیراشباع (چند پیوند) اکسید می‌شوند. اسید اولئیک جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه، 2005: 1068). مقایسه اسیدهای چرب موجود در روغن‌های گیاهی حاکی از آن است که بیشترین مقدار اسید اولئیک در روغن زیتون یافت می‌شود. علاوه بر اسید چرب ترکیبات دیگری از جمله ترکیبات فنولی در روغن زیتون یافت شده‌اند. میزان فنول کل موجود در روغن زیتون نیز در پایداری در برابر اکسیداسیون تأثیر به‌سزایی دارد (میزان این ماده در ارقام و طول‌های جغرافیایی- مختلف متفاوت است) (هاشم‌پور و دیگران، 1389: 47). یکی از ترکیبات فنلی مهم در روغن زیتون هیدروکسی تیروزول که در برگ، تفاله و روغن زیتون یافت می‌شود. این ترکیب آتش‌گیر بوده و نقطه اشتعال آن 15 درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

اصطلاح « نُّورٌ عَلىَ‏ نُورٍ » شاید به خصوصیت نورافروزی روغن زیتون مرتبط باشد و این دور از ذهن نیست. بررسی‌های اخیر دانشمندان بر روی روغن زیتون و برخی روغن‌های گیاهی دیگر مانند روغن ذرت، سویا، آفتابگردان حاکی از وجود موادی با خاصیت فلوروسنت (نوردهندگی) در آنهاست. تحقیقات بیشتر بر روی این روغن‌ها به همراه مقایسه آن‌ها با روغن زیتون بکر بیانگر آن بود که روغن زیتون بکر در مقایسه با سایر روغن‌ها دارای خاصیت نوردهندگی بیشتری است و در سه طول موج این خاصیت را نشان می‌دهد؛ در صورتی که سایر روغن‌ها حتی روغن زیتون عادی در یک طول موج در محدوده 430تا450 نانومتر این خصوصیت را از خود بروز می‌دهد. ساطع‌شدن نور متوسط در طول موج 681 نانومتر مربوط به کلروفیل و نور قوی در 252 نانومتر مربوط به ویتامین E می‌باشد (کی ریاکیدیس، 2000: 1435). مطالعات زندومنقی و همکاران در سال 2005 بر روی روغن زیتون بکر نیز بیانگر آن بود که در طول موج 315تا330 نانومتر پلی فنول‌ها و فرول‌های فلوروسنت و در 350تا600 نانومتر برخی ویتامین‌های موجود در روغن زیتون دارای این خصوصیت هستند.

در نهایت تأکید قرآن بر «مبارک‌بودن زیتون» و «نه شرقی و نه غربی بودن» این درخت و «اشتعال بدون آتش» روغن آن، نیازمند بررسی‌های گسترده‌‌ای است.

=پانویس=
{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

=منابع=

1. فولادوند، محمدمهدى، 1415ق، ترجمه قرآن، چ1، تهران: دار القرآن‌الكريم (دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى).

2. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير.

3. ابن‌فارس، احمد، بی‌تا، معجم المقاییس فی اللغه، به‌تحقیق شهاب‌الدین ابو‌عمرو، بیروت: دار الفکر.

4. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مكرم، 1414ق، لسان العرب، چ3، بيروت: دار صادر.

5. ابوالفتوح‌رازى، حسين‌بن‌على، 1408ق، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، مشهد: بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.

6. ایلداری، سهیل، 1388، «زیتون هدیه الهی و نشان صلح»، مجله روند اقتصادی، ش 48، ص22تا24.

7. بيضاوى، عبدالله‌بن‌عمر، 1418ق، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، چ1، بيروت: دار احياء التراث العربى.

8. پاکنژاد، سید رضا، 1355، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، چ9، تهران: کتاب فروشی اسلامیه.

9. جانینودهی، سیدعباس، 1373، «زیتون و اهمیت آن»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص52.

10. جعفرى، يعقوب، كوثر.

11. حسنعباسی، نوروزعلی، 1373، «زیتون درختی مقدس؛ اعجاب انگیز با کاربردهای مختلف»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص306.

12. درويش، محيى‌الدين، 1415ق، اعراب القرآن و بيانه، چ4، سوريه: دار الارشاد.

13. راغب‌اصفهانى، حسين‌بن‌محمد، 1412ق، المفردات في غريب القرآن، چ1، بيروت: دارالعلم‏، دمشق: الدار الشاميه.

14. زمخشرى، محمود، 1407ق، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، چ1، بيروت: دار الكتاب العربي.

15. صالحی، سید جواد، 1373، «گزارش مطالعات اقتصادی- اجتماعی ناحیه مرکزی طارم»، گرگان: فجررایانه، ص73.

16. طباطبايى، سيدمحمدحسين، 1417ق، الميزان فى تفسير القرآن، چ5، قم: جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.

17. طباطبایی، محمد،1374، «زیتون و روغن آن»، تهران: صندوق مطالعاتی توسعه کشت زیتون، 399ص.

18. طبرسى، فضل‌بن‌حسن، 1372ش، مجمع البيان فى تفسير القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.

19. طريحى، فخرالدين، 1375ش، مجمع البحرين، چ3، تهران: كتاب‌فروشى مرتضوى.

20. عروسى‌حويزى، عبدعلى‌بن‌جمعه، 1415ق، تفسير نور الثقلين، چ4، قم: اسماعيليان.

21. علوي‌رفيعي، سميه و دیگران،1391، «مشخصات فيزيكي شيميايي روغن‌هاي زيتون تجاري ايراني»، مجله علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران، س7، ش2، ص85تا94.

22. فاروقی، محمد اقتدار حسین، 1379، گیاهان در قرآن، ترجمه احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

23. فراهيدى، خليل‌بن‌احمد،1410ق، كتاب العين، چ2، قم: هجرت.

24. قرشى، سيدعلى‌اكبر، 1371ش، قاموس قرآن، چ6، تهران: دار الكتب الإسلامية.

25. کلینی، الکافی، اسلامیه.

26. كمره‏اى، محمدباقر، 1351ش، آسمان و جهان؛ ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، چ1، تهران: اسلاميه.

27. مجیدی خامنه، فریده، آذر1379، «میوه‌ها‌های بهشتی در قرآن؛ زیتون»، مجله گلستان قرآن، ش38، ص27تا28.

28. محدث، محبوبه، 1381، «نماد درخت زیتون»، نشریه فرهنگ و هنر، ش20و21، ص52تا61.

29. مظفریان، ولی الله،1383، درختان و درختچه‌های ایران، تهران: فرهنگ معاصر.

30. مظفریان، ولی الله،1383، رده بندی گیاهی، ج 1و 2. تهران: امیر کبیر.

31. مكارم‌شيرازى، ناصر، 1374ش، تفسير نمونه، چ1، تهران: دار الكتب الإسلامية.

32. هاشم‌پور، ابوذر و دیگران، 1389، «تأثير اقليم كازرون بر شاخصهاي كيفي روغن زيتون Olea europaea L ارقام زرد، روغني و ماري»، مجله علوم باغبانی ایران، د41، ش1،
ص53تا47.

33. هاشمی، احمد، 1380، جواهر البلاغه، ترجمه محمود خورسندی و حمید مسجدسرائی، چ2، نشر فیض.

34. Bennet, B,C, Twenty-Five Economically Important Plant Families,Economic botany, Encyclopedia of Life, 34 p.

35. Besnard, G, Garcia-verdougo, C, Rubio de casas, R,. Treier, U, A, Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence
from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany, 101; 25-30.

36. Besnard, G, Khadari, B, Navascués, M, Fernández-Mazuecos, M, El Bakkali, A, Arrigo, N, Baali-Cherif, D, Brunini-Bronzini de Caraffa, V, Santoni, S, Vargas,
P, Savolainen, V, 2013, The complex history of the olive tree: from Late Quaternary diversification of Mediterranean lineages to primary domestication in the northern Levant, Prociding of Royal Society Botanical science 7: 1471-2954.

37. Bianchini, F, Corbetta F, 1976, The complete book of fruits and vegetables, Crown Publishers.

38. Bracci, T, Busconi, M, Fogher, C, Sebastiani, L, 2011, Molecular studies in olive (Olea europaea L.): overview on DNA markers applications and recent advances in genome analysis, Plant Cell Rep 30: 449–462.

39. Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany 101: 25–30.

40. Janick, J, 2007, Fruits of the Bibles, Hortscience,42(5),1072-1076.

41. Khafagi, I, Zakaria, A, Dewedar, A, El-Zahdany, Kh, 2006, A Voyage in the World of Plants as Mentioned in the Holy Quran, International Journal of Botany 2(3): 242-251.

42. Kyriakidis, N, B. Skarkalis, P, 2000, Fluorescence Spectra Measurement of Olive Oil and Other Vegetable Oils, Journal of AOAC International, 83(6): 1435-1439(5).

43. Knothe, G, 2005, Dependence of biodiesel fuel properties on the structure of fatty acid alkyl esters, Fuel Processing Technology, 86 : 1059– 1070.

44.Lumaret, R, Ouazzani, N, Michaud, H, Villemur. P, 1997, Cultivated olive and oleaster: two very closely connected partners of the same species (Olea europaea). Evidence from enzyme Polymorphism, Bocconea 7: p 39-

45. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L, Theoretical and Applied Genetics, September 2000, Volume 101, Issue 4, 547-553.

46. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain, C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L., Theoretical and Applied Genetics, Volume 101, Issue 4, pp 547-553.

47. Marwat, S, Kh, Ajab Khan, M, Aslam Khan, M, Ahmad, M, Zafar, M, Rehman, F, Sulta, Sh, 2009, Fruit Plant Species Mentioned in the Holy Qura’n and Ahadith and Their Ethnomedicinal Importanc. American-Eurasian J. Agric. & Environ. Sci., 5 (2): 284-295.

48. Zandomeneghi , M, Carbonaro, L, Caffarata, C, 2005, Fluorescence of Vegetable Oils: Olive Oils, Journal of Agricalture and Food Chemistry, 53 (3): pp 759–766.

49. Noormohammadi, Z, Samadi-Molayousefi, H, Sheidai, M, 2012, Intra-specific genetic diversity in wild olives (Olea europaea ssp cuspidata) in Hormozgan Province, Iran. Genet. Mol. Res. 11 (1): 707-716.

50. Rackham, O, Moody, J, 1997, The Making of the Cretan Landscape, England: Manchester University Press, 200 p.

51. Tombesi, A, Michalakis, N, Pastor M, 1996, Recommendation of the working group on olive farming production techniques and productivity.

52. Tura, D, Gigliotti, C, Pedo, S, Failla, O, Bassi, D, Serraiocco, A, 2007, Influence of cultivar and site of cultivation on levels of lipophilic and hydrophilic antioxidants in virgin olive oils (olea Europea L.) and correlations with oxidative stability. Sci Hort; 112:108-19.

53. http://www.chempro.in/fattyacid.htm

[[رده:مقاله]]
[[رده: نور.آیه35]]
[[رده:زیست‌شناسی]]
[[رده:پزشکی]]
[[رده:اقلیم‌شناسی]]
[[رده:شیمی]]

فواید زیتون و اشتعال روغن آن از منظر قرآن و علم

2020-04-04T07:15:53Z

Hosna: /* زادگاه درخت زیتون */

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

=چکیده=

زیتون با نام علمی Olea درختی همیشه سبز از خانواده Oleaceae است. زیتون یکی از قدیمی‌ترین گیاهان مناطق مدیترانه‌ای است. محققان معتقدند که آشنایی با زیتون و بهره‌برداری از آن در خاورمیانه، هم‌زمان با پیدایش اولین انسان‌های متمدن، به‌ویژه در شرق مدیترانه بوده است. قدیمی‌ترین مدرک مستند در مورد زیتون، روی الواح گلینی نقش بسته که مربوط به زمان مینوس<ref>Minos</ref> پادشاه کرت بوده است. روی این الواح اطلاعات جالبی از آن دوره، درباره گونه‌های مختلف زیتون و روغن آن ذکر شده است.

در کتب ادیان مختلف، به‌خصوص کتاب مقدّس مسلمانان، قرآن، از این درخت ارزشمند، نام برده شده و به برخی ویژگی‌های آن در آیه 35 سوره نور، همچون فواید بسیار زیتون، به‌طور غیرمستقیم با ‌کاربرد لفظ «مبارکه» و احتراق سریع روغن آن «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» اشاره شده است. لفظ «مبارکه» در میان انواع میوه‌هایی که در قرآن ذکر شده، فقط به درخت زیتون نسبت داده شده و بیانگر آن است که همه اجزای درخت، با برکت و سودمند بوده و این گیاه از ارزش والایی برخوردار است. بر این اساس، در مقاله حاضر سعی شده است به مدد اشارات قرآن، به فواید و عمر طولانی درخت زیتون، همچنین زادگاه احتمالاً مدیترانه‌ای آن و اشتعال سریع روغن آن به دلیل وجود اسیدهای چرب غیر‌اشباع پرداخته شود. ازاین‌رو، با وجود شناخت تجربی مردم آن عصر از فواید زیتون و کاربرد آن در درمان بیماری‌ها و استفاده به‌عنوان مادة سوختی برای چراغ‌ها، به جنبه‌ای دیگر از وجوه علمی قرآن اشاره می‌گردد.

=مقدمه=

درخت در اساطیر و افسانه‌های کهن همواره از حرمت و قداست والایی برخوردار بوده؛ در ادیان مختلف نیز بر کاشتن و نگهداری از درختان بسیار تأکید شده است. این توجه، ممکن است ریشه در نیاز مبرم انسان‌ به درختان داشته باشد. یکی از درختانی که نه تنها در اساطیر، بلکه در کتب مقدّس به آن بها داده شده، درخت زیتون است. یکی از گونه‌های مهم و اقتصادی زیتون، گونه Olea europaea از خانواده Oleaceae است. طبق تعریف گیاه‌شناسی، زیتون درخت یا درختچه‌ای است راست، همیشه سبز، به ارتفاع 10تا20 متر، اغلب پرشاخه و منشعب، با پوست سبز تیره. برگ‌های سرنیزه‌ای یا مستطیلی یا تخممرغی، با دمبرگ کوتاه و چرمی، با سطح فوقانی سبز تیره و سطح تحتانی نقره‌ای. گل‌ها سفید، میوه شفت و سبز رنگ، در حالت رسیده بنفش تیره یا سیاه‌رنگ، تخم مرغی، به قطر 1تا2 سانتی‌متر. رویشگاه آن ایران، اروپا، عراق و نواحی مدیترانه‌ای گزارش شده است<ref>مظفریان، 1383: 474تا475</ref>.

تامبسی <ref>Tombesi.</ref> در سال 1996 بیان می‌کند که زیتون برخلاف اغلب درختان میوه توانایی بالایی نسبت به تحمل شرایط محیطی دارد و می‌تواند در خاک‌های شور با درجه حاصلخیزی بالا رشد کند. طبق گفته بیانچینی و فرانچسکو<ref>Bianchini & Francesco</ref> در سال 1976، درخت زیتون درخاکی که به خوبی زهکشی شده باشد و اسیدیته آن حدود 8 باشد به خوبی رشد می‌کند. کشاورزان عهد باستان تصور می‌کردند این درخت‌ فقط در ساحل دریا می‌روید. حتی پدر علم گیاه‌شناسی «تئوفراستوس» محاسبه کرده بود که این درخت‌ فقط تا فاصله 55/6 کیلومتری از دریا امکان ادامه‌ حیات دارد. البته، این عقیده تاکنون اثبات نشده است؛ ولی رویشگاه‌ درختان زیتون اغلب در سواحل دریای مدیترانه بوده‌ و اغلب جزایر این دریا به‌ویژه نواحی‌ جنوب غربی دریای مدیترانه (شبه‌جزیره ایبری و شمالغربی آفریقا) از مراکز عمده تولید زیتون دنیا است. درخت زیتون از دوران کهن به عنوان منبعی برای‌ به دست آوردن محصولی با ارزش غذایی بالا، مصارف دارویی و درمانی و تولید روغن و صابون مورد توجه بوده است<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

برخی محققان که در زمینۀ اعجاز علمی قرآن پژوهش‌هایی انجام داده، چنین ادعّا می‌کنند که آیه 35 سوره نور به دو موضوع: یکی، فواید زیتون و دیگری، اشتعال بدون آتش <ref>هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (54) درباره این قسمت از آیه به مسئله «احتراق بدون آتش» اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که آیه به احتمال زیاد به کشف برق اشاره دارد که این حالت، شباهت بسیاری به سوختن ستاره و پخش نور دارد. وی می‌نویسد این آیه اشاره به چیزی دارد که نور می‌پراکند، در‌حالی‌که نه در غرب است و نه در شرق. یعنی ابعاد فیزیکی ندارد و توسط آتش هم فروزان نگردیده است. پس به احتمال زیاد این آیه قرآن اشاره به کشف برق دارد. چون برخلاف چراغ‌های تیلی و گازی، در یک چراغ برقی چیزی سوخته نمی‌شود و روشن‌شدن آن بدون آتش است. بدین‌ترتیب که در اثر ارتعاشات اتم‌های فلز تنگستن، درجه حرارت در سیم آن به دو هزار سانتی‌گراد می‌رسد. در این درجه حرارت سایر فلزات ذوب می‌گردند؛ امّا فلز تنگستن ذوب نشده؛ بلکه یک روشنی قوی قابل دید تولید می‌کند. با وجود این حرارت زیاد هیچ احتراقی صورت نمی‌گیرد، زیرا در داخل گروپ اکسیژن وجود ندارد و سیم تنگستن هم کم نمی‌شود. حالتی که در قرآن ذکر گردیده شباهت زیادی به یک ستاره روشن دارد. وی در ادامه می‌گوید اگر فکر کنیم که منظور آیه ستاره باشد، در این صورت نیز سوختن ستاره و پخش نور بدون موجودیت آتش صورت می‌گیرد. در پایان به نظر می‌رسد آنچه هارون یحیی درباره این قسمت از آیه ادعا نموده، بدون توجه به قبل و بعد آیه بوده است.</ref> اشاره دارد. حال آنکه بشر در گذشته از خواص بسیار این میوه آگاه بوده و در درمان بیماری‌ها از آن استفاده می‌کرده و در کتب مقدّس آمده به‌عنوان مادة سوختی نیز برای احتراق چراغ‌ها به‌کار می‌رفته، پس آیه مذکور اعجاز علمی قرآن را بیان نمی‌دارد؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

از این‌رو، ابتدا به کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته و جایگاه آن در قرآن و کتب مقدّس پرداخته، سپس با بیان معنای لفظ «مبارکه» به خواص و عمر طولانی درخت زیتون می‌پردازیم، آنگاه با شرح دیدگاه مفسران درباره عبارت «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ» احتمالات مطرح درباره زادگاه زیتون ارائه می‌گردد. در پایان، با بیان ترکیبات شیمیایی روغن زیتون و تأثیر فراوان اسیدهای چرب غیراشباع در اشتعال روغن آن به روشن‌ترشدن مفهوم «يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» می‌پردازیم.

=کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته=
درخت زیتون که طول‌ عمرش از 1000 تا 2000 سال است، قرن‌ها قبل از میلاد مسیح، در فلسطین و سوریه پرورش داده می‌شد. در زمان‌ هومر، پرورش آن در یونان معمول گردید و سپس در قرن هفتم‌ قبل از میلاد، به ایتالیا و پس از کشف قاره آمریکا بدان جا انتقال یافت. در یونان معتقد بودند که درخت زیتون را ربّ النوع عقل کاشته و بر سر برندۀ مسابقات المپیک تاجی از برگ زیتون می‌گذاشتند. در قدیم نیز در کلیسای کاتولیک‌ها روغن زیتون را برای‌ تقدیس پادشاهان به‌کار می‌بردند <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>.

بابلی‌‌‌ها و آشوری‌ها از روغن کنجد و گردو برای مصارف مختلف استفاده می‌کردند؛ درحالیکه سوری‌ها و مردم سرزمین مقدس (فلسطین) زیتون را از قدیم می‌شناختند و از آن بهره می‌بردند. آن‌ها روغن زیتون را به مصر 1600تا3000 سال قبل از میلاد معرفی کردند. در زمان رامسس دوم (1165تا1197ق.م) از روغن زیتون برای روشنایی و برای نرم کردن پوست، ترک خوردگی‌ها، و آفتاب سوختگی‌ها استفاده می‌شد<ref>جانیک ، 2007: 1074</ref>. علاوه بر آن، از روغن زیتون برای پخت‌وپز و تزیین استفاده می‌شده است که مصداق آن در کشورهای حوزه مدیترانه مشاهده می‌شود؛ ولی اولین استفاده روغن زیتون، برای درمان بوده است. این ماده روغنی در آب و هوای خشک شرق، ماده‌ای بسیار حیاتی برای سلامتی به‌شمار می‌رفت و میوه این درخت در آن دوران ابتدایی در بین جنگجویان بربری نمادی از صلح و حسن نیّت بود. سپس، هم‌زمان با توسعه سازمان‌های دریایی این روغن به‌عنوان یکی از اقلام تجاری به کشورهای آسیای صغیر و مناطق دریایی انتقال یافت و بی‌تردید گیاه زیتون نیز درپی آن گسترش یافت. این روغن ارزشمند بعدها برای مصارف اقتصادی و نور افروزی استفاده شد، لازم به ذکر است که سوختن روغن زیتون شعله خیلی درخشانی می‌دهد <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>.

در جنگ‌های اسپانیا، پزشکان ارتش ناپلئون به‌خاطر عدم‌ دسترسی به گنه‌گنه،گرد یا دم‌کرده برگ و پوست درخت زیتون‌ را برای درمان تب‌نوبه به‌کار می‌بستند. پزشکان اسپانیایی این‌ طریقه درمان را از دیرباز می‌شناختند و ساکنان برخی از روستاهای‌ اسپانیا که به طول عمر شهرت دارند، سلامت و طول عمر خود را به مصرف زیاد زیتون نسبت می‌دهند. روغن زیتون نرم‌کننده است، جریان صفرا را فعال می‌کند، به علاوه در دردهای کلیوی و یبوست‌های مزمن تجویز می‌شود <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>. از طرف دیگر زیتون در مراسم مذهبی ساسانیان استفاده می‌شده و در کتاب خدای نامک به آن اشاره شده است <ref>طباطبایی، 1374: 4</ref>.

=زیتون در کتب مقدّس=
اشارات متعددی در انجیل درباره این گیاه و تکثیر آن وجود دارد. در این کتاب مقدّس، چند بار از زیتون به‌عنوان میوه‌ای پرسود و منفعت یاد شده و به پیوند آن نیز، صرفاً در این کتاب، پرداخته شده است. زیتون به همراه انگور در کتاب مقدس یهودیان بیشترین تعداد تکرار را داشته است. روغن زیتون برای مصارف مذهبی مانند مراسم تقدیس<ref>anounting</ref> در مسیحیت و یهودیت استفاده می‌شود. در کتاب مقدس یهودی‌ها<ref>اگزودوس 27 :20</ref> گفته شده که به بنیاسرائیل فرمان داده شد که «روغن زیتون مصفی و کوبيده شده برای روشنایی نزد تو بياورند تا چراغ‌ها دائماً روشن شود» <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>. این مطلب بیانگر آن است که در کتب مقدّس پیش از قرآن به اشتعال طولانی مدّت روغن زیتون اشاره شده است. از این‌رو، ذکر اشتعال سریع روغن زیتون در قرآن دلیلی بر اثبات اعجاز قرآن در این خصوص نیست؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

بنابر روایتی هنگامی که خشم خداوند که در طوفان [نوح] ظاهر شده بود، کاهش یافت؛ کبوتری با شاخه‌ای زیتون در منقارش ظاهر شد که نشان صلح و آرامش بود <ref>فاروقی، 1379: 39 </ref>. مشهور است که اولین درختی که پس از طوفان روئید، درخت زیتون بود <ref>محدث، 1381: 20و21</ref>. ملت یهود کشت زیتون را در عصرهای قدیم تجویز و ترویج کرده‌اند و در کتاب ژنز از ساقه‌های این درخت صحبت شده است <ref>طباطبایی، 1374: 2 </ref>.

=زیتون در قرآن=

در قرآن، نام «زیتونه» یک مرتبه در آیه 35 سوره نور به‌کار رفته است.این آیه، تنها آیه‌ای است که از زیتون، به‌عنوان درخت مبارک یاد می‌کند و سپس به بیان سایر ویژگی‌های آن از جمله موقعیت جغرافیایی و نحوه سوختن روغن آن می‌پردازد:

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

واژه «زیتون» در قرآن پنج مرتبه به‌کار رفته است. در جدول شماره یک، کاربرد زیتون در قرآن آورده شده است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد زیتون در قرآن
|-
| 1|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=99}}
|-
| 2|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=141}}
|-
| 3|| {{QFrame|Surah=16|Ayah=11}}
|-
| 4|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
|-
| 5|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
|-
| 6|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}
|-
| 7|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=29}}
|}

در آیه 99 سوره انعام <ref>اوست خدايى كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتى را رويانيديم، و از آن نبات ساقه‌‏اى سبز و از آن دانه‏‌هايى بر يكديگر چيده و نيز از جوانه‌‏هاى نخل خوشه‌‏هايى سر فرو هشته پديد آورديم، و نيز بستان‌هايى از تاك‌ها و زيتون و انار، همانند و ناهمانند. به ميوه‏‌هايش آن گاه كه پديد مى‌‏آيند و آن‌گاه كه مى‏‌رسند بنگريد كه در آن‌ها عبرت‌ها است براى آنان كه ايمان مى‌‏آورند.</ref>، به يكى از شاهكارهاى آفرينش در اين درختان اشاره كرده، مى‌‏فرمايد: «هم با يكديگر شباهت دارند و هم ندارند» (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ) با توجه به آيه 141 <ref>و اوست كه باغ‌هايى آفريد نيازمند به داربست و بى‌‏نياز از داربست، و درخت خرما و كشت‌زار، با طعم‌هاى گوناگون، و زيتون و انار، همانند، در عين حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آن‌ها بخوريد و در روز درو حق آن را نيز بپردازيد و اسراف مكنيد كه خدا اسرافكاران را دوست ندارد.</ref> همين سوره كه وصف «متشابه و غير متشابه» را براى زيتون و انار ذكر كرده، استفاده مى‌‏شود كه در آيه مورد بحث نيز وصف مزبور درباره همين دو درخت است. اين دو درخت از نظر شكل ظاهرى و ساختمان شاخه‏‌ها و برگ‌ها شباهت زيادى با هم دارند؛ در‌حالى‌كه از نظر ميوه و طعم و خاصيت آن بسيار با هم متفاوتند، يكى داراى ماده چربى مؤثر و نيرومند و ديگرى داراى ماده اسيدى و قندى است كه با يكديگر كاملاً متفاوتند <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371</ref>. همچنین ممکن است «مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ» دلالت بر وجود تشابه و تفاوت در میان درخت زیتون و درختان انار و انگور و خرما داشته یا به گفته علامه طباطبایی <ref>1417: ج‏7، 363</ref>مقصود این است كه هر يك از آن ميوه‏‌ها از نظر طعم و شكل و رنگ و امثال آن هم متشابه دارد و هم غيرمتشابه. البته احتمال دیگری<ref>اين احتمال در تفسير آيه نيز وجود دارد كه عبارت فوق اشاره به انواع و اصناف مختلف درختان و ميوه‏‌ها است، بعضى از ميوه‏‌ها و درختان با يكديگر شبيهند و بعضى ديگر با هم مختلفند. (يعنى هر كدام از اين دو صفتى است براى يك دسته از درختان و ميوه‏‌ها، اما طبق تفسير اول هر دو، صفت براى يك چيز بودند)(مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371).</ref> نیز در تفسیر این آیه وجود دارد که از سیاق آیه بعید به نظر می‌رسد. لذا در تحقیقات علمی به تفاوت‌ها و شباهت‌های زیتون و سایر میوه‌های که همراه با آن در قرآن ذکر شده، پرداخته خواهد شد.

در ذیل آیه 11 سوره نحل <ref>و با آن برايتان كشت‌زار و زيتون و نخل‌ها و تاكستان‌ها و هر نوع ميوه بروياند، در اين عبرتى است براى مردمى كه مى‌‏انديشند</ref> نیز گفته شده ممكن است چنين به نظر آيد كه اگر قرآن در آيات فوق از ميان انواع ميوه‏‌ها روى زيتون و خرما و انگور تكيه كرده به خاطر وجود آن‌ها در محيط نزول قرآن بوده است؛ ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن و عمق تعبيراتش روشن مى‏‌شود كه مطلب از اين فراتر است. دانشمندان می‌گویند كمتر ميوه‏‌اى است كه براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه ميوه، مفيد و مؤثر باشد. ایشان مى‌‏گويند «روغن زيتون» براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد، كالرى حرارتى آن بسيار بالا است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج11، 173</ref>.

گفتنی است علاوه بر ذکر نام زیتون در قرآن، سوگند به «انجیر و زیتون» و به «طور سیناء» در آیات نخستین سوره تین، نیز بیانگر اهمیت زیتون و خواص بی‌شمار آن است. «طور سیناء» به عنوان یکی از احتمالات محل رویش زیتون، در ادامه، بررسی خواهد شد.

امّا درباره اينكه آيا منظور، سوگند به همين دو ميوه معروف است يا چيز ديگر؟ مفسران سخنان گوناگونى دارند. در تفسیر نمونه<ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج27، 139</ref> چنین آورده شده که بعضى آن را اشاره به همان دو ميوه معروف مى‏‌دانند كه خواص غذايى و درمانى فوق‌العاده زيادى دارد، بعضى ديگر معتقدند كه منظور از آن، دو كوهى است كه شهر «دمشق» و «بيت‌المقدس» بر آن‌ها قرار گرفته، چرا كه اين دو محل سرزمين قيام بسيارى از انبياء و پيامبران بزرگ خدا است و اين دو قسم با سوگندهاى سوم و چهارم كه از سرزمين‌هاى مقدّسى ياد مى‌‏كند هماهنگ است.

بعضى نيز گفته‌اند نام‌گذارى اين دو كوه به نام «تين» و «زيتون» به خاطر اين است كه بر يكى از آن‌ها درختان انجير مى‏‌رويد و بر ديگرى درختان زيتون.

بعضى نيز «تين» را اشاره به دوران آدم دانسته‏‌اند؛ چرا كه لباسى كه آدم و حوا در بهشت پوشيدند از برگ درختان انجير بود و زيتون را اشاره به دوران نوح مى‌‏دانند؛ زيرا در آخرين مراحل طوفان، نوح كبوترى را رها كرد تا درباره پيدا‌شدن خشكى از زير آب جستجو كند او با شاخه زيتونى بازگشت و نوح فهميد كه طوفان پايان گرفته و خشكى از زير آب ظاهر شده است؛ لذا شاخه زيتون رمز صلح و امنيت است.

بعضى نيز «تين» را اشاره به مسجد نوح كه بر كوه جودى بنا شد، مى‌‏دانند و زيتون را اشاره به بيت المقدس؛ ولى ظاهر آيه در بدو نظر همان دو ميوه معروف است، اما با توجه به سوگندهاى بعد مناسب دو كوه يا دو مركز مقدس و مورد احترام مى‏‌باشد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(ص) مى‌‏خوانيم كه خداوند از ميان شهرها چهار شهر را برگزيد و درباره آن‌ها فرمود:
{{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
{{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
تين، مدينه است و زيتون، بيت‌المقدس و طور سينين، كوفه «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»، مكه است <ref>عروسى‌حويزى، 1415: ج5، 606</ref>.

همچنین در آیۀ بیست سوره مؤمنون {{QFrame|Surah=23|Ayah=20}}<ref>و از طور سينا درختى برمى‌‏آيد كه روغن و نان خورشى براى خورندگان است</ref> ، به‌طور غیرمستقیم به زیتون، به‌عنوان درختی اشاره شده که در «طور سیناء» می‌روید و از آن، روغنی خوراکی به‌دست می‌آید.

=فواید و طول عمر درخت زیتون=
لفظ «مبارک»، به همراه تمام مشتقات آن، 32 مرتبه در قرآن به‌کار رفته است. حائز اهمیت است لفظ «مبارک و مبارکه» در خصوص قرآن
<REF>انعام، 92 و 155؛ انبیاء، 50؛ ص، 29.</REF>، مکه<REF>آل‌عمران، 96.</REF> ، باران<REF>ق، 9</REF> ، تحیت<REF>نور، 61.</REF> ، حضرت عیسی(ع)<REF>مریم، 31.</REF> ، زمان (شب قدر)<REF>دخان، 3.</REF> و مکان مبارک <REF>مؤمنون، 29.</REF> و درخت زیتون به‌کار رفته است. جالب است در میان انواع میوه‌های ذکر شده در قرآن، فقط از درخت زیتون، با این صفت نام برده شده است. همچنین توجه به این نکته که وادی ایمن<REF>قصص، 30.</REF> نیز با این صفت به کار رفته تأمل برانگیز است.

هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (99) می‌نویسد کلمۀ مبارک، زیتون را یک چیز بسیار مفید، مقدس و خجسته معرفی می‌کند. قرآن با قسم یادکردن به زیتون، آن را مهم جلوه داده و علم ثابت کرده که زیتون نه تنها یک غذای لذت‌بخش است؛ بلکه یک منبع مفید برای صحت نیز می‌باشد.

کلمۀ «مبارکه» از ریشه «برک» در اصل به معنای ثابت‌بودن است <REF>ابن فارس، 124</REF> و «برکه» به معنی فزونی و نموّ است<REF>فراهیدی، 1410: ج5، 367</REF>. این واژه هر چند كه در معانى<ref> واژه «بَرْك» به معنی سينه شتر است.</ref> ديگر نيز به ‌كار رفته است؛ ولی معناى همراهى و پايدارى و ملازمت نيز از آن استنباط مى‏‌شود. «مُبَارَك»، چيزى است كه در آن خير و بركت باشد؛ بنابراين به هر چيزى كه فزونى و زيادتى نامحسوس در آن مشاهده شود، مبارك مى‌‏گويند<REF>راغب‌اصفهانی، 1412: 119</REF>.

با توجه به مطالب ذکر شده، می‌توان نتیجه گرفت كه «بركت» به معناى فايدۀ ثابت است ممكن است گاهى از آن، مطلق ثبوت اراده شودو با نموّ و زيادت و سعادت قابل جمع بوده؛ بلكه به‌دور از اين معانى نيست<REF>قرشی، 1371: ج1، 189</REF>.

مفسران دربارۀ اینکه خداوند متعال از درخت زیتون با صفت «مبارکه» یاد می‌کند، دلایل مختلفی را بیان می‌دارند: برخى گويند: به‌سبب اين‌ است كه منافع آن زياد است. برخى دیگر گويند: علت اينكه زيتون را ذكر مي‌كند به‌خاطر اين است كه روغن آن بهتر مى‏‌سوزد. بعضى براین باورند: كه زیتون اولين درختى بود كه پس از طوفان نوح روئيد و محل روئيدن آن جايگاه انبياء بوده است، برخى گويند: به‌خاطر اين است كه هفتاد پيامبر، از جمله ابراهيم(ع) آن را مبارك ساخته‏‌اند؛ بدين علت مبارك ناميده شده است <REF>طبرسی، 1372: ج7،225</REF>.

در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده كه زيتون را بخورانيد و به تن بماليد كه از درخت مباركى است‏ <REF>كمره‏اى، 1351، ج10، 21</REF>.

در حدیثی از امام علی(ع) نیز آمده با روغن زیتون، بدن را چرب کنید و با آن، خورش بسازید، چرا که روغن نیکان و خورشِ برگزیدگان است، دوبار به پاکی سوده شده، در آن، بِدان هنگام که روی می‌کند و بِدان هنگام که پشت می‌کند، برکت نهاده شده است و با وجود آن، هیچ بیماری‌ای زیان نمی‌رساند <REF>کلینی، ج6، 331</REF>.

برداشتی که از مبارک‌ بودن درخت زیتون شده و فقط به فواید بی‌شمار میوۀ آن توجه شده، غالباً از آنجا نشأت می‌گیرد که «مبارکه» صفت برای «زیتونه» در‌نظر گرفته شده؛ در‌حالی‌که در متن آیه، صفت «مبارکه» بلافاصله بعد از «شجره» آورده شده، نه «زیتونه». در حقیقت «مبارکه صفت برای شجره است»<REF>درویش، 1415: ج6،606</REF>؛ یعنی تمام اجزای درخت زیتون، از برگ و میوه و چوب، همگی، پربرکت هستند و این صفت، فقط مختص به میوۀ آن نیست. همچنین با نظر به معنای «ثبات» که ابن‌فارس در ریشۀ این کلمه نهان دانسته، علاوه بر فواید تمام اجزای درخت زیتون، باید به ویژگی خاص آن، ثبات درخت زیتون، نیز توجه شود.

درخت زیتون، از فواید بی‌شماری برخوردار است. این درخت به‌علت همیشه سبزبودن در ایجاد فضای سبز و حفاظت از خاک، به‌ویژه در شیب‌ها و اماکنی که دارای خاک نامناسب هستند، به‌کارمی‌رود. علاوه‌برآن، از روغن میوه و هسته آن می‌توان در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی استفاده نمود. حائز اهمیت است که از برگ این درخت نیز به‌عنوان دارو استفاده می‌شود <REF>طباطبایی، 1374: 2و10</REF>. چوب زیتون مرغوب، خوش نقش، خوش رنگ، جلاپذیر است و کاربردهای فراوانی در خراطی و ساخت وسایل تزیینی و تهیه روکش‌های مرغوب دارد<REF>حسن‌عباسی، 1373: 31</REF>. فواید درخت زیتون و محصولات حاصل از آن بسیار زیاد می‌باشد که به برخی از آن‌ها به‌صورت مختصر اشاره شد. در ادامه، در بخش مربوط به روغن زیتون، به سایر خواص آن اشاره می‌شود.

همچنین، درخت با برکت زیتون، عمر بسیار طولانی دارد. ساقه‌های قوی و بیش از هزار ساله درختان زیتون در حاشیه دریای مدیترانه همواره شگفتی جهان‌گردان، گیاه‌‎شناسان و دانشمندان علوم طبیعی را برانگیخته است <REF>طباطبایی،1374: 6</REF>. تئوفراستوس، معتقد است که این گیاه تا دویست سال عمر می‌کند؛ امّا بررسی‌های اخیر محققان با شمارش حلقه رشد سالیانه نشان داده که این درخت تا دوهزار سال نیز می‌تواند عمر نماید <REF>راکهام و مودی ، 1997: 200</REF>. برخی نیز ذکر کرده‌اند که زیتون تا سه‌هزار سال نیز می‌تواند عمر نماید<REF>جانی‌نودهی، 1373: 52</REF>. در علی‌آباد گرگان درختان زیتونی وجود دارند که عمر آن‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. علاوه‌برآن، درختان زیتونی در منطقه بختیاری در روستای «سونک» و در منطقه «زیتی» دیده شده که عمر آن‌ها به بیش از هشتصد تا هزار سال می‌رسد<REF>طباطبایی، 1374: 4</REF>. یکی از نکات جالب دربارة درخت زیتون، به ارث رسیدن این درخت می‌باشد که شاید به‌علت عمر طولانی آن است، به‌گونه‌ای که در‌خصوص آن گفته شده است که جزء معدود درختانی است که به ارث می‌رسد <REF>پاک‌نژاد، 160:1355</REF>.

[[پرونده:درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|تصویر 1: نمایی از درختان زیتون تنومند با عمر طولانی]]

بنابراین، درخت زیتون علاوه بر خواص بسیاری که دارد؛ در میان سایر درختان نیز بیشترین عمر را دارد که این دو موضوع، هم با معنای ریشه «برک»، یعنی ثبات و پایداری و هم با معنای کلمه «مبارک»، یعنی پربرکت‌بودن درخت زیتون، کاملاً سازگار است.

در قرآن کریم، نام 22 گونه گیاهی ذکر شده است که به هفده خانواده گیاهی تعلق دارند. این گونه‌های گیاهی شامل انواع درختی، بوته‌ای و علفی هستند. در میان گیاهان نام برده شده در قرآن، دو خانواده گندمیان<REF>Poaceae</REF> و حبوبات<REF>Fabaceae</REF> دارای گیاهانی یکساله هستند که رژیم غذایی اغلب اقوام و چهارپایان به گونه‌های آن‌ها وابسته است و جزء اولین و دومین گیاهان مهم اقتصادی جهان به‌شمار می‌آیند. خانواده‌هایی چون زیتون<REF>Oleaceae</REF> و انگور <REF>Vitaceae</REF> با وجود محدودبودن تعداد گونه‌های کاربردی آن‌ها، به‌سبب استفاده اقتصادی نیز در جایگاه بالایی قرار دارند<REF>بنت، بی‌تا، 1</REF>.

یکی از گیاهان مهم و اقتصادی خانواده زیتون، درخت زیتون است که رژیم غذایی و اقتصاد بسیاری از کشور‌های حوزه مدیترانه به آن وابسته است. با توجه به آنچه ذکر شد، مطلبی که نظر هر خواننده هوشیار را به خود متوجه میکند، ذکر کلمه «مبارکه» برای درخت زیتون در قرآن کریم است. همان‌طورکه ذکر شد دو خانواده مهم اول دارای گیاهان یکساله کاربردی هستند و پس از آن‌ها با توجه به ذکر قرآن و اهمیت گیاهان در نزد انسان درخت زیتون به لحاظ کاربردی از سایر درختان متمایز می‌شود و این همان توصیف به‌جا و مناسب قرآن برای درختی است که تمام اجزای آن اعم از چوب، میوه، برگ و حتی خود درخت دارای موارد استفاده متعدد است. در آیات 99و 141 سوره انعام مقایسه‌های قابل تأملی (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَمُتَشابِهٍ) در مورد میوه‌هایی چون انار و خرما با زیتون بیان شده است که ممکن است در نگاه اول سؤال برانگیز باشد؛ ولی پس از بررسی‌های علمی تحسین هر خواننده هوشیاری را برمی‌انگیزد. تشابه و تفاوت‌های این جنس‌ها در جدول زیر آمده است.

{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول 2: تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون<REF>مظفریان،1383</REF>.
|-
!صفات !! انار !! زیتون !! خرما !! انگور
|-
! نام علمی|| Punica Granatum|| Olea europaea|| Phoenix dactylifera|| Vitis vinifera
|-
! نوع گیاه|| درخت یا درختچه|| درخت یا درختچه|| درخت|| درختچه پیچان
|-
! برگ|| ساده|| ساده|| شانه‌ای|| ساده
|-
! تک‌لپه/دولپه|| دولپه|| دولپه|| تک لپه|| دولپه
|-
! نوع میوه|| شفت|| شفت|| میوه گوشتی دارای میانبر یک دانه‌ای|| سته
|-
! تخمدان || زیرین|| زیرین|| زیرین|| زیرین
|-
! برخی خواص درمانی|| درمان کم‌خونی، بهبود دهنده درد سينه، سرفه، قابض|| مسهل، رفع درد اعضا، رفع سرفه || زيادکننده خون، معالج درد کمر و نرم‌کننده سينه و شش‌ها، ملين|| ملين، درمان سرفه و سل ريوی، درمان کم خونی
|}

=زادگاه درخت زیتون=

آیۀ 35 سوره نور، پس از ذکر مبارک‌ بودن درخت زیتون، به بیان صفت دیگری از آن درخت می‌پردازد: «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...». این عبارت، در واقع، صفت دوم «شجره» بوده <ref>درویش، 1415: ج6،606</ref> و مفهوم را نه به طور صریح، بلکه با کنایه بیان می‌کند<ref>ابن‌عاشور، ج18،193</ref>. عبارت «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...» تنها یک‌بار در قرآن به‌کار رفته است. اگرچه مشتقات دو واژه «شرق» و «غرب» در 17 آیه قرآن به‌کار رفته است.

از این‌رو، دربارۀ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی، تفسیرها و مصادیق مختلفی ارائه شده است:

برخی گویند: درختى است كه تمام جوانب آن به طور مساوى در معرض تابش نور آفتاب است، نه در جانب شرق باغ و كنار ديوارى قرار گرفته است و نه در جانب غرب كه تنها يك سمت آن آفتاب ببيند و در نتيجه ميوه آن نيمى رسيده و نيمى نارس و روغن آن ناصاف ‌گردد <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج14، 477</ref>؛ بلكه در وسط قرار دارد و ميوه‏‌اش به خوبى مى‌‏رسد و روغنش زلال است. دليل بر اين معنا، جمله «يَكادُ زَيْتُها يُضِي‏ءُ، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» است؛ چون سياق آیه اين است كه مراد از آن، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى‌‏شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد <ref>طباطبایی، 1417: ج15،124</ref>، يعنى نه چنان است كه از سايه بهره نگيرد و نه چنان است كه از خورشيد بهره نگيرد؛ بلكه از هر دو بهره مي‌گيرد <ref>طبرسی، 1372: ج7، 255</ref>. در روایت<ref> «لا خير في شجره و لا في نبات في مفيأة و لا خير فيهما في مضحى».</ref> است: هیچ نفعی در درخت و گیاهی که همیشه در سایه یا نور خورشید باشد، نیست <ref>بیضاوی، 1418: ج4، 107</ref>.

دیگر اینکه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق يا مغرب برويد؛ بلكه درخت بهشتى است. بعضى ديگر گفته‌‏اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق و مغرب دنيا نيست؛ بلكه از درختان شام است که در ميان مشرق و مغرب قرار دارد و روغن آن بهترين روغن است. این دو دیدگاه اخیر، از نظر علامّه طباطبایی <ref>1417: ج15، 124</ref> پذیرفتنی نيست؛ چون از سياق آیه فهميده نمى‌‏شود.

همچنین احتمال داده‌اند، منطقه‌ای بین شرق و غرب سرزمین عرب، یعنی شام مدّ نظر باشد<ref>ابن‌عاشور، ج18،193</ref> که گفته شده زادگاه درخت زیتون است.

البته، مفسران دربارة تخصيص درخت زيتون به صفت نه شرقی و نه غربی «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، دلایل متعددی را بیان داشته‌اند که تمام آن‌ها می‌تواند در مشخص‌شدن آن نوع، درخت زیتونی که مدّ نظر قرآن است دخیل باشد:

برخی گفته‌‏اند: براى آن است كه بیان نماید روغن آن درخت، روشن‌تر و صاف‏تر است. برخی دیگر گفته‌‏اند: براى آن كه شاخه‌‏هاى آن، از سر تا پا همه برگ دارد. همچنین گفتند: براى آن است كه در استخراج روغن آن نیاز به فشردن نیست یا براى آنكه زیتون، اوّلین درختى است كه بر زمين رویید. نیز گفته‌‏اند: اوّلین درخت كه پس از طوفان بر زمين پديد آمد یا براى آن كه زادگاه آن در شام و بيت المقدّس است كه منزل انبيا و اولياست و زمين مقدّسه است <ref>ابوالفتوح‌رازى، ج‏14، 147</ref>.

در‌خصوص این مطلب، لازم است به آیۀ بیست سورۀ مؤمنون که به‌طور غیرمستقیم به زیتون اشاره دارد، نیز اهتمام ورزید. در این آیه، «وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآكِلِين»، گفته شده مقصود از درختى كه در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مى‏‌آيد، درخت زيتون است <ref>طباطبایی، 1417: ج15، 23</ref>.

مفسران دربارۀ مراد از «طور سيناء»، دو احتمال عمده داده‏‌اند:

نخست اينكه اشاره به همان كوه طور معروف، واقع در صحراى سينا دارد؛ دوم اينكه طور سيناء جنبه توصيفى دارد و به‌معنى كوه پربركت يا كوه پردرخت يا كوه زيبا است؛ چون طور به‌معنى كوه و سيناء به‌معنى پربركت و زيبا و مشجر است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج14،220</ref>.

حال دربارۀ کوه طور، ابن‌زيد گوید: كوهی است در ميان مصر و أيل كه حضرت موسى(ع)، در آنجا با خداى مناجات كرد. مقاتل گوید: اوّلین كوهى است كه زيتون بر آن رويید<ref>ابوالفتوح‌رازى، 1408: ج14،15</ref>. بنابراین، کوه طور واقع در صحرای سینا می‌تواند یکی دیگر از احتمالات نخستین محل پیدایش درخت زیتون باشد.

از این‌رو، برای بررسی دقیق علمی، می‌توان احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی یا به عبارت دیگر، احتمالات ایشان دربارة زادگاه درخت زیتون را چنین دسته‌بندی کرد که در جدول شماره سه نشان داده شده است.

[[پرونده:زادگاه درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|جدول3: احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی (زادگاه درخت زیتون)]]

تحقیقات علمی متعددی، به‌منظور جستجوی زادگاه اصلی درخت زیتون صورت گرفته است؛ امّا هنوز دربارة خواستگاه دقیق آن اظهار نظر قطعی نشده است. هرچند که بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای داشته و 35تا40 گونه درختی یا درختچه‌ای و حدود 1200رقم دارد. مناطق مدیترانه‌ای به مناطقی اطلاق می‌شوند که در فاصله بین طول جغرافیایی 30تا45 درجه واقعاند، این مناطق بهار و پاییز کوتاه، تابستان گرم و خشک و زمستانی معتدل و بارانی دارند <ref>صالحی، 1373: 73</ref>.

زیتون، گونه‌ای دیپلوئید (2n کروموزومی) با 2n=2x=46 است که به دو زیر گونه تقسیم می‌شود.Olea europaea زیر گونه europaea و O. europaea زیر گونه cuspidate دو زیر گونه‌ای هستند که به‌طور وسیع پراکنده شده‌اند.Olea europeae: sub sp. europaeae var. sylvestris گونه خودرو (وحشی) محسوب می‌شود <ref>براچی و دیگران، 2011: 450</ref>. زیتون‌های وحشی از جنوب آفریقا تا جنوب آسیا، در کوه‌های صحرا و مکرانسیا دیده شده‌اند <ref>نور محمدی ، زهرا و دیگران ،2012: 708</ref>. بررسی‌های لومارت و همکاران در سال 2000 نشان داد که در بین دسته زیتون به لحاظ تکاملی می‌توان سه قبیله را تشخیص داد؛ تاکسون‌های جنوب و شرق آفریقا؛ تاکسون‌های آسیایی؛ تاکسون‌های متعلق به مکرونسیا،صحرا و مدیترانه. طبق این بررسی‌ها مشخص شد که زیتونی که امروزه کشت می‌شود با تاکسون‌های متعلق به صحرا و مکرونسیا ارتباط نزدیکتری به لحاظ کلروپلاستی دارد و گونه‌های متعلق به شرق آفریقا و آسیا باید از زیتون مدیترانه‌ای به لحاظ گونه‌ای جدا قرار گیرند <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 547</ref>. گونه O. europaea زیرگونه sylvestris تنها گونه‌ای است که برای کشتکردن اهلی شده تا Olea europaea زیر گونه europaeaاز آن به‌دست آید <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 1997: 39</ref>. به عبارت دیگر، این گونه، قدیمی‌ترین گونه کاشته شده است. سایر تاکسون‌های زیتون وحشی یا برای تغذیه دام‌ها یا برای بهره‌برداری از چوب سخت آن‌ها به‌کار می‌روند <ref>لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 548</ref>؛ زیرا گونه‌های وحشی دارای میوه کوچکتر و روغن کمتری هستند. تحقیقات نشان داده است که بیشترین تنوع ژنتیکی زیتون در شمال غربی آفریقا وجود دارد <ref>بسنارد و دیگران، 2008 :25</ref>. بسنارد و همکاران در سال 2013، با بررسی فیلوژنتیکی ژنوم کلرپلاستی زیتون در مناطقی موسوم به نقاط داغ یا Hotspot (اماکنی که بیشترین تنوع زیستی با درجه بالای آسیب‌پذیری را دارا هستند) و پراکنش ژنوم پلاستیدها، نحوه پراکنش گونه‌ها و فسیل‌های ماکروسکوپی به جا مانده سه منطقه را به عنوان زادگاه این اجداد تعیین نموده اند. قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق مناطقی هستند که به عنوان زادگاه زیتون در نظر گرفته شدند<ref>بسنارد و دیگران، 2013 :1471</ref>.

علاوه بر موارد یاد شده، زیتون مقدس یا زیتون وحشی با نام علمی Olea aucherii یا Olea chryscphillaگونه‌ای از زیتون است که اصل و مبدأ آن از اتیوپی (حبشه) است که در عربستان، ایران (استان کرمان جنگل‌های بین اسفندیه و سیرجان در ارتفاع 2000تا2500 متری) و جزایر اقیانوس هند می‌روید. برگ‌های آن، نقره‌ای متمایل به زرد طلایی است، حاشیه برگ‌ها قطور و صاف است. میوه ریز آن 6تا8 میلیمتر طول دارد <ref>حسن‌عباسی، 1373: 36</ref>.

با توجه به بررسی‌های دانشمندان می‌توان نتیجه گرفت که بهترین زیتون و روغن حاصل از آن در مناطقی حاصل می‌شود که زمستان معتدل و تابستان گرم دارد (مناطق مدیترانه‌ای) و تابش نور آفتاب بر تمام جوانب درخت زیتون در این مناطق می‌تواند بر مرغوبیت روغن آن تأثیر به‌سزایی داشته باشد.

=اشتعال سریع روغن زیتون=

سپس، خداوند با عبارت «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به سومین ویژگی درخت زیتون اشاره می‌کند (درویش، 1415: ج6، 606) و می‌فرماید درخت زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى، روغن آن چنان مرغوب و با کیفیت است كه نزديك است بدون اينكه آتشى به آن برسد، شعله‏ور شود.
«یکاد» قید است. لازم به یادآوری است هرچه قیدها در جمله بیشتر باشد توضیح و تخصیص جمله نیز بیشتر شده و فائد‌ه‌اش کامل‌تر می‌شود و اگر قیدهاحذف شود؛ کلام، دروغ یا غیر مورد نظر خواهد شد، مثل همین آیه که اگر کلمه «یکاد» حذف گردد این سخن بدلیل مشاهده و واقعیت عینی کذب خواهد شد و هدف و غرض مورد نظر یعنی نزدیکی و قرب، از دست خواهد رفت (هاشمی، 1380: 152).

واژۀ «زیت» در لغت به معنی روغن (قرشی، 1371: ج3، 190) و عصاره زيتون است (فراهیدی، 1410: ج7، 378؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 384؛ ابن‌منظور، 1414: ج2، 35). قيد روغن، آن هم از درخت زيتونى که نه شرقى است و نه غربى، براى اين است كه بر صفا و زلالى روغن و جودت آن و در نتيجه صفاى نور آن به‌خاطر خوش‏سوزيش دلالت كند؛ چون در ادامۀ آیه مى‏فرمايد، روغنى است كه گويا بدون كبريت هم مى‏خواهد مشتعل شود (طباطبایی، 1417: ج15،124).

گفتنی است «أضاء» به معنای افروخت و افروخته شد (راغب‌اصفهانی، 1412: 514) از باب «إفعال» لازم و متعدى<ref>مانند آیه «... أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ ...» (بقره،20) كه فعل «أَضاءَ» لازم آمده و آیه «... فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ...» (بقره،17) که متعدى به‌كار رفته است.</ref> به‌كار می‌رود (قرشی، 1371: ج4، 202). این کلمه از ریشه «ضوء» بر نور دلالت دارد (ابن‌فارس، 604)؛ امّا فرق میان نور و ضیاء در این است که ضیاء بالذات است، مثل نور خورشيد؛ ولی نور بالعرض و اكتسابى است، مانند روشن‌شدن دیوار با نور خورشید (طریحی، 1375: ج1، 272). جالب است بدانیم، «يُضىِ‏ءُ» در این آیه، همانطور که در ترجمه فولادوند (354) گفته شد به معنای لازم به‌کار رفته؛ یعنی «افروخته مى‏شود». احتمالاً این کاربرد، اشاره به ذاتی‌بودن احتراق روغن زیتون دارد. همچنانکه خداوند متعال در ابتدای آیه نیز می‌فرماید: «... يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ ...»، مصدر «وقد» به معنای افروخته‌شدن آتش است<ref>به‌طور استعاره براى درخشيدن هم به‌کار مى‏رود (راغب‌اصفهانی، 1412: 879).</ref> (فراهیدی، 1410: ج5، 197؛ ابن‌فارس،1100؛ قرشی، 1371: ج7، 233؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 879)؛ پس ممکن است معنای «يُوقَدُ» و «يُضىِ‏ءُ» بر‌ اشتعال خود‌به‌خودِ روغن زیتون اشاره نماید؛ علاوه بر آن، عبارت «... وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به عنوان مبالغه تأکید می‌کند بدون اینکه حتی آتشی به آن روغن نزدیک شود، گویا خودش شعله‌ور می‌شود.
مراد از «بودن نور بالاى نور» به‌طورى كه بعضى گفته‏اند (زمخشری، 1407: ج3، 241): دو چندان بودن و شدت آن است نه تعددش. پس مراد اين نيست كه نور معين يا غيرمعينى است بالاى نورى ديگر نظير آن باشد و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است؛ بلكه مراد اين است كه آن نورى متضاعف و دو چندان است، بدون اينكه يكی از ديگرى متمايز باشد (طباطبایی، 1417: ج15، 124).

پاک‌نژاد در کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر (135) می‌نویسد؛ میوه زیتون شامل مواد زیر است: 30% وزن زیتون رسیده آب، 5% مواد سفیدهای، 10% مواد قندی و 52% روغن که در آن500 واحد بینالمللی کاروتن موجود است؛ ولی مقدار ویتامین‌های دیگرش قابل ملاحظه نیست. روغن زیتون تنها روغنی است که با چربی شیر انسان و با تریولن موجود در بافت‌های بدن انسان شبیه است. مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد؛ هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر شویم مقدار روغن زیادتر می‌شود. مثلاً در فرانسه یک گونه 20% و همان گونه در تونس 29% روغن می‌دهد. باید توجه داشت که میزان روغن زیتون بسته به نژاد و زیستگاه متفاوت است. از هسته زیتون نیز روغنی استخراج می‌شود که با روغن میوه متفاوت است. مقدار روغن موجود در زیتون بیشتر به نوع میوه بستگی دارد، معمولاً از پیرابر گیاه ۶۰تا۷۰ درصد روغن می‌توان بدست آورد. علاوه بر روغنی که از میوه گرفته می‌شود هسته زیتون هم دارای 52/28 % روغن است. روغن هسته خوراکی است. وزن مخصوص روغن هسته زیادتر ولی روغن میوه خالص‌تر است.

ترکیبات شیمیایی روغن زیتون عبارت است از اسید‌های چرب اشباع که به‌صورت گلیسرید‌ها و در نتیجه پایینآمدن حرارت، کموبیش تهنشین می‌شوند و مارگارین نام دارند. به‌طورکلی، روغن به‌دست آمده از مناطق گرم، مارگارین فراوانتری دارد که برای حذف آن، روغن را در محل سردی قرار می‌دهند و سپس صاف می‌کنند تا مارگارین آن‌ها گرفته شود. مواد دیگر روغن زیتون به قرار زیر است: 5/1 % مواد غیرصابونی مانند فیتومترین و ماده رزینی به نام ویریدین (Viridine) .اسیدپالمتیک، اسید استئاریک، اسید آراشیدیک، اسید اسید هگزادسنئوئیک، اسید اولئیک، اسید لینولئیک، مقداری ویتامین آ و ‌ای هم دارد. کلروفیل، لیستین، زانتوفیل، دیاستاز‌ها و گلوکوزید‌های تلخ از موارد دیگری هستند که در روغن زیتون وجود دارد. لازم به ذکر است که مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب داراي يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند (تورا و دیگران، 2007 : 108). اسیدهای چرب در اشتعال روغن نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. اسید اولئیک موجود در روغن زیتون و برخی دیگر از روغن‌های زیستی، جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه ، 2005، 1068). همان‌طورکه می‌دانید روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. طبق نظر دانشمندان اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن نسبت به اسیدهای چرب اشباع دارای مزیت و برتری بوده و می‌توانند به مدت طولانی‌تری نورافروزی کنند (پاک‌نژاد، 142:1355).

برخی ترکیبات به مقدار بسیار جزئی در روغن زیتون وجود دارند، مانند ترکیب فنولی به نام secoiridoides، که مسئول خواص درمانی آن هستند (براچی و دیگران، 2011: 449). نوع و ميزان تركيبات شيميايي موجود در روغن زيتون از جمله تركيب اسيدهاي چرب، تركيبات آنتي‌اكسيداني و رنگدانه‌ها نماد كيفيت آن است كه خود به چندين عامل مانند رقم، شرايط اقليمي، روش استخراج و مرحله رسيدگي ميوه زيتون بستگي دارد. تحقيقات نشان داده است كه ميزان توكوفرول‌ها به نوع رقم، ميزان پلي‌فنل‌ها به منطقه كشت گياه، و ميزان اسيدهاي چرب به هر دوي اين عوامل بستگي دارد (علوي رفيعي، سمیه و دیگران،1390: 85). لازم به ذکر است که در حال حاضر از تفاله‌ها و پسماندهای زیتون برای تولید انرژی سازگار با محیط زیست استفاده می‌شود یا از آن برای حاصلخیز‌ساختن باغات بهره می‌گیرند (ایلداری، 1388: 22تا24).

=انواع روغن زیتون=

روغن‌کشی زیتون غالباً به کمک آسیاب صورت می‌گیرد. روغن‌کشی اولیه به حالت سرد روغن خالصی به دست می‌دهد که حاوی مواد مؤثرتری است. روغن‌کشی ثانویه روغن معمولی‌ را فراهم می‌آورد (مجیدی خامنه، 1379: 27). در روغن‌کشی‌های بعدی، روغنی به دست‌ می‌آید با کیفیت نازل‌تر که معمولاً در صنایع به مصرف می‌رسد. یکی از این روغن‌ها روغن لامپانت نام دارد که برای سوخت در چراغهای روغنی به‌کار برده می‌شود )طباطبایی، 1374: 348)، امّا در کل روغن زیتون بر سه نوع است:

1. روغن زیتون رسیده

2. روغن زیتون نرسیده

3. روغن زیتونی که بعد از یک‌بار روغنگیری از زیتون مجدداً از آن روغن می‌گیرند.

==خواص انواع روغن زیتون==

روغن زیتون خواص بسیاری دارد که به‌طور مختصر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود (پاک‌نژاد، 166:1355تا169):

1. روغن زیتون رسیده: برای درد اعصاب و عرق النساء، قولنج، رفع جرب، بیاض رقیق و ... مفید است.

2. روغن زیتون نرسیده: معتدل و قابض، مسمن و مدر، مقوی لثه و دندان، موافق معده و ... است.

3. زیتار: برای درد مفصل، عرق النساء، نقرس، استسقا و التیام زخمهای بدن لاغر و ...مفید است.

=نتیجه گیری =

در آیه 35 سوره نور، تعبیر «شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ» با اختصاص صفت «مبارکه» به درخت زیتون، در میان 22 نوع گیاهی که در قرآن نام برده شده، بیانگر اهمیت درخت زیتون و میوة آن است. در معنای کلمه «مبارکه» و ریشه «برک»، دو نکته بسیار ظریف نهفته است. از آنجا که ریشه «برک» به معنای ثابت‌بودن و «مبارکه» به معنای چیزی پرخير و بركت است، علاوه بر فواید بی‌شمار درخت زیتون، به ویژگی خاص آن، یعنی ثبات و عمر طولانی درخت زیتون نیز اشاره دارد. در ضمن، قرارگرفتن این واژه پس از لفظ «شجره»، دلالت بر خواص تمام اجزای درخت زیتون دارد، نه صرفاً میوة آن.

سپس در ادامه آیه، به درخت زيتونى اشاره شده كه نه شرقى است و نه غربى و روغن آن چنان مرغوب است كه نزديك است بدون هیچ آتشى شعله‏ور شود «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ».

احتمالات مفسران دربارة این نوع درخت زیتون که روغن بسیار مرغوبی دارد و شرقی و غربی نیست، اگرچه متفاوت است؛ امّا در کل، به سه نکته کلیدی اشاره دارد: اول اینکه این درخت زیتون در سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین قرار دارد؛ دوم اینکه نور آفتاب بر تمام جوانب آن به‌طور یکسان می‌تابد؛ سوم اینکه دارای مرغوب‌ترین روغن با خاصیت اشتعال‌زایی سریع است.
با توجه به اشارات قرآن، در بررسی‌های علمی، زادگاه درخت زیتون و ویژگی‌های آب‌‌‌‌‌‌و‌هوایی آن منطقه و کیفیت روغن زیتون آن، اهمیت می‌یابد.

با اینکه پژوهش‌های علمی نشان داده که زادگاه زیتون در 3 منطقه قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق می‌باشد؛ ولی هنوز نمی‌توان به طور قطع دربارة زادگاه دقیق درخت زیتون، اظهار نظر قطعی کرد؛ هرچندکه بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای دارد و این منطقه تقریباً در میانة کره زمین واقع شده و از تابش یکسان نور آفتاب برخوردار است که در مرغوبیت روغن آن نیز تأثیر دارد. همچنین دارای تابستانی گرم و زمستانی معتدل است. تحقیقات صورتیافته بیانگر آن است که مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد و هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر باشد، مقدار روغن زیادتر می‌شود.

در یک زیتون رسیده 52% روغن وجود دارد. مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب با يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی موجود در روغن زیتون علاوه بر خواص درمانی در اشتعال روغن زیتون نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن در مقایسه با اسیدهای چرب اشباع از مزیت بیشتری برخوردار هستند. محققان بر این اعتقاد هستند که بهترین بیودیزل روغنی است که غنی از اولئیک اسید یا palmitoleic acid باشد. این اسیدهای چرب غیراشباع (تک باند) C18:1 و C16:1بهترین گزینه‌ها جهت سوخت بیودیزل هستند؛ زیرا در دمای سرد دیرتر از اشباع منجمد شده و راحت‌تر از غیراشباع (چند پیوند) اکسید می‌شوند. اسید اولئیک جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه، 2005: 1068). مقایسه اسیدهای چرب موجود در روغن‌های گیاهی حاکی از آن است که بیشترین مقدار اسید اولئیک در روغن زیتون یافت می‌شود. علاوه بر اسید چرب ترکیبات دیگری از جمله ترکیبات فنولی در روغن زیتون یافت شده‌اند. میزان فنول کل موجود در روغن زیتون نیز در پایداری در برابر اکسیداسیون تأثیر به‌سزایی دارد (میزان این ماده در ارقام و طول‌های جغرافیایی- مختلف متفاوت است) (هاشم‌پور و دیگران، 1389: 47). یکی از ترکیبات فنلی مهم در روغن زیتون هیدروکسی تیروزول که در برگ، تفاله و روغن زیتون یافت می‌شود. این ترکیب آتش‌گیر بوده و نقطه اشتعال آن 15 درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

اصطلاح « نُّورٌ عَلىَ‏ نُورٍ » شاید به خصوصیت نورافروزی روغن زیتون مرتبط باشد و این دور از ذهن نیست. بررسی‌های اخیر دانشمندان بر روی روغن زیتون و برخی روغن‌های گیاهی دیگر مانند روغن ذرت، سویا، آفتابگردان حاکی از وجود موادی با خاصیت فلوروسنت (نوردهندگی) در آنهاست. تحقیقات بیشتر بر روی این روغن‌ها به همراه مقایسه آن‌ها با روغن زیتون بکر بیانگر آن بود که روغن زیتون بکر در مقایسه با سایر روغن‌ها دارای خاصیت نوردهندگی بیشتری است و در سه طول موج این خاصیت را نشان می‌دهد؛ در صورتی که سایر روغن‌ها حتی روغن زیتون عادی در یک طول موج در محدوده 430تا450 نانومتر این خصوصیت را از خود بروز می‌دهد. ساطع‌شدن نور متوسط در طول موج 681 نانومتر مربوط به کلروفیل و نور قوی در 252 نانومتر مربوط به ویتامین E می‌باشد (کی ریاکیدیس، 2000: 1435). مطالعات زندومنقی و همکاران در سال 2005 بر روی روغن زیتون بکر نیز بیانگر آن بود که در طول موج 315تا330 نانومتر پلی فنول‌ها و فرول‌های فلوروسنت و در 350تا600 نانومتر برخی ویتامین‌های موجود در روغن زیتون دارای این خصوصیت هستند.

در نهایت تأکید قرآن بر «مبارک‌بودن زیتون» و «نه شرقی و نه غربی بودن» این درخت و «اشتعال بدون آتش» روغن آن، نیازمند بررسی‌های گسترده‌‌ای است.

=پانویس=
{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

=منابع=

1. فولادوند، محمدمهدى، 1415ق، ترجمه قرآن، چ1، تهران: دار القرآن‌الكريم (دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى).

2. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير.

3. ابن‌فارس، احمد، بی‌تا، معجم المقاییس فی اللغه، به‌تحقیق شهاب‌الدین ابو‌عمرو، بیروت: دار الفکر.

4. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مكرم، 1414ق، لسان العرب، چ3، بيروت: دار صادر.

5. ابوالفتوح‌رازى، حسين‌بن‌على، 1408ق، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، مشهد: بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.

6. ایلداری، سهیل، 1388، «زیتون هدیه الهی و نشان صلح»، مجله روند اقتصادی، ش 48، ص22تا24.

7. بيضاوى، عبدالله‌بن‌عمر، 1418ق، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، چ1، بيروت: دار احياء التراث العربى.

8. پاکنژاد، سید رضا، 1355، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، چ9، تهران: کتاب فروشی اسلامیه.

9. جانینودهی، سیدعباس، 1373، «زیتون و اهمیت آن»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص52.

10. جعفرى، يعقوب، كوثر.

11. حسنعباسی، نوروزعلی، 1373، «زیتون درختی مقدس؛ اعجاب انگیز با کاربردهای مختلف»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص306.

12. درويش، محيى‌الدين، 1415ق، اعراب القرآن و بيانه، چ4، سوريه: دار الارشاد.

13. راغب‌اصفهانى، حسين‌بن‌محمد، 1412ق، المفردات في غريب القرآن، چ1، بيروت: دارالعلم‏، دمشق: الدار الشاميه.

14. زمخشرى، محمود، 1407ق، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، چ1، بيروت: دار الكتاب العربي.

15. صالحی، سید جواد، 1373، «گزارش مطالعات اقتصادی- اجتماعی ناحیه مرکزی طارم»، گرگان: فجررایانه، ص73.

16. طباطبايى، سيدمحمدحسين، 1417ق، الميزان فى تفسير القرآن، چ5، قم: جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.

17. طباطبایی، محمد،1374، «زیتون و روغن آن»، تهران: صندوق مطالعاتی توسعه کشت زیتون، 399ص.

18. طبرسى، فضل‌بن‌حسن، 1372ش، مجمع البيان فى تفسير القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.

19. طريحى، فخرالدين، 1375ش، مجمع البحرين، چ3، تهران: كتاب‌فروشى مرتضوى.

20. عروسى‌حويزى، عبدعلى‌بن‌جمعه، 1415ق، تفسير نور الثقلين، چ4، قم: اسماعيليان.

21. علوي‌رفيعي، سميه و دیگران،1391، «مشخصات فيزيكي شيميايي روغن‌هاي زيتون تجاري ايراني»، مجله علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران، س7، ش2، ص85تا94.

22. فاروقی، محمد اقتدار حسین، 1379، گیاهان در قرآن، ترجمه احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

23. فراهيدى، خليل‌بن‌احمد،1410ق، كتاب العين، چ2، قم: هجرت.

24. قرشى، سيدعلى‌اكبر، 1371ش، قاموس قرآن، چ6، تهران: دار الكتب الإسلامية.

25. کلینی، الکافی، اسلامیه.

26. كمره‏اى، محمدباقر، 1351ش، آسمان و جهان؛ ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، چ1، تهران: اسلاميه.

27. مجیدی خامنه، فریده، آذر1379، «میوه‌ها‌های بهشتی در قرآن؛ زیتون»، مجله گلستان قرآن، ش38، ص27تا28.

28. محدث، محبوبه، 1381، «نماد درخت زیتون»، نشریه فرهنگ و هنر، ش20و21، ص52تا61.

29. مظفریان، ولی الله،1383، درختان و درختچه‌های ایران، تهران: فرهنگ معاصر.

30. مظفریان، ولی الله،1383، رده بندی گیاهی، ج 1و 2. تهران: امیر کبیر.

31. مكارم‌شيرازى، ناصر، 1374ش، تفسير نمونه، چ1، تهران: دار الكتب الإسلامية.

32. هاشم‌پور، ابوذر و دیگران، 1389، «تأثير اقليم كازرون بر شاخصهاي كيفي روغن زيتون Olea europaea L ارقام زرد، روغني و ماري»، مجله علوم باغبانی ایران، د41، ش1،
ص53تا47.

33. هاشمی، احمد، 1380، جواهر البلاغه، ترجمه محمود خورسندی و حمید مسجدسرائی، چ2، نشر فیض.

34. Bennet, B,C, Twenty-Five Economically Important Plant Families,Economic botany, Encyclopedia of Life, 34 p.

35. Besnard, G, Garcia-verdougo, C, Rubio de casas, R,. Treier, U, A, Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence
from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany, 101; 25-30.

36. Besnard, G, Khadari, B, Navascués, M, Fernández-Mazuecos, M, El Bakkali, A, Arrigo, N, Baali-Cherif, D, Brunini-Bronzini de Caraffa, V, Santoni, S, Vargas,
P, Savolainen, V, 2013, The complex history of the olive tree: from Late Quaternary diversification of Mediterranean lineages to primary domestication in the northern Levant, Prociding of Royal Society Botanical science 7: 1471-2954.

37. Bianchini, F, Corbetta F, 1976, The complete book of fruits and vegetables, Crown Publishers.

38. Bracci, T, Busconi, M, Fogher, C, Sebastiani, L, 2011, Molecular studies in olive (Olea europaea L.): overview on DNA markers applications and recent advances in genome analysis, Plant Cell Rep 30: 449–462.

39. Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany 101: 25–30.

40. Janick, J, 2007, Fruits of the Bibles, Hortscience,42(5),1072-1076.

41. Khafagi, I, Zakaria, A, Dewedar, A, El-Zahdany, Kh, 2006, A Voyage in the World of Plants as Mentioned in the Holy Quran, International Journal of Botany 2(3): 242-251.

42. Kyriakidis, N, B. Skarkalis, P, 2000, Fluorescence Spectra Measurement of Olive Oil and Other Vegetable Oils, Journal of AOAC International, 83(6): 1435-1439(5).

43. Knothe, G, 2005, Dependence of biodiesel fuel properties on the structure of fatty acid alkyl esters, Fuel Processing Technology, 86 : 1059– 1070.

44.Lumaret, R, Ouazzani, N, Michaud, H, Villemur. P, 1997, Cultivated olive and oleaster: two very closely connected partners of the same species (Olea europaea). Evidence from enzyme Polymorphism, Bocconea 7: p 39-

45. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L, Theoretical and Applied Genetics, September 2000, Volume 101, Issue 4, 547-553.

46. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain, C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L., Theoretical and Applied Genetics, Volume 101, Issue 4, pp 547-553.

47. Marwat, S, Kh, Ajab Khan, M, Aslam Khan, M, Ahmad, M, Zafar, M, Rehman, F, Sulta, Sh, 2009, Fruit Plant Species Mentioned in the Holy Qura’n and Ahadith and Their Ethnomedicinal Importanc. American-Eurasian J. Agric. & Environ. Sci., 5 (2): 284-295.

48. Zandomeneghi , M, Carbonaro, L, Caffarata, C, 2005, Fluorescence of Vegetable Oils: Olive Oils, Journal of Agricalture and Food Chemistry, 53 (3): pp 759–766.

49. Noormohammadi, Z, Samadi-Molayousefi, H, Sheidai, M, 2012, Intra-specific genetic diversity in wild olives (Olea europaea ssp cuspidata) in Hormozgan Province, Iran. Genet. Mol. Res. 11 (1): 707-716.

50. Rackham, O, Moody, J, 1997, The Making of the Cretan Landscape, England: Manchester University Press, 200 p.

51. Tombesi, A, Michalakis, N, Pastor M, 1996, Recommendation of the working group on olive farming production techniques and productivity.

52. Tura, D, Gigliotti, C, Pedo, S, Failla, O, Bassi, D, Serraiocco, A, 2007, Influence of cultivar and site of cultivation on levels of lipophilic and hydrophilic antioxidants in virgin olive oils (olea Europea L.) and correlations with oxidative stability. Sci Hort; 112:108-19.

53. http://www.chempro.in/fattyacid.htm

[[رده:مقاله]]
[[رده: نور.آیه35]]
[[رده:زیست‌شناسی]]
[[رده:پزشکی]]
[[رده:اقلیم‌شناسی]]
[[رده:شیمی]]

فواید زیتون و اشتعال روغن آن از منظر قرآن و علم

2020-04-04T07:01:47Z

Hosna: /* فواید و طول عمر درخت زیتون */

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

=چکیده=

زیتون با نام علمی Olea درختی همیشه سبز از خانواده Oleaceae است. زیتون یکی از قدیمی‌ترین گیاهان مناطق مدیترانه‌ای است. محققان معتقدند که آشنایی با زیتون و بهره‌برداری از آن در خاورمیانه، هم‌زمان با پیدایش اولین انسان‌های متمدن، به‌ویژه در شرق مدیترانه بوده است. قدیمی‌ترین مدرک مستند در مورد زیتون، روی الواح گلینی نقش بسته که مربوط به زمان مینوس<ref>Minos</ref> پادشاه کرت بوده است. روی این الواح اطلاعات جالبی از آن دوره، درباره گونه‌های مختلف زیتون و روغن آن ذکر شده است.

در کتب ادیان مختلف، به‌خصوص کتاب مقدّس مسلمانان، قرآن، از این درخت ارزشمند، نام برده شده و به برخی ویژگی‌های آن در آیه 35 سوره نور، همچون فواید بسیار زیتون، به‌طور غیرمستقیم با ‌کاربرد لفظ «مبارکه» و احتراق سریع روغن آن «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» اشاره شده است. لفظ «مبارکه» در میان انواع میوه‌هایی که در قرآن ذکر شده، فقط به درخت زیتون نسبت داده شده و بیانگر آن است که همه اجزای درخت، با برکت و سودمند بوده و این گیاه از ارزش والایی برخوردار است. بر این اساس، در مقاله حاضر سعی شده است به مدد اشارات قرآن، به فواید و عمر طولانی درخت زیتون، همچنین زادگاه احتمالاً مدیترانه‌ای آن و اشتعال سریع روغن آن به دلیل وجود اسیدهای چرب غیر‌اشباع پرداخته شود. ازاین‌رو، با وجود شناخت تجربی مردم آن عصر از فواید زیتون و کاربرد آن در درمان بیماری‌ها و استفاده به‌عنوان مادة سوختی برای چراغ‌ها، به جنبه‌ای دیگر از وجوه علمی قرآن اشاره می‌گردد.

=مقدمه=

درخت در اساطیر و افسانه‌های کهن همواره از حرمت و قداست والایی برخوردار بوده؛ در ادیان مختلف نیز بر کاشتن و نگهداری از درختان بسیار تأکید شده است. این توجه، ممکن است ریشه در نیاز مبرم انسان‌ به درختان داشته باشد. یکی از درختانی که نه تنها در اساطیر، بلکه در کتب مقدّس به آن بها داده شده، درخت زیتون است. یکی از گونه‌های مهم و اقتصادی زیتون، گونه Olea europaea از خانواده Oleaceae است. طبق تعریف گیاه‌شناسی، زیتون درخت یا درختچه‌ای است راست، همیشه سبز، به ارتفاع 10تا20 متر، اغلب پرشاخه و منشعب، با پوست سبز تیره. برگ‌های سرنیزه‌ای یا مستطیلی یا تخممرغی، با دمبرگ کوتاه و چرمی، با سطح فوقانی سبز تیره و سطح تحتانی نقره‌ای. گل‌ها سفید، میوه شفت و سبز رنگ، در حالت رسیده بنفش تیره یا سیاه‌رنگ، تخم مرغی، به قطر 1تا2 سانتی‌متر. رویشگاه آن ایران، اروپا، عراق و نواحی مدیترانه‌ای گزارش شده است<ref>مظفریان، 1383: 474تا475</ref>.

تامبسی <ref>Tombesi.</ref> در سال 1996 بیان می‌کند که زیتون برخلاف اغلب درختان میوه توانایی بالایی نسبت به تحمل شرایط محیطی دارد و می‌تواند در خاک‌های شور با درجه حاصلخیزی بالا رشد کند. طبق گفته بیانچینی و فرانچسکو<ref>Bianchini & Francesco</ref> در سال 1976، درخت زیتون درخاکی که به خوبی زهکشی شده باشد و اسیدیته آن حدود 8 باشد به خوبی رشد می‌کند. کشاورزان عهد باستان تصور می‌کردند این درخت‌ فقط در ساحل دریا می‌روید. حتی پدر علم گیاه‌شناسی «تئوفراستوس» محاسبه کرده بود که این درخت‌ فقط تا فاصله 55/6 کیلومتری از دریا امکان ادامه‌ حیات دارد. البته، این عقیده تاکنون اثبات نشده است؛ ولی رویشگاه‌ درختان زیتون اغلب در سواحل دریای مدیترانه بوده‌ و اغلب جزایر این دریا به‌ویژه نواحی‌ جنوب غربی دریای مدیترانه (شبه‌جزیره ایبری و شمالغربی آفریقا) از مراکز عمده تولید زیتون دنیا است. درخت زیتون از دوران کهن به عنوان منبعی برای‌ به دست آوردن محصولی با ارزش غذایی بالا، مصارف دارویی و درمانی و تولید روغن و صابون مورد توجه بوده است<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

برخی محققان که در زمینۀ اعجاز علمی قرآن پژوهش‌هایی انجام داده، چنین ادعّا می‌کنند که آیه 35 سوره نور به دو موضوع: یکی، فواید زیتون و دیگری، اشتعال بدون آتش <ref>هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (54) درباره این قسمت از آیه به مسئله «احتراق بدون آتش» اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که آیه به احتمال زیاد به کشف برق اشاره دارد که این حالت، شباهت بسیاری به سوختن ستاره و پخش نور دارد. وی می‌نویسد این آیه اشاره به چیزی دارد که نور می‌پراکند، در‌حالی‌که نه در غرب است و نه در شرق. یعنی ابعاد فیزیکی ندارد و توسط آتش هم فروزان نگردیده است. پس به احتمال زیاد این آیه قرآن اشاره به کشف برق دارد. چون برخلاف چراغ‌های تیلی و گازی، در یک چراغ برقی چیزی سوخته نمی‌شود و روشن‌شدن آن بدون آتش است. بدین‌ترتیب که در اثر ارتعاشات اتم‌های فلز تنگستن، درجه حرارت در سیم آن به دو هزار سانتی‌گراد می‌رسد. در این درجه حرارت سایر فلزات ذوب می‌گردند؛ امّا فلز تنگستن ذوب نشده؛ بلکه یک روشنی قوی قابل دید تولید می‌کند. با وجود این حرارت زیاد هیچ احتراقی صورت نمی‌گیرد، زیرا در داخل گروپ اکسیژن وجود ندارد و سیم تنگستن هم کم نمی‌شود. حالتی که در قرآن ذکر گردیده شباهت زیادی به یک ستاره روشن دارد. وی در ادامه می‌گوید اگر فکر کنیم که منظور آیه ستاره باشد، در این صورت نیز سوختن ستاره و پخش نور بدون موجودیت آتش صورت می‌گیرد. در پایان به نظر می‌رسد آنچه هارون یحیی درباره این قسمت از آیه ادعا نموده، بدون توجه به قبل و بعد آیه بوده است.</ref> اشاره دارد. حال آنکه بشر در گذشته از خواص بسیار این میوه آگاه بوده و در درمان بیماری‌ها از آن استفاده می‌کرده و در کتب مقدّس آمده به‌عنوان مادة سوختی نیز برای احتراق چراغ‌ها به‌کار می‌رفته، پس آیه مذکور اعجاز علمی قرآن را بیان نمی‌دارد؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

از این‌رو، ابتدا به کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته و جایگاه آن در قرآن و کتب مقدّس پرداخته، سپس با بیان معنای لفظ «مبارکه» به خواص و عمر طولانی درخت زیتون می‌پردازیم، آنگاه با شرح دیدگاه مفسران درباره عبارت «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ» احتمالات مطرح درباره زادگاه زیتون ارائه می‌گردد. در پایان، با بیان ترکیبات شیمیایی روغن زیتون و تأثیر فراوان اسیدهای چرب غیراشباع در اشتعال روغن آن به روشن‌ترشدن مفهوم «يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» می‌پردازیم.

=کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته=
درخت زیتون که طول‌ عمرش از 1000 تا 2000 سال است، قرن‌ها قبل از میلاد مسیح، در فلسطین و سوریه پرورش داده می‌شد. در زمان‌ هومر، پرورش آن در یونان معمول گردید و سپس در قرن هفتم‌ قبل از میلاد، به ایتالیا و پس از کشف قاره آمریکا بدان جا انتقال یافت. در یونان معتقد بودند که درخت زیتون را ربّ النوع عقل کاشته و بر سر برندۀ مسابقات المپیک تاجی از برگ زیتون می‌گذاشتند. در قدیم نیز در کلیسای کاتولیک‌ها روغن زیتون را برای‌ تقدیس پادشاهان به‌کار می‌بردند <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>.

بابلی‌‌‌ها و آشوری‌ها از روغن کنجد و گردو برای مصارف مختلف استفاده می‌کردند؛ درحالیکه سوری‌ها و مردم سرزمین مقدس (فلسطین) زیتون را از قدیم می‌شناختند و از آن بهره می‌بردند. آن‌ها روغن زیتون را به مصر 1600تا3000 سال قبل از میلاد معرفی کردند. در زمان رامسس دوم (1165تا1197ق.م) از روغن زیتون برای روشنایی و برای نرم کردن پوست، ترک خوردگی‌ها، و آفتاب سوختگی‌ها استفاده می‌شد<ref>جانیک ، 2007: 1074</ref>. علاوه بر آن، از روغن زیتون برای پخت‌وپز و تزیین استفاده می‌شده است که مصداق آن در کشورهای حوزه مدیترانه مشاهده می‌شود؛ ولی اولین استفاده روغن زیتون، برای درمان بوده است. این ماده روغنی در آب و هوای خشک شرق، ماده‌ای بسیار حیاتی برای سلامتی به‌شمار می‌رفت و میوه این درخت در آن دوران ابتدایی در بین جنگجویان بربری نمادی از صلح و حسن نیّت بود. سپس، هم‌زمان با توسعه سازمان‌های دریایی این روغن به‌عنوان یکی از اقلام تجاری به کشورهای آسیای صغیر و مناطق دریایی انتقال یافت و بی‌تردید گیاه زیتون نیز درپی آن گسترش یافت. این روغن ارزشمند بعدها برای مصارف اقتصادی و نور افروزی استفاده شد، لازم به ذکر است که سوختن روغن زیتون شعله خیلی درخشانی می‌دهد <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>.

در جنگ‌های اسپانیا، پزشکان ارتش ناپلئون به‌خاطر عدم‌ دسترسی به گنه‌گنه،گرد یا دم‌کرده برگ و پوست درخت زیتون‌ را برای درمان تب‌نوبه به‌کار می‌بستند. پزشکان اسپانیایی این‌ طریقه درمان را از دیرباز می‌شناختند و ساکنان برخی از روستاهای‌ اسپانیا که به طول عمر شهرت دارند، سلامت و طول عمر خود را به مصرف زیاد زیتون نسبت می‌دهند. روغن زیتون نرم‌کننده است، جریان صفرا را فعال می‌کند، به علاوه در دردهای کلیوی و یبوست‌های مزمن تجویز می‌شود <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>. از طرف دیگر زیتون در مراسم مذهبی ساسانیان استفاده می‌شده و در کتاب خدای نامک به آن اشاره شده است <ref>طباطبایی، 1374: 4</ref>.

=زیتون در کتب مقدّس=
اشارات متعددی در انجیل درباره این گیاه و تکثیر آن وجود دارد. در این کتاب مقدّس، چند بار از زیتون به‌عنوان میوه‌ای پرسود و منفعت یاد شده و به پیوند آن نیز، صرفاً در این کتاب، پرداخته شده است. زیتون به همراه انگور در کتاب مقدس یهودیان بیشترین تعداد تکرار را داشته است. روغن زیتون برای مصارف مذهبی مانند مراسم تقدیس<ref>anounting</ref> در مسیحیت و یهودیت استفاده می‌شود. در کتاب مقدس یهودی‌ها<ref>اگزودوس 27 :20</ref> گفته شده که به بنیاسرائیل فرمان داده شد که «روغن زیتون مصفی و کوبيده شده برای روشنایی نزد تو بياورند تا چراغ‌ها دائماً روشن شود» <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>. این مطلب بیانگر آن است که در کتب مقدّس پیش از قرآن به اشتعال طولانی مدّت روغن زیتون اشاره شده است. از این‌رو، ذکر اشتعال سریع روغن زیتون در قرآن دلیلی بر اثبات اعجاز قرآن در این خصوص نیست؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

بنابر روایتی هنگامی که خشم خداوند که در طوفان [نوح] ظاهر شده بود، کاهش یافت؛ کبوتری با شاخه‌ای زیتون در منقارش ظاهر شد که نشان صلح و آرامش بود <ref>فاروقی، 1379: 39 </ref>. مشهور است که اولین درختی که پس از طوفان روئید، درخت زیتون بود <ref>محدث، 1381: 20و21</ref>. ملت یهود کشت زیتون را در عصرهای قدیم تجویز و ترویج کرده‌اند و در کتاب ژنز از ساقه‌های این درخت صحبت شده است <ref>طباطبایی، 1374: 2 </ref>.

=زیتون در قرآن=

در قرآن، نام «زیتونه» یک مرتبه در آیه 35 سوره نور به‌کار رفته است.این آیه، تنها آیه‌ای است که از زیتون، به‌عنوان درخت مبارک یاد می‌کند و سپس به بیان سایر ویژگی‌های آن از جمله موقعیت جغرافیایی و نحوه سوختن روغن آن می‌پردازد:

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

واژه «زیتون» در قرآن پنج مرتبه به‌کار رفته است. در جدول شماره یک، کاربرد زیتون در قرآن آورده شده است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد زیتون در قرآن
|-
| 1|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=99}}
|-
| 2|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=141}}
|-
| 3|| {{QFrame|Surah=16|Ayah=11}}
|-
| 4|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
|-
| 5|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
|-
| 6|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}
|-
| 7|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=29}}
|}

در آیه 99 سوره انعام <ref>اوست خدايى كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتى را رويانيديم، و از آن نبات ساقه‌‏اى سبز و از آن دانه‏‌هايى بر يكديگر چيده و نيز از جوانه‌‏هاى نخل خوشه‌‏هايى سر فرو هشته پديد آورديم، و نيز بستان‌هايى از تاك‌ها و زيتون و انار، همانند و ناهمانند. به ميوه‏‌هايش آن گاه كه پديد مى‌‏آيند و آن‌گاه كه مى‏‌رسند بنگريد كه در آن‌ها عبرت‌ها است براى آنان كه ايمان مى‌‏آورند.</ref>، به يكى از شاهكارهاى آفرينش در اين درختان اشاره كرده، مى‌‏فرمايد: «هم با يكديگر شباهت دارند و هم ندارند» (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ) با توجه به آيه 141 <ref>و اوست كه باغ‌هايى آفريد نيازمند به داربست و بى‌‏نياز از داربست، و درخت خرما و كشت‌زار، با طعم‌هاى گوناگون، و زيتون و انار، همانند، در عين حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آن‌ها بخوريد و در روز درو حق آن را نيز بپردازيد و اسراف مكنيد كه خدا اسرافكاران را دوست ندارد.</ref> همين سوره كه وصف «متشابه و غير متشابه» را براى زيتون و انار ذكر كرده، استفاده مى‌‏شود كه در آيه مورد بحث نيز وصف مزبور درباره همين دو درخت است. اين دو درخت از نظر شكل ظاهرى و ساختمان شاخه‏‌ها و برگ‌ها شباهت زيادى با هم دارند؛ در‌حالى‌كه از نظر ميوه و طعم و خاصيت آن بسيار با هم متفاوتند، يكى داراى ماده چربى مؤثر و نيرومند و ديگرى داراى ماده اسيدى و قندى است كه با يكديگر كاملاً متفاوتند <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371</ref>. همچنین ممکن است «مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ» دلالت بر وجود تشابه و تفاوت در میان درخت زیتون و درختان انار و انگور و خرما داشته یا به گفته علامه طباطبایی <ref>1417: ج‏7، 363</ref>مقصود این است كه هر يك از آن ميوه‏‌ها از نظر طعم و شكل و رنگ و امثال آن هم متشابه دارد و هم غيرمتشابه. البته احتمال دیگری<ref>اين احتمال در تفسير آيه نيز وجود دارد كه عبارت فوق اشاره به انواع و اصناف مختلف درختان و ميوه‏‌ها است، بعضى از ميوه‏‌ها و درختان با يكديگر شبيهند و بعضى ديگر با هم مختلفند. (يعنى هر كدام از اين دو صفتى است براى يك دسته از درختان و ميوه‏‌ها، اما طبق تفسير اول هر دو، صفت براى يك چيز بودند)(مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371).</ref> نیز در تفسیر این آیه وجود دارد که از سیاق آیه بعید به نظر می‌رسد. لذا در تحقیقات علمی به تفاوت‌ها و شباهت‌های زیتون و سایر میوه‌های که همراه با آن در قرآن ذکر شده، پرداخته خواهد شد.

در ذیل آیه 11 سوره نحل <ref>و با آن برايتان كشت‌زار و زيتون و نخل‌ها و تاكستان‌ها و هر نوع ميوه بروياند، در اين عبرتى است براى مردمى كه مى‌‏انديشند</ref> نیز گفته شده ممكن است چنين به نظر آيد كه اگر قرآن در آيات فوق از ميان انواع ميوه‏‌ها روى زيتون و خرما و انگور تكيه كرده به خاطر وجود آن‌ها در محيط نزول قرآن بوده است؛ ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن و عمق تعبيراتش روشن مى‏‌شود كه مطلب از اين فراتر است. دانشمندان می‌گویند كمتر ميوه‏‌اى است كه براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه ميوه، مفيد و مؤثر باشد. ایشان مى‌‏گويند «روغن زيتون» براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد، كالرى حرارتى آن بسيار بالا است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج11، 173</ref>.

گفتنی است علاوه بر ذکر نام زیتون در قرآن، سوگند به «انجیر و زیتون» و به «طور سیناء» در آیات نخستین سوره تین، نیز بیانگر اهمیت زیتون و خواص بی‌شمار آن است. «طور سیناء» به عنوان یکی از احتمالات محل رویش زیتون، در ادامه، بررسی خواهد شد.

امّا درباره اينكه آيا منظور، سوگند به همين دو ميوه معروف است يا چيز ديگر؟ مفسران سخنان گوناگونى دارند. در تفسیر نمونه<ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج27، 139</ref> چنین آورده شده که بعضى آن را اشاره به همان دو ميوه معروف مى‏‌دانند كه خواص غذايى و درمانى فوق‌العاده زيادى دارد، بعضى ديگر معتقدند كه منظور از آن، دو كوهى است كه شهر «دمشق» و «بيت‌المقدس» بر آن‌ها قرار گرفته، چرا كه اين دو محل سرزمين قيام بسيارى از انبياء و پيامبران بزرگ خدا است و اين دو قسم با سوگندهاى سوم و چهارم كه از سرزمين‌هاى مقدّسى ياد مى‌‏كند هماهنگ است.

بعضى نيز گفته‌اند نام‌گذارى اين دو كوه به نام «تين» و «زيتون» به خاطر اين است كه بر يكى از آن‌ها درختان انجير مى‏‌رويد و بر ديگرى درختان زيتون.

بعضى نيز «تين» را اشاره به دوران آدم دانسته‏‌اند؛ چرا كه لباسى كه آدم و حوا در بهشت پوشيدند از برگ درختان انجير بود و زيتون را اشاره به دوران نوح مى‌‏دانند؛ زيرا در آخرين مراحل طوفان، نوح كبوترى را رها كرد تا درباره پيدا‌شدن خشكى از زير آب جستجو كند او با شاخه زيتونى بازگشت و نوح فهميد كه طوفان پايان گرفته و خشكى از زير آب ظاهر شده است؛ لذا شاخه زيتون رمز صلح و امنيت است.

بعضى نيز «تين» را اشاره به مسجد نوح كه بر كوه جودى بنا شد، مى‌‏دانند و زيتون را اشاره به بيت المقدس؛ ولى ظاهر آيه در بدو نظر همان دو ميوه معروف است، اما با توجه به سوگندهاى بعد مناسب دو كوه يا دو مركز مقدس و مورد احترام مى‏‌باشد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(ص) مى‌‏خوانيم كه خداوند از ميان شهرها چهار شهر را برگزيد و درباره آن‌ها فرمود:
{{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
{{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
تين، مدينه است و زيتون، بيت‌المقدس و طور سينين، كوفه «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»، مكه است <ref>عروسى‌حويزى، 1415: ج5، 606</ref>.

همچنین در آیۀ بیست سوره مؤمنون {{QFrame|Surah=23|Ayah=20}}<ref>و از طور سينا درختى برمى‌‏آيد كه روغن و نان خورشى براى خورندگان است</ref> ، به‌طور غیرمستقیم به زیتون، به‌عنوان درختی اشاره شده که در «طور سیناء» می‌روید و از آن، روغنی خوراکی به‌دست می‌آید.

=فواید و طول عمر درخت زیتون=
لفظ «مبارک»، به همراه تمام مشتقات آن، 32 مرتبه در قرآن به‌کار رفته است. حائز اهمیت است لفظ «مبارک و مبارکه» در خصوص قرآن
<REF>انعام، 92 و 155؛ انبیاء، 50؛ ص، 29.</REF>، مکه<REF>آل‌عمران، 96.</REF> ، باران<REF>ق، 9</REF> ، تحیت<REF>نور، 61.</REF> ، حضرت عیسی(ع)<REF>مریم، 31.</REF> ، زمان (شب قدر)<REF>دخان، 3.</REF> و مکان مبارک <REF>مؤمنون، 29.</REF> و درخت زیتون به‌کار رفته است. جالب است در میان انواع میوه‌های ذکر شده در قرآن، فقط از درخت زیتون، با این صفت نام برده شده است. همچنین توجه به این نکته که وادی ایمن<REF>قصص، 30.</REF> نیز با این صفت به کار رفته تأمل برانگیز است.

هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (99) می‌نویسد کلمۀ مبارک، زیتون را یک چیز بسیار مفید، مقدس و خجسته معرفی می‌کند. قرآن با قسم یادکردن به زیتون، آن را مهم جلوه داده و علم ثابت کرده که زیتون نه تنها یک غذای لذت‌بخش است؛ بلکه یک منبع مفید برای صحت نیز می‌باشد.

کلمۀ «مبارکه» از ریشه «برک» در اصل به معنای ثابت‌بودن است <REF>ابن فارس، 124</REF> و «برکه» به معنی فزونی و نموّ است<REF>فراهیدی، 1410: ج5، 367</REF>. این واژه هر چند كه در معانى<ref> واژه «بَرْك» به معنی سينه شتر است.</ref> ديگر نيز به ‌كار رفته است؛ ولی معناى همراهى و پايدارى و ملازمت نيز از آن استنباط مى‏‌شود. «مُبَارَك»، چيزى است كه در آن خير و بركت باشد؛ بنابراين به هر چيزى كه فزونى و زيادتى نامحسوس در آن مشاهده شود، مبارك مى‌‏گويند<REF>راغب‌اصفهانی، 1412: 119</REF>.

با توجه به مطالب ذکر شده، می‌توان نتیجه گرفت كه «بركت» به معناى فايدۀ ثابت است ممكن است گاهى از آن، مطلق ثبوت اراده شودو با نموّ و زيادت و سعادت قابل جمع بوده؛ بلكه به‌دور از اين معانى نيست<REF>قرشی، 1371: ج1، 189</REF>.

مفسران دربارۀ اینکه خداوند متعال از درخت زیتون با صفت «مبارکه» یاد می‌کند، دلایل مختلفی را بیان می‌دارند: برخى گويند: به‌سبب اين‌ است كه منافع آن زياد است. برخى دیگر گويند: علت اينكه زيتون را ذكر مي‌كند به‌خاطر اين است كه روغن آن بهتر مى‏‌سوزد. بعضى براین باورند: كه زیتون اولين درختى بود كه پس از طوفان نوح روئيد و محل روئيدن آن جايگاه انبياء بوده است، برخى گويند: به‌خاطر اين است كه هفتاد پيامبر، از جمله ابراهيم(ع) آن را مبارك ساخته‏‌اند؛ بدين علت مبارك ناميده شده است <REF>طبرسی، 1372: ج7،225</REF>.

در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده كه زيتون را بخورانيد و به تن بماليد كه از درخت مباركى است‏ <REF>كمره‏اى، 1351، ج10، 21</REF>.

در حدیثی از امام علی(ع) نیز آمده با روغن زیتون، بدن را چرب کنید و با آن، خورش بسازید، چرا که روغن نیکان و خورشِ برگزیدگان است، دوبار به پاکی سوده شده، در آن، بِدان هنگام که روی می‌کند و بِدان هنگام که پشت می‌کند، برکت نهاده شده است و با وجود آن، هیچ بیماری‌ای زیان نمی‌رساند <REF>کلینی، ج6، 331</REF>.

برداشتی که از مبارک‌ بودن درخت زیتون شده و فقط به فواید بی‌شمار میوۀ آن توجه شده، غالباً از آنجا نشأت می‌گیرد که «مبارکه» صفت برای «زیتونه» در‌نظر گرفته شده؛ در‌حالی‌که در متن آیه، صفت «مبارکه» بلافاصله بعد از «شجره» آورده شده، نه «زیتونه». در حقیقت «مبارکه صفت برای شجره است»<REF>درویش، 1415: ج6،606</REF>؛ یعنی تمام اجزای درخت زیتون، از برگ و میوه و چوب، همگی، پربرکت هستند و این صفت، فقط مختص به میوۀ آن نیست. همچنین با نظر به معنای «ثبات» که ابن‌فارس در ریشۀ این کلمه نهان دانسته، علاوه بر فواید تمام اجزای درخت زیتون، باید به ویژگی خاص آن، ثبات درخت زیتون، نیز توجه شود.

درخت زیتون، از فواید بی‌شماری برخوردار است. این درخت به‌علت همیشه سبزبودن در ایجاد فضای سبز و حفاظت از خاک، به‌ویژه در شیب‌ها و اماکنی که دارای خاک نامناسب هستند، به‌کارمی‌رود. علاوه‌برآن، از روغن میوه و هسته آن می‌توان در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی استفاده نمود. حائز اهمیت است که از برگ این درخت نیز به‌عنوان دارو استفاده می‌شود <REF>طباطبایی، 1374: 2و10</REF>. چوب زیتون مرغوب، خوش نقش، خوش رنگ، جلاپذیر است و کاربردهای فراوانی در خراطی و ساخت وسایل تزیینی و تهیه روکش‌های مرغوب دارد<REF>حسن‌عباسی، 1373: 31</REF>. فواید درخت زیتون و محصولات حاصل از آن بسیار زیاد می‌باشد که به برخی از آن‌ها به‌صورت مختصر اشاره شد. در ادامه، در بخش مربوط به روغن زیتون، به سایر خواص آن اشاره می‌شود.

همچنین، درخت با برکت زیتون، عمر بسیار طولانی دارد. ساقه‌های قوی و بیش از هزار ساله درختان زیتون در حاشیه دریای مدیترانه همواره شگفتی جهان‌گردان، گیاه‌‎شناسان و دانشمندان علوم طبیعی را برانگیخته است <REF>طباطبایی،1374: 6</REF>. تئوفراستوس، معتقد است که این گیاه تا دویست سال عمر می‌کند؛ امّا بررسی‌های اخیر محققان با شمارش حلقه رشد سالیانه نشان داده که این درخت تا دوهزار سال نیز می‌تواند عمر نماید <REF>راکهام و مودی ، 1997: 200</REF>. برخی نیز ذکر کرده‌اند که زیتون تا سه‌هزار سال نیز می‌تواند عمر نماید<REF>جانی‌نودهی، 1373: 52</REF>. در علی‌آباد گرگان درختان زیتونی وجود دارند که عمر آن‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. علاوه‌برآن، درختان زیتونی در منطقه بختیاری در روستای «سونک» و در منطقه «زیتی» دیده شده که عمر آن‌ها به بیش از هشتصد تا هزار سال می‌رسد<REF>طباطبایی، 1374: 4</REF>. یکی از نکات جالب دربارة درخت زیتون، به ارث رسیدن این درخت می‌باشد که شاید به‌علت عمر طولانی آن است، به‌گونه‌ای که در‌خصوص آن گفته شده است که جزء معدود درختانی است که به ارث می‌رسد <REF>پاک‌نژاد، 160:1355</REF>.

[[پرونده:درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|تصویر 1: نمایی از درختان زیتون تنومند با عمر طولانی]]

بنابراین، درخت زیتون علاوه بر خواص بسیاری که دارد؛ در میان سایر درختان نیز بیشترین عمر را دارد که این دو موضوع، هم با معنای ریشه «برک»، یعنی ثبات و پایداری و هم با معنای کلمه «مبارک»، یعنی پربرکت‌بودن درخت زیتون، کاملاً سازگار است.

در قرآن کریم، نام 22 گونه گیاهی ذکر شده است که به هفده خانواده گیاهی تعلق دارند. این گونه‌های گیاهی شامل انواع درختی، بوته‌ای و علفی هستند. در میان گیاهان نام برده شده در قرآن، دو خانواده گندمیان<REF>Poaceae</REF> و حبوبات<REF>Fabaceae</REF> دارای گیاهانی یکساله هستند که رژیم غذایی اغلب اقوام و چهارپایان به گونه‌های آن‌ها وابسته است و جزء اولین و دومین گیاهان مهم اقتصادی جهان به‌شمار می‌آیند. خانواده‌هایی چون زیتون<REF>Oleaceae</REF> و انگور <REF>Vitaceae</REF> با وجود محدودبودن تعداد گونه‌های کاربردی آن‌ها، به‌سبب استفاده اقتصادی نیز در جایگاه بالایی قرار دارند<REF>بنت، بی‌تا، 1</REF>.

یکی از گیاهان مهم و اقتصادی خانواده زیتون، درخت زیتون است که رژیم غذایی و اقتصاد بسیاری از کشور‌های حوزه مدیترانه به آن وابسته است. با توجه به آنچه ذکر شد، مطلبی که نظر هر خواننده هوشیار را به خود متوجه میکند، ذکر کلمه «مبارکه» برای درخت زیتون در قرآن کریم است. همان‌طورکه ذکر شد دو خانواده مهم اول دارای گیاهان یکساله کاربردی هستند و پس از آن‌ها با توجه به ذکر قرآن و اهمیت گیاهان در نزد انسان درخت زیتون به لحاظ کاربردی از سایر درختان متمایز می‌شود و این همان توصیف به‌جا و مناسب قرآن برای درختی است که تمام اجزای آن اعم از چوب، میوه، برگ و حتی خود درخت دارای موارد استفاده متعدد است. در آیات 99و 141 سوره انعام مقایسه‌های قابل تأملی (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَمُتَشابِهٍ) در مورد میوه‌هایی چون انار و خرما با زیتون بیان شده است که ممکن است در نگاه اول سؤال برانگیز باشد؛ ولی پس از بررسی‌های علمی تحسین هر خواننده هوشیاری را برمی‌انگیزد. تشابه و تفاوت‌های این جنس‌ها در جدول زیر آمده است.

{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول 2: تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون<REF>مظفریان،1383</REF>.
|-
!صفات !! انار !! زیتون !! خرما !! انگور
|-
! نام علمی|| Punica Granatum|| Olea europaea|| Phoenix dactylifera|| Vitis vinifera
|-
! نوع گیاه|| درخت یا درختچه|| درخت یا درختچه|| درخت|| درختچه پیچان
|-
! برگ|| ساده|| ساده|| شانه‌ای|| ساده
|-
! تک‌لپه/دولپه|| دولپه|| دولپه|| تک لپه|| دولپه
|-
! نوع میوه|| شفت|| شفت|| میوه گوشتی دارای میانبر یک دانه‌ای|| سته
|-
! تخمدان || زیرین|| زیرین|| زیرین|| زیرین
|-
! برخی خواص درمانی|| درمان کم‌خونی، بهبود دهنده درد سينه، سرفه، قابض|| مسهل، رفع درد اعضا، رفع سرفه || زيادکننده خون، معالج درد کمر و نرم‌کننده سينه و شش‌ها، ملين|| ملين، درمان سرفه و سل ريوی، درمان کم خونی
|}

=زادگاه درخت زیتون=

آیۀ 35 سوره نور، پس از ذکر مبارک‌بودن درخت زیتون، به بیان صفت دیگری از آن درخت می‌پردازد: «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...». این عبارت، در واقع، صفت دوم «شجره» بوده (درویش، 1415: ج6،606) و مفهوم را نه به طور صریح، بلکه با کنایه بیان می‌کند (ابن‌عاشور، ج18،193). عبارت «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...» تنها یک‌بار در قرآن به‌کار رفته است. اگرچه مشتقات دو واژه «شرق» و «غرب» در 17 آیه قرآن به‌کار رفته است.

از این‌رو، دربارۀ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی، تفسیرها و مصادیق مختلفی ارائه شده است:

برخی گویند: درختى است كه تمام جوانب آن به طور مساوى در معرض تابش نور آفتاب است، نه در جانب شرق باغ و كنار ديوارى قرار گرفته است و نه در جانب غرب كه تنها يك سمت آن آفتاب ببيند و در نتيجه ميوه آن نيمى رسيده و نيمى نارس و روغن آن ناصاف ‌گردد (مکارم‌شیرازی، 1374: ج14، 477)؛ بلكه در وسط قرار دارد و ميوه‏اش به خوبى مى‏رسد و روغنش زلال است. دليل بر اين معنا، جمله «يَكادُ زَيْتُها يُضِي‏ءُ، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» است؛ چون سياق آیه اين است كه مراد از آن، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى‏شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد (طباطبایی، 1417: ج15،124)، يعنى نه چنان است كه از سايه بهره نگيرد و نه چنان است كه از خورشيد بهره نگيرد؛ بلكه از هر دو بهره مي‌گيرد (طبرسی، 1372: ج7، 255). در روایت<ref> «لا خير في شجره و لا في نبات في مفيأة و لا خير فيهما في مضحى».</ref> است: هیچ نفعی در درخت و گیاهی که همیشه در سایه یا نور خورشید باشد، نیست (بیضاوی، 1418: ج4، 107).
دیگر اینکه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق يا مغرب برويد؛ بلكه درخت بهشتى است. بعضى ديگر گفته‏اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق و مغرب دنيا نيست؛ بلكه از درختان شام است که در ميان مشرق و مغرب قرار دارد و روغن آن بهترين روغن است. این دو دیدگاه اخیر، از نظر علامّه طباطبایی (1417: ج15، 124) پذیرفتنی نيست؛ چون از سياق آیه فهميده نمى‏شود.
همچنین احتمال داده‌اند، منطقه‌ای بین شرق و غرب سرزمین عرب، یعنی شام مدّ نظر باشد (ابن‌عاشور، ج18،193) که گفته شده زادگاه درخت زیتون است.
البته، مفسران دربارة تخصيص درخت زيتون به صفت نه شرقی و نه غربی «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، دلایل متعددی را بیان داشته‌اند که تمام آن‌ها می‌تواند در مشخص‌شدن آن نوع، درخت زیتونی که مدّ نظر قرآن است دخیل باشد:
برخی گفته‏اند: براى آن است كه بیان نماید روغن آن درخت، روشن‌تر و صاف‏تر است. برخی دیگر گفته‏اند: براى آن كه شاخه‏هاى آن، از سر تا پا همه برگ دارد. همچنین گفتند: براى آن است كه در استخراج روغن آن نیاز به فشردن نیست یا براى آنكه زیتون، اوّلین درختى است كه بر زمين رویید. نیز گفته‏اند: اوّلین درخت كه پس از طوفان بر زمين پديد آمد یا براى آن كه زادگاه آن در شام و بيت المقدّس است كه منزل انبيا و اولياست و زمين مقدّسه است (ابوالفتوح‌رازى، ج‏14، 147).

در‌خصوص این مطلب، لازم است به آیۀ بیست سورۀ مؤمنون که به‌طور غیرمستقیم به زیتون اشاره دارد، نیز اهتمام ورزید. در این آیه، «وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآكِلِين»، گفته شده مقصود از درختى كه در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مى‏آيد، درخت زيتون است (طباطبایی، 1417: ج15، 23).
مفسران دربارۀ مراد از «طور سيناء»، دو احتمال عمده داده‏اند:

نخست اينكه اشاره به همان كوه طور معروف، واقع در صحراى سينا دارد؛ دوم اينكه طور سيناء جنبه توصيفى دارد و به‌معنى كوه پربركت يا كوه پردرخت يا كوه زيبا است؛ چون طور به‌معنى كوه و سيناء به‌معنى پربركت و زيبا و مشجر است (مکارم‌شیرازی، 1374: ج14،220).

حال دربارۀ کوه طور، ابن‌زيد گوید: كوهی است در ميان مصر و أيل كه حضرت موسى(ع)، در آنجا با خداى مناجات كرد. مقاتل گوید: اوّلین كوهى است كه زيتون بر آن رويید. (ابوالفتوح‌رازى، 1408: ج14،15). بنابراین، کوه طور واقع در صحرای سینا می‌تواند یکی دیگر از احتمالات نخستین محل پیدایش درخت زیتون باشد.

از این‌رو، برای بررسی دقیق علمی، می‌توان احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی یا به عبارت دیگر، احتمالات ایشان دربارة زادگاه درخت زیتون را چنین دسته‌بندی کرد که در جدول شماره سه نشان داده شده است.

[[پرونده:زادگاه درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|جدول3: احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی (زادگاه درخت زیتون)]]

تحقیقات علمی متعددی، به‌منظور جستجوی زادگاه اصلی درخت زیتون صورت گرفته است؛ امّا هنوز دربارة خواستگاه دقیق آن اظهار نظر قطعی نشده است. هرچند که بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای داشته و 35تا40 گونه درختی یا درختچه‌ای و حدود 1200رقم دارد. مناطق مدیترانه‌ای به مناطقی اطلاق می‌شوند که در فاصله بین طول جغرافیایی 30تا45 درجه واقعاند، این مناطق بهار و پاییز کوتاه، تابستان گرم و خشک و زمستانی معتدل و بارانی دارند (صالحی، 1373: 73).
زیتون، گونه‌ای دیپلوئید (2n کروموزومی) با 2n=2x=46 است که به دو زیر گونه تقسیم می‌شود.Olea europaea زیر گونه europaea و O. europaea زیر گونه cuspidate دو زیر گونه‌ای هستند که بهطور وسیع پراکنده شده‌اند.Olea europeae: sub sp. europaeae var. sylvestris گونه خودرو (وحشی) محسوب می‌شود (براچی و دیگران، 2011: 450). زیتون‌های وحشی از جنوب آفریقا تا جنوب آسیا، در کوههای صحرا و مکرانسیا دیده شده‌اند (نور محمدی ، زهرا و دیگران ،2012: 708). بررسی‌های لومارت و همکاران در سال 2000 نشان داد که در بین دسته زیتون به لحاظ تکاملی می‌توان سه قبیله را تشخیص داد؛ تاکسون‌های جنوب و شرق آفریقا؛ تاکسون‌های آسیایی؛ تاکسون‌های متعلق به مکرونسیا،صحرا و مدیترانه. طبق این بررسی‌ها مشخص شد که زیتونی که امروزه کشت می‌شود با تاکسون‌های متعلق به صحرا و مکرونسیا ارتباط نزدیکتری به لحاظ کلروپلاستی دارد و گونه‌های متعلق به شرق آفریقا و آسیا باید از زیتون مدیترانه‌ای به لحاظ گونه‌ای جدا قرار گیرند (لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 547). گونه O. europaea زیرگونه sylvestris تنها گونه‌ای است که برای کشتکردن اهلی شده تا Olea europaea زیر گونه europaeaاز آن به‌دست آید (لومارت، رزالین و دیگران، 1997: 39). بهعبارتدیگر، این گونه، قدیمی‌ترین گونه کاشته شده است. سایر تاکسون‌های زیتون وحشی یا برای تغذیه دامها یا برای بهره‌برداری از چوب سخت آن‌ها به‌کار میروند (لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 548)؛ زیرا گونه‌های وحشی دارای میوه کوچکتر و روغن کمتری هستند. تحقیقات نشان داده است که بیشترین تنوع ژنتیکی زیتون در شمال غربی آفریقا وجود دارد (بسنارد و دیگران، 2008 :25). بسنارد و همکاران در سال 2013، با بررسی فیلوژنتیکی ژنوم کلرپلاستی زیتون در مناطقی موسوم به نقاط داغ یا Hotspot (اماکنی که بیشترین تنوع زیستی با درجه بالای آسیب‌پذیری را دارا هستند) و پراکنش ژنوم پلاستیدها، نحوه پراکنش گونه‌ها و فسیل‌های ماکروسکوپی به جا مانده سه منطقه را به عنوان زادگاه این اجداد تعیین نموده اند. قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق مناطقی هستند که به عنوان زادگاه زیتون در نظر گرفته شدند(بسنارد و دیگران، 2013 :1471).

علاوه بر موارد یاد شده، زیتون مقدس یا زیتون وحشی با نام علمی Olea aucherii یا Olea chryscphillaگونه‌ای از زیتون است که اصل و مبدأ آن از اتیوپی (حبشه) است که در عربستان، ایران (استان کرمان جنگلهای بین اسفندیه و سیرجان در ارتفاع 2000تا2500 متری) و جزایر اقیانوس هند می‌روید. برگ‌های آن، نقره‌ای متمایل به زرد طلایی است، حاشیه برگ‌ها قطور و صاف است. میوه ریز آن 6تا8 میلیمتر طول دارد (حسن‌عباسی، 1373: 36).

با توجه به بررسی‌های دانشمندان می‌توان نتیجه گرفت که بهترین زیتون و روغن حاصل از آن در مناطقی حاصل می‌شود که زمستان معتدل و تابستان گرم دارد (مناطق مدیترانهای) و تابش نور آفتاب بر تمام جوانب درخت زیتون در این مناطق میتواند بر مرغوبیت روغن آن تأثیر بهسزایی داشته باشد.

=اشتعال سریع روغن زیتون=

سپس، خداوند با عبارت «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به سومین ویژگی درخت زیتون اشاره می‌کند (درویش، 1415: ج6، 606) و می‌فرماید درخت زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى، روغن آن چنان مرغوب و با کیفیت است كه نزديك است بدون اينكه آتشى به آن برسد، شعله‏ور شود.
«یکاد» قید است. لازم به یادآوری است هرچه قیدها در جمله بیشتر باشد توضیح و تخصیص جمله نیز بیشتر شده و فائد‌ه‌اش کامل‌تر می‌شود و اگر قیدهاحذف شود؛ کلام، دروغ یا غیر مورد نظر خواهد شد، مثل همین آیه که اگر کلمه «یکاد» حذف گردد این سخن بدلیل مشاهده و واقعیت عینی کذب خواهد شد و هدف و غرض مورد نظر یعنی نزدیکی و قرب، از دست خواهد رفت (هاشمی، 1380: 152).

واژۀ «زیت» در لغت به معنی روغن (قرشی، 1371: ج3، 190) و عصاره زيتون است (فراهیدی، 1410: ج7، 378؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 384؛ ابن‌منظور، 1414: ج2، 35). قيد روغن، آن هم از درخت زيتونى که نه شرقى است و نه غربى، براى اين است كه بر صفا و زلالى روغن و جودت آن و در نتيجه صفاى نور آن به‌خاطر خوش‏سوزيش دلالت كند؛ چون در ادامۀ آیه مى‏فرمايد، روغنى است كه گويا بدون كبريت هم مى‏خواهد مشتعل شود (طباطبایی، 1417: ج15،124).

گفتنی است «أضاء» به معنای افروخت و افروخته شد (راغب‌اصفهانی، 1412: 514) از باب «إفعال» لازم و متعدى<ref>مانند آیه «... أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ ...» (بقره،20) كه فعل «أَضاءَ» لازم آمده و آیه «... فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ...» (بقره،17) که متعدى به‌كار رفته است.</ref> به‌كار می‌رود (قرشی، 1371: ج4، 202). این کلمه از ریشه «ضوء» بر نور دلالت دارد (ابن‌فارس، 604)؛ امّا فرق میان نور و ضیاء در این است که ضیاء بالذات است، مثل نور خورشيد؛ ولی نور بالعرض و اكتسابى است، مانند روشن‌شدن دیوار با نور خورشید (طریحی، 1375: ج1، 272). جالب است بدانیم، «يُضىِ‏ءُ» در این آیه، همانطور که در ترجمه فولادوند (354) گفته شد به معنای لازم به‌کار رفته؛ یعنی «افروخته مى‏شود». احتمالاً این کاربرد، اشاره به ذاتی‌بودن احتراق روغن زیتون دارد. همچنانکه خداوند متعال در ابتدای آیه نیز می‌فرماید: «... يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ ...»، مصدر «وقد» به معنای افروخته‌شدن آتش است<ref>به‌طور استعاره براى درخشيدن هم به‌کار مى‏رود (راغب‌اصفهانی، 1412: 879).</ref> (فراهیدی، 1410: ج5، 197؛ ابن‌فارس،1100؛ قرشی، 1371: ج7، 233؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 879)؛ پس ممکن است معنای «يُوقَدُ» و «يُضىِ‏ءُ» بر‌ اشتعال خود‌به‌خودِ روغن زیتون اشاره نماید؛ علاوه بر آن، عبارت «... وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به عنوان مبالغه تأکید می‌کند بدون اینکه حتی آتشی به آن روغن نزدیک شود، گویا خودش شعله‌ور می‌شود.
مراد از «بودن نور بالاى نور» به‌طورى كه بعضى گفته‏اند (زمخشری، 1407: ج3، 241): دو چندان بودن و شدت آن است نه تعددش. پس مراد اين نيست كه نور معين يا غيرمعينى است بالاى نورى ديگر نظير آن باشد و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است؛ بلكه مراد اين است كه آن نورى متضاعف و دو چندان است، بدون اينكه يكی از ديگرى متمايز باشد (طباطبایی، 1417: ج15، 124).

پاک‌نژاد در کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر (135) می‌نویسد؛ میوه زیتون شامل مواد زیر است: 30% وزن زیتون رسیده آب، 5% مواد سفیدهای، 10% مواد قندی و 52% روغن که در آن500 واحد بینالمللی کاروتن موجود است؛ ولی مقدار ویتامین‌های دیگرش قابل ملاحظه نیست. روغن زیتون تنها روغنی است که با چربی شیر انسان و با تریولن موجود در بافت‌های بدن انسان شبیه است. مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد؛ هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر شویم مقدار روغن زیادتر می‌شود. مثلاً در فرانسه یک گونه 20% و همان گونه در تونس 29% روغن می‌دهد. باید توجه داشت که میزان روغن زیتون بسته به نژاد و زیستگاه متفاوت است. از هسته زیتون نیز روغنی استخراج می‌شود که با روغن میوه متفاوت است. مقدار روغن موجود در زیتون بیشتر به نوع میوه بستگی دارد، معمولاً از پیرابر گیاه ۶۰تا۷۰ درصد روغن می‌توان بدست آورد. علاوه بر روغنی که از میوه گرفته می‌شود هسته زیتون هم دارای 52/28 % روغن است. روغن هسته خوراکی است. وزن مخصوص روغن هسته زیادتر ولی روغن میوه خالص‌تر است.

ترکیبات شیمیایی روغن زیتون عبارت است از اسید‌های چرب اشباع که به‌صورت گلیسرید‌ها و در نتیجه پایینآمدن حرارت، کموبیش تهنشین می‌شوند و مارگارین نام دارند. به‌طورکلی، روغن به‌دست آمده از مناطق گرم، مارگارین فراوانتری دارد که برای حذف آن، روغن را در محل سردی قرار می‌دهند و سپس صاف می‌کنند تا مارگارین آن‌ها گرفته شود. مواد دیگر روغن زیتون به قرار زیر است: 5/1 % مواد غیرصابونی مانند فیتومترین و ماده رزینی به نام ویریدین (Viridine) .اسیدپالمتیک، اسید استئاریک، اسید آراشیدیک، اسید اسید هگزادسنئوئیک، اسید اولئیک، اسید لینولئیک، مقداری ویتامین آ و ‌ای هم دارد. کلروفیل، لیستین، زانتوفیل، دیاستاز‌ها و گلوکوزید‌های تلخ از موارد دیگری هستند که در روغن زیتون وجود دارد. لازم به ذکر است که مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب داراي يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند (تورا و دیگران، 2007 : 108). اسیدهای چرب در اشتعال روغن نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. اسید اولئیک موجود در روغن زیتون و برخی دیگر از روغن‌های زیستی، جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه ، 2005، 1068). همان‌طورکه می‌دانید روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. طبق نظر دانشمندان اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن نسبت به اسیدهای چرب اشباع دارای مزیت و برتری بوده و می‌توانند به مدت طولانی‌تری نورافروزی کنند (پاک‌نژاد، 142:1355).

برخی ترکیبات به مقدار بسیار جزئی در روغن زیتون وجود دارند، مانند ترکیب فنولی به نام secoiridoides، که مسئول خواص درمانی آن هستند (براچی و دیگران، 2011: 449). نوع و ميزان تركيبات شيميايي موجود در روغن زيتون از جمله تركيب اسيدهاي چرب، تركيبات آنتي‌اكسيداني و رنگدانه‌ها نماد كيفيت آن است كه خود به چندين عامل مانند رقم، شرايط اقليمي، روش استخراج و مرحله رسيدگي ميوه زيتون بستگي دارد. تحقيقات نشان داده است كه ميزان توكوفرول‌ها به نوع رقم، ميزان پلي‌فنل‌ها به منطقه كشت گياه، و ميزان اسيدهاي چرب به هر دوي اين عوامل بستگي دارد (علوي رفيعي، سمیه و دیگران،1390: 85). لازم به ذکر است که در حال حاضر از تفاله‌ها و پسماندهای زیتون برای تولید انرژی سازگار با محیط زیست استفاده می‌شود یا از آن برای حاصلخیز‌ساختن باغات بهره می‌گیرند (ایلداری، 1388: 22تا24).

=انواع روغن زیتون=

روغن‌کشی زیتون غالباً به کمک آسیاب صورت می‌گیرد. روغن‌کشی اولیه به حالت سرد روغن خالصی به دست می‌دهد که حاوی مواد مؤثرتری است. روغن‌کشی ثانویه روغن معمولی‌ را فراهم می‌آورد (مجیدی خامنه، 1379: 27). در روغن‌کشی‌های بعدی، روغنی به دست‌ می‌آید با کیفیت نازل‌تر که معمولاً در صنایع به مصرف می‌رسد. یکی از این روغن‌ها روغن لامپانت نام دارد که برای سوخت در چراغهای روغنی به‌کار برده می‌شود )طباطبایی، 1374: 348)، امّا در کل روغن زیتون بر سه نوع است:

1. روغن زیتون رسیده

2. روغن زیتون نرسیده

3. روغن زیتونی که بعد از یک‌بار روغنگیری از زیتون مجدداً از آن روغن می‌گیرند.

==خواص انواع روغن زیتون==

روغن زیتون خواص بسیاری دارد که به‌طور مختصر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود (پاک‌نژاد، 166:1355تا169):

1. روغن زیتون رسیده: برای درد اعصاب و عرق النساء، قولنج، رفع جرب، بیاض رقیق و ... مفید است.

2. روغن زیتون نرسیده: معتدل و قابض، مسمن و مدر، مقوی لثه و دندان، موافق معده و ... است.

3. زیتار: برای درد مفصل، عرق النساء، نقرس، استسقا و التیام زخمهای بدن لاغر و ...مفید است.

=نتیجه گیری =

در آیه 35 سوره نور، تعبیر «شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ» با اختصاص صفت «مبارکه» به درخت زیتون، در میان 22 نوع گیاهی که در قرآن نام برده شده، بیانگر اهمیت درخت زیتون و میوة آن است. در معنای کلمه «مبارکه» و ریشه «برک»، دو نکته بسیار ظریف نهفته است. از آنجا که ریشه «برک» به معنای ثابت‌بودن و «مبارکه» به معنای چیزی پرخير و بركت است، علاوه بر فواید بی‌شمار درخت زیتون، به ویژگی خاص آن، یعنی ثبات و عمر طولانی درخت زیتون نیز اشاره دارد. در ضمن، قرارگرفتن این واژه پس از لفظ «شجره»، دلالت بر خواص تمام اجزای درخت زیتون دارد، نه صرفاً میوة آن.

سپس در ادامه آیه، به درخت زيتونى اشاره شده كه نه شرقى است و نه غربى و روغن آن چنان مرغوب است كه نزديك است بدون هیچ آتشى شعله‏ور شود «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ».

احتمالات مفسران دربارة این نوع درخت زیتون که روغن بسیار مرغوبی دارد و شرقی و غربی نیست، اگرچه متفاوت است؛ امّا در کل، به سه نکته کلیدی اشاره دارد: اول اینکه این درخت زیتون در سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین قرار دارد؛ دوم اینکه نور آفتاب بر تمام جوانب آن به‌طور یکسان می‌تابد؛ سوم اینکه دارای مرغوب‌ترین روغن با خاصیت اشتعال‌زایی سریع است.
با توجه به اشارات قرآن، در بررسی‌های علمی، زادگاه درخت زیتون و ویژگی‌های آب‌‌‌‌‌‌و‌هوایی آن منطقه و کیفیت روغن زیتون آن، اهمیت می‌یابد.

با اینکه پژوهش‌های علمی نشان داده که زادگاه زیتون در 3 منطقه قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق می‌باشد؛ ولی هنوز نمی‌توان به طور قطع دربارة زادگاه دقیق درخت زیتون، اظهار نظر قطعی کرد؛ هرچندکه بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای دارد و این منطقه تقریباً در میانة کره زمین واقع شده و از تابش یکسان نور آفتاب برخوردار است که در مرغوبیت روغن آن نیز تأثیر دارد. همچنین دارای تابستانی گرم و زمستانی معتدل است. تحقیقات صورتیافته بیانگر آن است که مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد و هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر باشد، مقدار روغن زیادتر می‌شود.

در یک زیتون رسیده 52% روغن وجود دارد. مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب با يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی موجود در روغن زیتون علاوه بر خواص درمانی در اشتعال روغن زیتون نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن در مقایسه با اسیدهای چرب اشباع از مزیت بیشتری برخوردار هستند. محققان بر این اعتقاد هستند که بهترین بیودیزل روغنی است که غنی از اولئیک اسید یا palmitoleic acid باشد. این اسیدهای چرب غیراشباع (تک باند) C18:1 و C16:1بهترین گزینه‌ها جهت سوخت بیودیزل هستند؛ زیرا در دمای سرد دیرتر از اشباع منجمد شده و راحت‌تر از غیراشباع (چند پیوند) اکسید می‌شوند. اسید اولئیک جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه، 2005: 1068). مقایسه اسیدهای چرب موجود در روغن‌های گیاهی حاکی از آن است که بیشترین مقدار اسید اولئیک در روغن زیتون یافت می‌شود. علاوه بر اسید چرب ترکیبات دیگری از جمله ترکیبات فنولی در روغن زیتون یافت شده‌اند. میزان فنول کل موجود در روغن زیتون نیز در پایداری در برابر اکسیداسیون تأثیر به‌سزایی دارد (میزان این ماده در ارقام و طول‌های جغرافیایی- مختلف متفاوت است) (هاشم‌پور و دیگران، 1389: 47). یکی از ترکیبات فنلی مهم در روغن زیتون هیدروکسی تیروزول که در برگ، تفاله و روغن زیتون یافت می‌شود. این ترکیب آتش‌گیر بوده و نقطه اشتعال آن 15 درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

اصطلاح « نُّورٌ عَلىَ‏ نُورٍ » شاید به خصوصیت نورافروزی روغن زیتون مرتبط باشد و این دور از ذهن نیست. بررسی‌های اخیر دانشمندان بر روی روغن زیتون و برخی روغن‌های گیاهی دیگر مانند روغن ذرت، سویا، آفتابگردان حاکی از وجود موادی با خاصیت فلوروسنت (نوردهندگی) در آنهاست. تحقیقات بیشتر بر روی این روغن‌ها به همراه مقایسه آن‌ها با روغن زیتون بکر بیانگر آن بود که روغن زیتون بکر در مقایسه با سایر روغن‌ها دارای خاصیت نوردهندگی بیشتری است و در سه طول موج این خاصیت را نشان می‌دهد؛ در صورتی که سایر روغن‌ها حتی روغن زیتون عادی در یک طول موج در محدوده 430تا450 نانومتر این خصوصیت را از خود بروز می‌دهد. ساطع‌شدن نور متوسط در طول موج 681 نانومتر مربوط به کلروفیل و نور قوی در 252 نانومتر مربوط به ویتامین E می‌باشد (کی ریاکیدیس، 2000: 1435). مطالعات زندومنقی و همکاران در سال 2005 بر روی روغن زیتون بکر نیز بیانگر آن بود که در طول موج 315تا330 نانومتر پلی فنول‌ها و فرول‌های فلوروسنت و در 350تا600 نانومتر برخی ویتامین‌های موجود در روغن زیتون دارای این خصوصیت هستند.

در نهایت تأکید قرآن بر «مبارک‌بودن زیتون» و «نه شرقی و نه غربی بودن» این درخت و «اشتعال بدون آتش» روغن آن، نیازمند بررسی‌های گسترده‌‌ای است.

=پانویس=
{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

=منابع=

1. فولادوند، محمدمهدى، 1415ق، ترجمه قرآن، چ1، تهران: دار القرآن‌الكريم (دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى).

2. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير.

3. ابن‌فارس، احمد، بی‌تا، معجم المقاییس فی اللغه، به‌تحقیق شهاب‌الدین ابو‌عمرو، بیروت: دار الفکر.

4. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مكرم، 1414ق، لسان العرب، چ3، بيروت: دار صادر.

5. ابوالفتوح‌رازى، حسين‌بن‌على، 1408ق، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، مشهد: بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.

6. ایلداری، سهیل، 1388، «زیتون هدیه الهی و نشان صلح»، مجله روند اقتصادی، ش 48، ص22تا24.

7. بيضاوى، عبدالله‌بن‌عمر، 1418ق، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، چ1، بيروت: دار احياء التراث العربى.

8. پاکنژاد، سید رضا، 1355، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، چ9، تهران: کتاب فروشی اسلامیه.

9. جانینودهی، سیدعباس، 1373، «زیتون و اهمیت آن»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص52.

10. جعفرى، يعقوب، كوثر.

11. حسنعباسی، نوروزعلی، 1373، «زیتون درختی مقدس؛ اعجاب انگیز با کاربردهای مختلف»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص306.

12. درويش، محيى‌الدين، 1415ق، اعراب القرآن و بيانه، چ4، سوريه: دار الارشاد.

13. راغب‌اصفهانى، حسين‌بن‌محمد، 1412ق، المفردات في غريب القرآن، چ1، بيروت: دارالعلم‏، دمشق: الدار الشاميه.

14. زمخشرى، محمود، 1407ق، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، چ1، بيروت: دار الكتاب العربي.

15. صالحی، سید جواد، 1373، «گزارش مطالعات اقتصادی- اجتماعی ناحیه مرکزی طارم»، گرگان: فجررایانه، ص73.

16. طباطبايى، سيدمحمدحسين، 1417ق، الميزان فى تفسير القرآن، چ5، قم: جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.

17. طباطبایی، محمد،1374، «زیتون و روغن آن»، تهران: صندوق مطالعاتی توسعه کشت زیتون، 399ص.

18. طبرسى، فضل‌بن‌حسن، 1372ش، مجمع البيان فى تفسير القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.

19. طريحى، فخرالدين، 1375ش، مجمع البحرين، چ3، تهران: كتاب‌فروشى مرتضوى.

20. عروسى‌حويزى، عبدعلى‌بن‌جمعه، 1415ق، تفسير نور الثقلين، چ4، قم: اسماعيليان.

21. علوي‌رفيعي، سميه و دیگران،1391، «مشخصات فيزيكي شيميايي روغن‌هاي زيتون تجاري ايراني»، مجله علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران، س7، ش2، ص85تا94.

22. فاروقی، محمد اقتدار حسین، 1379، گیاهان در قرآن، ترجمه احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

23. فراهيدى، خليل‌بن‌احمد،1410ق، كتاب العين، چ2، قم: هجرت.

24. قرشى، سيدعلى‌اكبر، 1371ش، قاموس قرآن، چ6، تهران: دار الكتب الإسلامية.

25. کلینی، الکافی، اسلامیه.

26. كمره‏اى، محمدباقر، 1351ش، آسمان و جهان؛ ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، چ1، تهران: اسلاميه.

27. مجیدی خامنه، فریده، آذر1379، «میوه‌ها‌های بهشتی در قرآن؛ زیتون»، مجله گلستان قرآن، ش38، ص27تا28.

28. محدث، محبوبه، 1381، «نماد درخت زیتون»، نشریه فرهنگ و هنر، ش20و21، ص52تا61.

29. مظفریان، ولی الله،1383، درختان و درختچه‌های ایران، تهران: فرهنگ معاصر.

30. مظفریان، ولی الله،1383، رده بندی گیاهی، ج 1و 2. تهران: امیر کبیر.

31. مكارم‌شيرازى، ناصر، 1374ش، تفسير نمونه، چ1، تهران: دار الكتب الإسلامية.

32. هاشم‌پور، ابوذر و دیگران، 1389، «تأثير اقليم كازرون بر شاخصهاي كيفي روغن زيتون Olea europaea L ارقام زرد، روغني و ماري»، مجله علوم باغبانی ایران، د41، ش1،
ص53تا47.

33. هاشمی، احمد، 1380، جواهر البلاغه، ترجمه محمود خورسندی و حمید مسجدسرائی، چ2، نشر فیض.

34. Bennet, B,C, Twenty-Five Economically Important Plant Families,Economic botany, Encyclopedia of Life, 34 p.

35. Besnard, G, Garcia-verdougo, C, Rubio de casas, R,. Treier, U, A, Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence
from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany, 101; 25-30.

36. Besnard, G, Khadari, B, Navascués, M, Fernández-Mazuecos, M, El Bakkali, A, Arrigo, N, Baali-Cherif, D, Brunini-Bronzini de Caraffa, V, Santoni, S, Vargas,
P, Savolainen, V, 2013, The complex history of the olive tree: from Late Quaternary diversification of Mediterranean lineages to primary domestication in the northern Levant, Prociding of Royal Society Botanical science 7: 1471-2954.

37. Bianchini, F, Corbetta F, 1976, The complete book of fruits and vegetables, Crown Publishers.

38. Bracci, T, Busconi, M, Fogher, C, Sebastiani, L, 2011, Molecular studies in olive (Olea europaea L.): overview on DNA markers applications and recent advances in genome analysis, Plant Cell Rep 30: 449–462.

39. Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany 101: 25–30.

40. Janick, J, 2007, Fruits of the Bibles, Hortscience,42(5),1072-1076.

41. Khafagi, I, Zakaria, A, Dewedar, A, El-Zahdany, Kh, 2006, A Voyage in the World of Plants as Mentioned in the Holy Quran, International Journal of Botany 2(3): 242-251.

42. Kyriakidis, N, B. Skarkalis, P, 2000, Fluorescence Spectra Measurement of Olive Oil and Other Vegetable Oils, Journal of AOAC International, 83(6): 1435-1439(5).

43. Knothe, G, 2005, Dependence of biodiesel fuel properties on the structure of fatty acid alkyl esters, Fuel Processing Technology, 86 : 1059– 1070.

44.Lumaret, R, Ouazzani, N, Michaud, H, Villemur. P, 1997, Cultivated olive and oleaster: two very closely connected partners of the same species (Olea europaea). Evidence from enzyme Polymorphism, Bocconea 7: p 39-

45. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L, Theoretical and Applied Genetics, September 2000, Volume 101, Issue 4, 547-553.

46. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain, C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L., Theoretical and Applied Genetics, Volume 101, Issue 4, pp 547-553.

47. Marwat, S, Kh, Ajab Khan, M, Aslam Khan, M, Ahmad, M, Zafar, M, Rehman, F, Sulta, Sh, 2009, Fruit Plant Species Mentioned in the Holy Qura’n and Ahadith and Their Ethnomedicinal Importanc. American-Eurasian J. Agric. & Environ. Sci., 5 (2): 284-295.

48. Zandomeneghi , M, Carbonaro, L, Caffarata, C, 2005, Fluorescence of Vegetable Oils: Olive Oils, Journal of Agricalture and Food Chemistry, 53 (3): pp 759–766.

49. Noormohammadi, Z, Samadi-Molayousefi, H, Sheidai, M, 2012, Intra-specific genetic diversity in wild olives (Olea europaea ssp cuspidata) in Hormozgan Province, Iran. Genet. Mol. Res. 11 (1): 707-716.

50. Rackham, O, Moody, J, 1997, The Making of the Cretan Landscape, England: Manchester University Press, 200 p.

51. Tombesi, A, Michalakis, N, Pastor M, 1996, Recommendation of the working group on olive farming production techniques and productivity.

52. Tura, D, Gigliotti, C, Pedo, S, Failla, O, Bassi, D, Serraiocco, A, 2007, Influence of cultivar and site of cultivation on levels of lipophilic and hydrophilic antioxidants in virgin olive oils (olea Europea L.) and correlations with oxidative stability. Sci Hort; 112:108-19.

53. http://www.chempro.in/fattyacid.htm

[[رده:مقاله]]
[[رده: نور.آیه35]]
[[رده:زیست‌شناسی]]
[[رده:پزشکی]]
[[رده:اقلیم‌شناسی]]
[[رده:شیمی]]

فواید زیتون و اشتعال روغن آن از منظر قرآن و علم

2020-04-04T06:57:10Z

Hosna: /* زیتون در قرآن */

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

=چکیده=

زیتون با نام علمی Olea درختی همیشه سبز از خانواده Oleaceae است. زیتون یکی از قدیمی‌ترین گیاهان مناطق مدیترانه‌ای است. محققان معتقدند که آشنایی با زیتون و بهره‌برداری از آن در خاورمیانه، هم‌زمان با پیدایش اولین انسان‌های متمدن، به‌ویژه در شرق مدیترانه بوده است. قدیمی‌ترین مدرک مستند در مورد زیتون، روی الواح گلینی نقش بسته که مربوط به زمان مینوس<ref>Minos</ref> پادشاه کرت بوده است. روی این الواح اطلاعات جالبی از آن دوره، درباره گونه‌های مختلف زیتون و روغن آن ذکر شده است.

در کتب ادیان مختلف، به‌خصوص کتاب مقدّس مسلمانان، قرآن، از این درخت ارزشمند، نام برده شده و به برخی ویژگی‌های آن در آیه 35 سوره نور، همچون فواید بسیار زیتون، به‌طور غیرمستقیم با ‌کاربرد لفظ «مبارکه» و احتراق سریع روغن آن «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» اشاره شده است. لفظ «مبارکه» در میان انواع میوه‌هایی که در قرآن ذکر شده، فقط به درخت زیتون نسبت داده شده و بیانگر آن است که همه اجزای درخت، با برکت و سودمند بوده و این گیاه از ارزش والایی برخوردار است. بر این اساس، در مقاله حاضر سعی شده است به مدد اشارات قرآن، به فواید و عمر طولانی درخت زیتون، همچنین زادگاه احتمالاً مدیترانه‌ای آن و اشتعال سریع روغن آن به دلیل وجود اسیدهای چرب غیر‌اشباع پرداخته شود. ازاین‌رو، با وجود شناخت تجربی مردم آن عصر از فواید زیتون و کاربرد آن در درمان بیماری‌ها و استفاده به‌عنوان مادة سوختی برای چراغ‌ها، به جنبه‌ای دیگر از وجوه علمی قرآن اشاره می‌گردد.

=مقدمه=

درخت در اساطیر و افسانه‌های کهن همواره از حرمت و قداست والایی برخوردار بوده؛ در ادیان مختلف نیز بر کاشتن و نگهداری از درختان بسیار تأکید شده است. این توجه، ممکن است ریشه در نیاز مبرم انسان‌ به درختان داشته باشد. یکی از درختانی که نه تنها در اساطیر، بلکه در کتب مقدّس به آن بها داده شده، درخت زیتون است. یکی از گونه‌های مهم و اقتصادی زیتون، گونه Olea europaea از خانواده Oleaceae است. طبق تعریف گیاه‌شناسی، زیتون درخت یا درختچه‌ای است راست، همیشه سبز، به ارتفاع 10تا20 متر، اغلب پرشاخه و منشعب، با پوست سبز تیره. برگ‌های سرنیزه‌ای یا مستطیلی یا تخممرغی، با دمبرگ کوتاه و چرمی، با سطح فوقانی سبز تیره و سطح تحتانی نقره‌ای. گل‌ها سفید، میوه شفت و سبز رنگ، در حالت رسیده بنفش تیره یا سیاه‌رنگ، تخم مرغی، به قطر 1تا2 سانتی‌متر. رویشگاه آن ایران، اروپا، عراق و نواحی مدیترانه‌ای گزارش شده است<ref>مظفریان، 1383: 474تا475</ref>.

تامبسی <ref>Tombesi.</ref> در سال 1996 بیان می‌کند که زیتون برخلاف اغلب درختان میوه توانایی بالایی نسبت به تحمل شرایط محیطی دارد و می‌تواند در خاک‌های شور با درجه حاصلخیزی بالا رشد کند. طبق گفته بیانچینی و فرانچسکو<ref>Bianchini & Francesco</ref> در سال 1976، درخت زیتون درخاکی که به خوبی زهکشی شده باشد و اسیدیته آن حدود 8 باشد به خوبی رشد می‌کند. کشاورزان عهد باستان تصور می‌کردند این درخت‌ فقط در ساحل دریا می‌روید. حتی پدر علم گیاه‌شناسی «تئوفراستوس» محاسبه کرده بود که این درخت‌ فقط تا فاصله 55/6 کیلومتری از دریا امکان ادامه‌ حیات دارد. البته، این عقیده تاکنون اثبات نشده است؛ ولی رویشگاه‌ درختان زیتون اغلب در سواحل دریای مدیترانه بوده‌ و اغلب جزایر این دریا به‌ویژه نواحی‌ جنوب غربی دریای مدیترانه (شبه‌جزیره ایبری و شمالغربی آفریقا) از مراکز عمده تولید زیتون دنیا است. درخت زیتون از دوران کهن به عنوان منبعی برای‌ به دست آوردن محصولی با ارزش غذایی بالا، مصارف دارویی و درمانی و تولید روغن و صابون مورد توجه بوده است<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

برخی محققان که در زمینۀ اعجاز علمی قرآن پژوهش‌هایی انجام داده، چنین ادعّا می‌کنند که آیه 35 سوره نور به دو موضوع: یکی، فواید زیتون و دیگری، اشتعال بدون آتش <ref>هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (54) درباره این قسمت از آیه به مسئله «احتراق بدون آتش» اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که آیه به احتمال زیاد به کشف برق اشاره دارد که این حالت، شباهت بسیاری به سوختن ستاره و پخش نور دارد. وی می‌نویسد این آیه اشاره به چیزی دارد که نور می‌پراکند، در‌حالی‌که نه در غرب است و نه در شرق. یعنی ابعاد فیزیکی ندارد و توسط آتش هم فروزان نگردیده است. پس به احتمال زیاد این آیه قرآن اشاره به کشف برق دارد. چون برخلاف چراغ‌های تیلی و گازی، در یک چراغ برقی چیزی سوخته نمی‌شود و روشن‌شدن آن بدون آتش است. بدین‌ترتیب که در اثر ارتعاشات اتم‌های فلز تنگستن، درجه حرارت در سیم آن به دو هزار سانتی‌گراد می‌رسد. در این درجه حرارت سایر فلزات ذوب می‌گردند؛ امّا فلز تنگستن ذوب نشده؛ بلکه یک روشنی قوی قابل دید تولید می‌کند. با وجود این حرارت زیاد هیچ احتراقی صورت نمی‌گیرد، زیرا در داخل گروپ اکسیژن وجود ندارد و سیم تنگستن هم کم نمی‌شود. حالتی که در قرآن ذکر گردیده شباهت زیادی به یک ستاره روشن دارد. وی در ادامه می‌گوید اگر فکر کنیم که منظور آیه ستاره باشد، در این صورت نیز سوختن ستاره و پخش نور بدون موجودیت آتش صورت می‌گیرد. در پایان به نظر می‌رسد آنچه هارون یحیی درباره این قسمت از آیه ادعا نموده، بدون توجه به قبل و بعد آیه بوده است.</ref> اشاره دارد. حال آنکه بشر در گذشته از خواص بسیار این میوه آگاه بوده و در درمان بیماری‌ها از آن استفاده می‌کرده و در کتب مقدّس آمده به‌عنوان مادة سوختی نیز برای احتراق چراغ‌ها به‌کار می‌رفته، پس آیه مذکور اعجاز علمی قرآن را بیان نمی‌دارد؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

از این‌رو، ابتدا به کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته و جایگاه آن در قرآن و کتب مقدّس پرداخته، سپس با بیان معنای لفظ «مبارکه» به خواص و عمر طولانی درخت زیتون می‌پردازیم، آنگاه با شرح دیدگاه مفسران درباره عبارت «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ» احتمالات مطرح درباره زادگاه زیتون ارائه می‌گردد. در پایان، با بیان ترکیبات شیمیایی روغن زیتون و تأثیر فراوان اسیدهای چرب غیراشباع در اشتعال روغن آن به روشن‌ترشدن مفهوم «يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» می‌پردازیم.

=کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته=
درخت زیتون که طول‌ عمرش از 1000 تا 2000 سال است، قرن‌ها قبل از میلاد مسیح، در فلسطین و سوریه پرورش داده می‌شد. در زمان‌ هومر، پرورش آن در یونان معمول گردید و سپس در قرن هفتم‌ قبل از میلاد، به ایتالیا و پس از کشف قاره آمریکا بدان جا انتقال یافت. در یونان معتقد بودند که درخت زیتون را ربّ النوع عقل کاشته و بر سر برندۀ مسابقات المپیک تاجی از برگ زیتون می‌گذاشتند. در قدیم نیز در کلیسای کاتولیک‌ها روغن زیتون را برای‌ تقدیس پادشاهان به‌کار می‌بردند <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>.

بابلی‌‌‌ها و آشوری‌ها از روغن کنجد و گردو برای مصارف مختلف استفاده می‌کردند؛ درحالیکه سوری‌ها و مردم سرزمین مقدس (فلسطین) زیتون را از قدیم می‌شناختند و از آن بهره می‌بردند. آن‌ها روغن زیتون را به مصر 1600تا3000 سال قبل از میلاد معرفی کردند. در زمان رامسس دوم (1165تا1197ق.م) از روغن زیتون برای روشنایی و برای نرم کردن پوست، ترک خوردگی‌ها، و آفتاب سوختگی‌ها استفاده می‌شد<ref>جانیک ، 2007: 1074</ref>. علاوه بر آن، از روغن زیتون برای پخت‌وپز و تزیین استفاده می‌شده است که مصداق آن در کشورهای حوزه مدیترانه مشاهده می‌شود؛ ولی اولین استفاده روغن زیتون، برای درمان بوده است. این ماده روغنی در آب و هوای خشک شرق، ماده‌ای بسیار حیاتی برای سلامتی به‌شمار می‌رفت و میوه این درخت در آن دوران ابتدایی در بین جنگجویان بربری نمادی از صلح و حسن نیّت بود. سپس، هم‌زمان با توسعه سازمان‌های دریایی این روغن به‌عنوان یکی از اقلام تجاری به کشورهای آسیای صغیر و مناطق دریایی انتقال یافت و بی‌تردید گیاه زیتون نیز درپی آن گسترش یافت. این روغن ارزشمند بعدها برای مصارف اقتصادی و نور افروزی استفاده شد، لازم به ذکر است که سوختن روغن زیتون شعله خیلی درخشانی می‌دهد <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>.

در جنگ‌های اسپانیا، پزشکان ارتش ناپلئون به‌خاطر عدم‌ دسترسی به گنه‌گنه،گرد یا دم‌کرده برگ و پوست درخت زیتون‌ را برای درمان تب‌نوبه به‌کار می‌بستند. پزشکان اسپانیایی این‌ طریقه درمان را از دیرباز می‌شناختند و ساکنان برخی از روستاهای‌ اسپانیا که به طول عمر شهرت دارند، سلامت و طول عمر خود را به مصرف زیاد زیتون نسبت می‌دهند. روغن زیتون نرم‌کننده است، جریان صفرا را فعال می‌کند، به علاوه در دردهای کلیوی و یبوست‌های مزمن تجویز می‌شود <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>. از طرف دیگر زیتون در مراسم مذهبی ساسانیان استفاده می‌شده و در کتاب خدای نامک به آن اشاره شده است <ref>طباطبایی، 1374: 4</ref>.

=زیتون در کتب مقدّس=
اشارات متعددی در انجیل درباره این گیاه و تکثیر آن وجود دارد. در این کتاب مقدّس، چند بار از زیتون به‌عنوان میوه‌ای پرسود و منفعت یاد شده و به پیوند آن نیز، صرفاً در این کتاب، پرداخته شده است. زیتون به همراه انگور در کتاب مقدس یهودیان بیشترین تعداد تکرار را داشته است. روغن زیتون برای مصارف مذهبی مانند مراسم تقدیس<ref>anounting</ref> در مسیحیت و یهودیت استفاده می‌شود. در کتاب مقدس یهودی‌ها<ref>اگزودوس 27 :20</ref> گفته شده که به بنیاسرائیل فرمان داده شد که «روغن زیتون مصفی و کوبيده شده برای روشنایی نزد تو بياورند تا چراغ‌ها دائماً روشن شود» <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>. این مطلب بیانگر آن است که در کتب مقدّس پیش از قرآن به اشتعال طولانی مدّت روغن زیتون اشاره شده است. از این‌رو، ذکر اشتعال سریع روغن زیتون در قرآن دلیلی بر اثبات اعجاز قرآن در این خصوص نیست؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

بنابر روایتی هنگامی که خشم خداوند که در طوفان [نوح] ظاهر شده بود، کاهش یافت؛ کبوتری با شاخه‌ای زیتون در منقارش ظاهر شد که نشان صلح و آرامش بود <ref>فاروقی، 1379: 39 </ref>. مشهور است که اولین درختی که پس از طوفان روئید، درخت زیتون بود <ref>محدث، 1381: 20و21</ref>. ملت یهود کشت زیتون را در عصرهای قدیم تجویز و ترویج کرده‌اند و در کتاب ژنز از ساقه‌های این درخت صحبت شده است <ref>طباطبایی، 1374: 2 </ref>.

=زیتون در قرآن=

در قرآن، نام «زیتونه» یک مرتبه در آیه 35 سوره نور به‌کار رفته است.این آیه، تنها آیه‌ای است که از زیتون، به‌عنوان درخت مبارک یاد می‌کند و سپس به بیان سایر ویژگی‌های آن از جمله موقعیت جغرافیایی و نحوه سوختن روغن آن می‌پردازد:

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

واژه «زیتون» در قرآن پنج مرتبه به‌کار رفته است. در جدول شماره یک، کاربرد زیتون در قرآن آورده شده است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد زیتون در قرآن
|-
| 1|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=99}}
|-
| 2|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=141}}
|-
| 3|| {{QFrame|Surah=16|Ayah=11}}
|-
| 4|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
|-
| 5|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
|-
| 6|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}
|-
| 7|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=29}}
|}

در آیه 99 سوره انعام <ref>اوست خدايى كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتى را رويانيديم، و از آن نبات ساقه‌‏اى سبز و از آن دانه‏‌هايى بر يكديگر چيده و نيز از جوانه‌‏هاى نخل خوشه‌‏هايى سر فرو هشته پديد آورديم، و نيز بستان‌هايى از تاك‌ها و زيتون و انار، همانند و ناهمانند. به ميوه‏‌هايش آن گاه كه پديد مى‌‏آيند و آن‌گاه كه مى‏‌رسند بنگريد كه در آن‌ها عبرت‌ها است براى آنان كه ايمان مى‌‏آورند.</ref>، به يكى از شاهكارهاى آفرينش در اين درختان اشاره كرده، مى‌‏فرمايد: «هم با يكديگر شباهت دارند و هم ندارند» (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ) با توجه به آيه 141 <ref>و اوست كه باغ‌هايى آفريد نيازمند به داربست و بى‌‏نياز از داربست، و درخت خرما و كشت‌زار، با طعم‌هاى گوناگون، و زيتون و انار، همانند، در عين حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آن‌ها بخوريد و در روز درو حق آن را نيز بپردازيد و اسراف مكنيد كه خدا اسرافكاران را دوست ندارد.</ref> همين سوره كه وصف «متشابه و غير متشابه» را براى زيتون و انار ذكر كرده، استفاده مى‌‏شود كه در آيه مورد بحث نيز وصف مزبور درباره همين دو درخت است. اين دو درخت از نظر شكل ظاهرى و ساختمان شاخه‏‌ها و برگ‌ها شباهت زيادى با هم دارند؛ در‌حالى‌كه از نظر ميوه و طعم و خاصيت آن بسيار با هم متفاوتند، يكى داراى ماده چربى مؤثر و نيرومند و ديگرى داراى ماده اسيدى و قندى است كه با يكديگر كاملاً متفاوتند <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371</ref>. همچنین ممکن است «مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ» دلالت بر وجود تشابه و تفاوت در میان درخت زیتون و درختان انار و انگور و خرما داشته یا به گفته علامه طباطبایی <ref>1417: ج‏7، 363</ref>مقصود این است كه هر يك از آن ميوه‏‌ها از نظر طعم و شكل و رنگ و امثال آن هم متشابه دارد و هم غيرمتشابه. البته احتمال دیگری<ref>اين احتمال در تفسير آيه نيز وجود دارد كه عبارت فوق اشاره به انواع و اصناف مختلف درختان و ميوه‏‌ها است، بعضى از ميوه‏‌ها و درختان با يكديگر شبيهند و بعضى ديگر با هم مختلفند. (يعنى هر كدام از اين دو صفتى است براى يك دسته از درختان و ميوه‏‌ها، اما طبق تفسير اول هر دو، صفت براى يك چيز بودند)(مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371).</ref> نیز در تفسیر این آیه وجود دارد که از سیاق آیه بعید به نظر می‌رسد. لذا در تحقیقات علمی به تفاوت‌ها و شباهت‌های زیتون و سایر میوه‌های که همراه با آن در قرآن ذکر شده، پرداخته خواهد شد.

در ذیل آیه 11 سوره نحل <ref>و با آن برايتان كشت‌زار و زيتون و نخل‌ها و تاكستان‌ها و هر نوع ميوه بروياند، در اين عبرتى است براى مردمى كه مى‌‏انديشند</ref> نیز گفته شده ممكن است چنين به نظر آيد كه اگر قرآن در آيات فوق از ميان انواع ميوه‏‌ها روى زيتون و خرما و انگور تكيه كرده به خاطر وجود آن‌ها در محيط نزول قرآن بوده است؛ ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن و عمق تعبيراتش روشن مى‏‌شود كه مطلب از اين فراتر است. دانشمندان می‌گویند كمتر ميوه‏‌اى است كه براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه ميوه، مفيد و مؤثر باشد. ایشان مى‌‏گويند «روغن زيتون» براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد، كالرى حرارتى آن بسيار بالا است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج11، 173</ref>.

گفتنی است علاوه بر ذکر نام زیتون در قرآن، سوگند به «انجیر و زیتون» و به «طور سیناء» در آیات نخستین سوره تین، نیز بیانگر اهمیت زیتون و خواص بی‌شمار آن است. «طور سیناء» به عنوان یکی از احتمالات محل رویش زیتون، در ادامه، بررسی خواهد شد.

امّا درباره اينكه آيا منظور، سوگند به همين دو ميوه معروف است يا چيز ديگر؟ مفسران سخنان گوناگونى دارند. در تفسیر نمونه<ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج27، 139</ref> چنین آورده شده که بعضى آن را اشاره به همان دو ميوه معروف مى‏‌دانند كه خواص غذايى و درمانى فوق‌العاده زيادى دارد، بعضى ديگر معتقدند كه منظور از آن، دو كوهى است كه شهر «دمشق» و «بيت‌المقدس» بر آن‌ها قرار گرفته، چرا كه اين دو محل سرزمين قيام بسيارى از انبياء و پيامبران بزرگ خدا است و اين دو قسم با سوگندهاى سوم و چهارم كه از سرزمين‌هاى مقدّسى ياد مى‌‏كند هماهنگ است.

بعضى نيز گفته‌اند نام‌گذارى اين دو كوه به نام «تين» و «زيتون» به خاطر اين است كه بر يكى از آن‌ها درختان انجير مى‏‌رويد و بر ديگرى درختان زيتون.

بعضى نيز «تين» را اشاره به دوران آدم دانسته‏‌اند؛ چرا كه لباسى كه آدم و حوا در بهشت پوشيدند از برگ درختان انجير بود و زيتون را اشاره به دوران نوح مى‌‏دانند؛ زيرا در آخرين مراحل طوفان، نوح كبوترى را رها كرد تا درباره پيدا‌شدن خشكى از زير آب جستجو كند او با شاخه زيتونى بازگشت و نوح فهميد كه طوفان پايان گرفته و خشكى از زير آب ظاهر شده است؛ لذا شاخه زيتون رمز صلح و امنيت است.

بعضى نيز «تين» را اشاره به مسجد نوح كه بر كوه جودى بنا شد، مى‌‏دانند و زيتون را اشاره به بيت المقدس؛ ولى ظاهر آيه در بدو نظر همان دو ميوه معروف است، اما با توجه به سوگندهاى بعد مناسب دو كوه يا دو مركز مقدس و مورد احترام مى‏‌باشد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(ص) مى‌‏خوانيم كه خداوند از ميان شهرها چهار شهر را برگزيد و درباره آن‌ها فرمود:
{{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
{{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
تين، مدينه است و زيتون، بيت‌المقدس و طور سينين، كوفه «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»، مكه است <ref>عروسى‌حويزى، 1415: ج5، 606</ref>.

همچنین در آیۀ بیست سوره مؤمنون {{QFrame|Surah=23|Ayah=20}}<ref>و از طور سينا درختى برمى‌‏آيد كه روغن و نان خورشى براى خورندگان است</ref> ، به‌طور غیرمستقیم به زیتون، به‌عنوان درختی اشاره شده که در «طور سیناء» می‌روید و از آن، روغنی خوراکی به‌دست می‌آید.

=فواید و طول عمر درخت زیتون=
لفظ «مبارک»، به همراه تمام مشتقات آن، 32 مرتبه در قرآن به‌کار رفته است. حائز اهمیت است لفظ «مبارک و مبارکه» در خصوص قرآن
<REF>انعام، 92 و 155؛ انبیاء، 50؛ ص، 29.</REF>، مکه<REF>آل‌عمران، 96.</REF> ، باران<REF>ق، 9</REF> ، تحیت<REF>نور، 61.</REF> ، حضرت عیسی(ع)<REF>مریم، 31.</REF> ، زمان (شب قدر)<REF>دخان، 3.</REF> و مکان مبارک <REF>مؤمنون، 29.</REF> و درخت زیتون به‌کار رفته است. جالب است در میان انواع میوه‌های ذکر شده در قرآن، فقط از درخت زیتون، با این صفت نام برده شده است. همچنین توجه به این نکته که وادی ایمن<REF>قصص، 30.</REF> نیز با این صفت به کار رفته تأمل برانگیز است.

هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (99) می‌نویسد کلمۀ مبارک، زیتون را یک چیز بسیار مفید، مقدس و خجسته معرفی می‌کند. قرآن با قسم یادکردن به زیتون، آن را مهم جلوه داده و علم ثابت کرده که زیتون نه تنها یک غذای لذت‌بخش است؛ بلکه یک منبع مفید برای صحت نیز می‌باشد.

کلمۀ «مبارکه» از ریشه «برک» در اصل به معنای ثابت‌بودن است <REF>ابن فارس، 124</REF> و «برکه» به معنی فزونی و نموّ است<REF>فراهیدی، 1410: ج5، 367</REF>. این واژه هر چند كه در معانى<ref> واژه «بَرْك» به معنی سينه شتر است.</ref> ديگر نيز به ‌كار رفته است؛ ولی معناى همراهى و پايدارى و ملازمت نيز از آن استنباط مى‏شود. «مُبَارَك»، چيزى است كه در آن خير و بركت باشد؛ بنابراين به هر چيزى كه فزونى و زيادتى نامحسوس در آن مشاهده شود، مبارك مى‌‏گويند<REF>راغب‌اصفهانی، 1412: 119</REF>.

با توجه به مطالب ذکر شده، می‌توان نتیجه گرفت كه «بركت» به معناى فايدۀ ثابت است ممكن است گاهى از آن، مطلق ثبوت اراده شودو با نموّ و زيادت و سعادت قابل جمع بوده؛ بلكه به‌دور از اين معانى نيست<REF>قرشی، 1371: ج1، 189</REF>.

مفسران دربارۀ اینکه خداوند متعال از درخت زیتون با صفت «مبارکه» یاد می‌کند، دلایل مختلفی را بیان می‌دارند: برخى گويند: به‌سبب اين‌ است كه منافع آن زياد است. برخى دیگر گويند: علت اينكه زيتون را ذكر مي‌كند به‌خاطر اين است كه روغن آن بهتر مى‏‌سوزد. بعضى براین باورند: كه زیتون اولين درختى بود كه پس از طوفان نوح روئيد و محل روئيدن آن جايگاه انبياء بوده است، برخى گويند: به‌خاطر اين است كه هفتاد پيامبر، از جمله ابراهيم(ع) آن را مبارك ساخته‏‌اند؛ بدين علت مبارك ناميده شده است <REF>طبرسی، 1372: ج7،225</REF>.

در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده كه زيتون را بخورانيد و به تن بماليد كه از درخت مباركى است‏ <REF>كمره‏اى، 1351، ج10، 21</REF>.

در حدیثی از امام علی(ع) نیز آمده با روغن زیتون، بدن را چرب کنید و با آن، خورش بسازید، چرا که روغن نیکان و خورشِ برگزیدگان است، دوبار به پاکی سوده شده، در آن، بِدان هنگام که روی می‌کند و بِدان هنگام که پشت می‌کند، برکت نهاده شده است و با وجود آن، هیچ بیماری‌ای زیان نمی‌رساند <REF>کلینی، ج6، 331</REF>.

برداشتی که از مبارک‌ بودن درخت زیتون شده و فقط به فواید بی‌شمار میوۀ آن توجه شده، غالباً از آنجا نشأت می‌گیرد که «مبارکه» صفت برای «زیتونه» در‌نظر گرفته شده؛ در‌حالی‌که در متن آیه، صفت «مبارکه» بلافاصله بعد از «شجره» آورده شده، نه «زیتونه». در حقیقت «مبارکه صفت برای شجره است»<REF>درویش، 1415: ج6،606</REF>؛ یعنی تمام اجزای درخت زیتون، از برگ و میوه و چوب، همگی، پربرکت هستند و این صفت، فقط مختص به میوۀ آن نیست. همچنین با نظر به معنای «ثبات» که ابن‌فارس در ریشۀ این کلمه نهان دانسته، علاوه بر فواید تمام اجزای درخت زیتون، باید به ویژگی خاص آن، ثبات درخت زیتون، نیز توجه شود.

درخت زیتون، از فواید بی‌شماری برخوردار است. این درخت به‌علت همیشه سبزبودن در ایجاد فضای سبز و حفاظت از خاک، به‌ویژه در شیب‌ها و اماکنی که دارای خاک نامناسب هستند، به‌کارمی‌رود. علاوهبرآن، از روغن میوه و هسته آن می‌توان در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی استفاده نمود. حائز اهمیت است که از برگ این درخت نیز به‌عنوان دارو استفاده می‌شود <REF>طباطبایی، 1374: 2و10</REF>. چوب زیتون مرغوب، خوش نقش، خوش رنگ، جلاپذیر است و کاربردهای فراوانی در خراطی و ساخت وسایل تزیینی و تهیه روکش‌های مرغوب دارد<REF>حسن‌عباسی، 1373: 31</REF>. فواید درخت زیتون و محصولات حاصل از آن بسیار زیاد می‌باشد که به برخی از آن‌ها به‌صورت مختصر اشاره شد. در ادامه، در بخش مربوط به روغن زیتون، به سایر خواص آن اشاره می‌شود.

همچنین، درخت با برکت زیتون، عمر بسیار طولانی دارد. ساقه‌های قوی و بیش از هزار ساله درختان زیتون در حاشیه دریای مدیترانه همواره شگفتی جهان‌گردان، گیاه‌‎شناسان و دانشمندان علوم طبیعی را برانگیخته است <REF>طباطبایی،1374: 6</REF>. تئوفراستوس، معتقد است که این گیاه تا دویست سال عمر می‌کند؛ امّا بررسی‌های اخیر محققان با شمارش حلقه رشد سالیانه نشان داده که این درخت تا دوهزار سال نیز می‌تواند عمر نماید <REF>راکهام و مودی ، 1997: 200</REF>. برخی نیز ذکر کرده‌اند که زیتون تا سه‌هزار سال نیز می‌تواند عمر نماید<REF>جانی‌نودهی، 1373: 52</REF>. در علی‌آباد گرگان درختان زیتونی وجود دارند که عمر آن‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. علاوه‌برآن، درختان زیتونی در منطقه بختیاری در روستای «سونک» و در منطقه «زیتی» دیده شده که عمر آن‌ها به بیش از هشتصد تا هزار سال می‌رسد<REF>طباطبایی، 1374: 4</REF>. یکی از نکات جالب دربارة درخت زیتون، به ارث رسیدن این درخت می‌باشد که شاید به‌علت عمر طولانی آن است، به‌گونه‌ای که در‌خصوص آن گفته شده است که جزء معدود درختانی است که به ارث می‌رسد <REF>پاک‌نژاد، 160:1355</REF>.

[[پرونده:درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|تصویر 1: نمایی از درختان زیتون تنومند با عمر طولانی]]

بنابراین، درخت زیتون علاوه بر خواص بسیاری که دارد؛ در میان سایر درختان نیز بیشترین عمر را دارد که این دو موضوع، هم با معنای ریشه «برک»، یعنی ثبات و پایداری و هم با معنای کلمه «مبارک»، یعنی پربرکت‌بودن درخت زیتون، کاملاً سازگار است.

در قرآن کریم، نام 22 گونه گیاهی ذکر شده است که به هفده خانواده گیاهی تعلق دارند. این گونه‌های گیاهی شامل انواع درختی، بوته‌ای و علفی هستند. در میان گیاهان نام برده شده در قرآن، دو خانواده گندمیان<REF>Poaceae</REF> و حبوبات<REF>Fabaceae</REF> دارای گیاهانی یکساله هستند که رژیم غذایی اغلب اقوام و چهارپایان به گونه‌های آن‌ها وابسته است و جزء اولین و دومین گیاهان مهم اقتصادی جهان به‌شمار می‌آیند. خانواده‌هایی چون زیتون<REF>Oleaceae</REF> و انگور <REF>Vitaceae</REF> با وجود محدودبودن تعداد گونه‌های کاربردی آن‌ها، به‌سبب استفاده اقتصادی نیز در جایگاه بالایی قرار دارند<REF>بنت، بی‌تا، 1</REF>.

یکی از گیاهان مهم و اقتصادی خانواده زیتون، درخت زیتون است که رژیم غذایی و اقتصاد بسیاری از کشور‌های حوزه مدیترانه به آن وابسته است. با توجه به آنچه ذکر شد، مطلبی که نظر هر خواننده هوشیار را به خود متوجه میکند، ذکر کلمه «مبارکه» برای درخت زیتون در قرآن کریم است. همان‌طورکه ذکر شد دو خانواده مهم اول دارای گیاهان یکساله کاربردی هستند و پس از آن‌ها با توجه به ذکر قرآن و اهمیت گیاهان در نزد انسان درخت زیتون به لحاظ کاربردی از سایر درختان متمایز می‌شود و این همان توصیف به‌جا و مناسب قرآن برای درختی است که تمام اجزای آن اعم از چوب، میوه، برگ و حتی خود درخت دارای موارد استفاده متعدد است. در آیات 99و 141 سوره انعام مقایسه‌های قابل تأملی (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَمُتَشابِهٍ) در مورد میوه‌هایی چون انار و خرما با زیتون بیان شده است که ممکن است در نگاه اول سؤال برانگیز باشد؛ ولی پس از بررسی‌های علمی تحسین هر خواننده هوشیاری را برمی‌انگیزد. تشابه و تفاوت‌های این جنس‌ها در جدول زیر آمده است.

{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول 2: تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون<REF>مظفریان،1383</REF>.
|-
!صفات !! انار !! زیتون !! خرما !! انگور
|-
! نام علمی|| Punica Granatum|| Olea europaea|| Phoenix dactylifera|| Vitis vinifera
|-
! نوع گیاه|| درخت یا درختچه|| درخت یا درختچه|| درخت|| درختچه پیچان
|-
! برگ|| ساده|| ساده|| شانه‌ای|| ساده
|-
! تک‌لپه/دولپه|| دولپه|| دولپه|| تک لپه|| دولپه
|-
! نوع میوه|| شفت|| شفت|| میوه گوشتی دارای میانبر یک دانه‌ای|| سته
|-
! تخمدان || زیرین|| زیرین|| زیرین|| زیرین
|-
! برخی خواص درمانی|| درمان کم‌خونی، بهبود دهنده درد سينه، سرفه، قابض|| مسهل، رفع درد اعضا، رفع سرفه || زيادکننده خون، معالج درد کمر و نرم‌کننده سينه و شش‌ها، ملين|| ملين، درمان سرفه و سل ريوی، درمان کم خونی
|}

=زادگاه درخت زیتون=

آیۀ 35 سوره نور، پس از ذکر مبارک‌بودن درخت زیتون، به بیان صفت دیگری از آن درخت می‌پردازد: «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...». این عبارت، در واقع، صفت دوم «شجره» بوده (درویش، 1415: ج6،606) و مفهوم را نه به طور صریح، بلکه با کنایه بیان می‌کند (ابن‌عاشور، ج18،193). عبارت «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...» تنها یک‌بار در قرآن به‌کار رفته است. اگرچه مشتقات دو واژه «شرق» و «غرب» در 17 آیه قرآن به‌کار رفته است.

از این‌رو، دربارۀ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی، تفسیرها و مصادیق مختلفی ارائه شده است:

برخی گویند: درختى است كه تمام جوانب آن به طور مساوى در معرض تابش نور آفتاب است، نه در جانب شرق باغ و كنار ديوارى قرار گرفته است و نه در جانب غرب كه تنها يك سمت آن آفتاب ببيند و در نتيجه ميوه آن نيمى رسيده و نيمى نارس و روغن آن ناصاف ‌گردد (مکارم‌شیرازی، 1374: ج14، 477)؛ بلكه در وسط قرار دارد و ميوه‏اش به خوبى مى‏رسد و روغنش زلال است. دليل بر اين معنا، جمله «يَكادُ زَيْتُها يُضِي‏ءُ، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» است؛ چون سياق آیه اين است كه مراد از آن، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى‏شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد (طباطبایی، 1417: ج15،124)، يعنى نه چنان است كه از سايه بهره نگيرد و نه چنان است كه از خورشيد بهره نگيرد؛ بلكه از هر دو بهره مي‌گيرد (طبرسی، 1372: ج7، 255). در روایت<ref> «لا خير في شجره و لا في نبات في مفيأة و لا خير فيهما في مضحى».</ref> است: هیچ نفعی در درخت و گیاهی که همیشه در سایه یا نور خورشید باشد، نیست (بیضاوی، 1418: ج4، 107).
دیگر اینکه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق يا مغرب برويد؛ بلكه درخت بهشتى است. بعضى ديگر گفته‏اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق و مغرب دنيا نيست؛ بلكه از درختان شام است که در ميان مشرق و مغرب قرار دارد و روغن آن بهترين روغن است. این دو دیدگاه اخیر، از نظر علامّه طباطبایی (1417: ج15، 124) پذیرفتنی نيست؛ چون از سياق آیه فهميده نمى‏شود.
همچنین احتمال داده‌اند، منطقه‌ای بین شرق و غرب سرزمین عرب، یعنی شام مدّ نظر باشد (ابن‌عاشور، ج18،193) که گفته شده زادگاه درخت زیتون است.
البته، مفسران دربارة تخصيص درخت زيتون به صفت نه شرقی و نه غربی «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، دلایل متعددی را بیان داشته‌اند که تمام آن‌ها می‌تواند در مشخص‌شدن آن نوع، درخت زیتونی که مدّ نظر قرآن است دخیل باشد:
برخی گفته‏اند: براى آن است كه بیان نماید روغن آن درخت، روشن‌تر و صاف‏تر است. برخی دیگر گفته‏اند: براى آن كه شاخه‏هاى آن، از سر تا پا همه برگ دارد. همچنین گفتند: براى آن است كه در استخراج روغن آن نیاز به فشردن نیست یا براى آنكه زیتون، اوّلین درختى است كه بر زمين رویید. نیز گفته‏اند: اوّلین درخت كه پس از طوفان بر زمين پديد آمد یا براى آن كه زادگاه آن در شام و بيت المقدّس است كه منزل انبيا و اولياست و زمين مقدّسه است (ابوالفتوح‌رازى، ج‏14، 147).

در‌خصوص این مطلب، لازم است به آیۀ بیست سورۀ مؤمنون که به‌طور غیرمستقیم به زیتون اشاره دارد، نیز اهتمام ورزید. در این آیه، «وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآكِلِين»، گفته شده مقصود از درختى كه در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مى‏آيد، درخت زيتون است (طباطبایی، 1417: ج15، 23).
مفسران دربارۀ مراد از «طور سيناء»، دو احتمال عمده داده‏اند:

نخست اينكه اشاره به همان كوه طور معروف، واقع در صحراى سينا دارد؛ دوم اينكه طور سيناء جنبه توصيفى دارد و به‌معنى كوه پربركت يا كوه پردرخت يا كوه زيبا است؛ چون طور به‌معنى كوه و سيناء به‌معنى پربركت و زيبا و مشجر است (مکارم‌شیرازی، 1374: ج14،220).

حال دربارۀ کوه طور، ابن‌زيد گوید: كوهی است در ميان مصر و أيل كه حضرت موسى(ع)، در آنجا با خداى مناجات كرد. مقاتل گوید: اوّلین كوهى است كه زيتون بر آن رويید. (ابوالفتوح‌رازى، 1408: ج14،15). بنابراین، کوه طور واقع در صحرای سینا می‌تواند یکی دیگر از احتمالات نخستین محل پیدایش درخت زیتون باشد.

از این‌رو، برای بررسی دقیق علمی، می‌توان احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی یا به عبارت دیگر، احتمالات ایشان دربارة زادگاه درخت زیتون را چنین دسته‌بندی کرد که در جدول شماره سه نشان داده شده است.

[[پرونده:زادگاه درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|جدول3: احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی (زادگاه درخت زیتون)]]

تحقیقات علمی متعددی، به‌منظور جستجوی زادگاه اصلی درخت زیتون صورت گرفته است؛ امّا هنوز دربارة خواستگاه دقیق آن اظهار نظر قطعی نشده است. هرچند که بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای داشته و 35تا40 گونه درختی یا درختچه‌ای و حدود 1200رقم دارد. مناطق مدیترانه‌ای به مناطقی اطلاق می‌شوند که در فاصله بین طول جغرافیایی 30تا45 درجه واقعاند، این مناطق بهار و پاییز کوتاه، تابستان گرم و خشک و زمستانی معتدل و بارانی دارند (صالحی، 1373: 73).
زیتون، گونه‌ای دیپلوئید (2n کروموزومی) با 2n=2x=46 است که به دو زیر گونه تقسیم می‌شود.Olea europaea زیر گونه europaea و O. europaea زیر گونه cuspidate دو زیر گونه‌ای هستند که بهطور وسیع پراکنده شده‌اند.Olea europeae: sub sp. europaeae var. sylvestris گونه خودرو (وحشی) محسوب می‌شود (براچی و دیگران، 2011: 450). زیتون‌های وحشی از جنوب آفریقا تا جنوب آسیا، در کوههای صحرا و مکرانسیا دیده شده‌اند (نور محمدی ، زهرا و دیگران ،2012: 708). بررسی‌های لومارت و همکاران در سال 2000 نشان داد که در بین دسته زیتون به لحاظ تکاملی می‌توان سه قبیله را تشخیص داد؛ تاکسون‌های جنوب و شرق آفریقا؛ تاکسون‌های آسیایی؛ تاکسون‌های متعلق به مکرونسیا،صحرا و مدیترانه. طبق این بررسی‌ها مشخص شد که زیتونی که امروزه کشت می‌شود با تاکسون‌های متعلق به صحرا و مکرونسیا ارتباط نزدیکتری به لحاظ کلروپلاستی دارد و گونه‌های متعلق به شرق آفریقا و آسیا باید از زیتون مدیترانه‌ای به لحاظ گونه‌ای جدا قرار گیرند (لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 547). گونه O. europaea زیرگونه sylvestris تنها گونه‌ای است که برای کشتکردن اهلی شده تا Olea europaea زیر گونه europaeaاز آن به‌دست آید (لومارت، رزالین و دیگران، 1997: 39). بهعبارتدیگر، این گونه، قدیمی‌ترین گونه کاشته شده است. سایر تاکسون‌های زیتون وحشی یا برای تغذیه دامها یا برای بهره‌برداری از چوب سخت آن‌ها به‌کار میروند (لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 548)؛ زیرا گونه‌های وحشی دارای میوه کوچکتر و روغن کمتری هستند. تحقیقات نشان داده است که بیشترین تنوع ژنتیکی زیتون در شمال غربی آفریقا وجود دارد (بسنارد و دیگران، 2008 :25). بسنارد و همکاران در سال 2013، با بررسی فیلوژنتیکی ژنوم کلرپلاستی زیتون در مناطقی موسوم به نقاط داغ یا Hotspot (اماکنی که بیشترین تنوع زیستی با درجه بالای آسیب‌پذیری را دارا هستند) و پراکنش ژنوم پلاستیدها، نحوه پراکنش گونه‌ها و فسیل‌های ماکروسکوپی به جا مانده سه منطقه را به عنوان زادگاه این اجداد تعیین نموده اند. قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق مناطقی هستند که به عنوان زادگاه زیتون در نظر گرفته شدند(بسنارد و دیگران، 2013 :1471).

علاوه بر موارد یاد شده، زیتون مقدس یا زیتون وحشی با نام علمی Olea aucherii یا Olea chryscphillaگونه‌ای از زیتون است که اصل و مبدأ آن از اتیوپی (حبشه) است که در عربستان، ایران (استان کرمان جنگلهای بین اسفندیه و سیرجان در ارتفاع 2000تا2500 متری) و جزایر اقیانوس هند می‌روید. برگ‌های آن، نقره‌ای متمایل به زرد طلایی است، حاشیه برگ‌ها قطور و صاف است. میوه ریز آن 6تا8 میلیمتر طول دارد (حسن‌عباسی، 1373: 36).

با توجه به بررسی‌های دانشمندان می‌توان نتیجه گرفت که بهترین زیتون و روغن حاصل از آن در مناطقی حاصل می‌شود که زمستان معتدل و تابستان گرم دارد (مناطق مدیترانهای) و تابش نور آفتاب بر تمام جوانب درخت زیتون در این مناطق میتواند بر مرغوبیت روغن آن تأثیر بهسزایی داشته باشد.

=اشتعال سریع روغن زیتون=

سپس، خداوند با عبارت «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به سومین ویژگی درخت زیتون اشاره می‌کند (درویش، 1415: ج6، 606) و می‌فرماید درخت زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى، روغن آن چنان مرغوب و با کیفیت است كه نزديك است بدون اينكه آتشى به آن برسد، شعله‏ور شود.
«یکاد» قید است. لازم به یادآوری است هرچه قیدها در جمله بیشتر باشد توضیح و تخصیص جمله نیز بیشتر شده و فائد‌ه‌اش کامل‌تر می‌شود و اگر قیدهاحذف شود؛ کلام، دروغ یا غیر مورد نظر خواهد شد، مثل همین آیه که اگر کلمه «یکاد» حذف گردد این سخن بدلیل مشاهده و واقعیت عینی کذب خواهد شد و هدف و غرض مورد نظر یعنی نزدیکی و قرب، از دست خواهد رفت (هاشمی، 1380: 152).

واژۀ «زیت» در لغت به معنی روغن (قرشی، 1371: ج3، 190) و عصاره زيتون است (فراهیدی، 1410: ج7، 378؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 384؛ ابن‌منظور، 1414: ج2، 35). قيد روغن، آن هم از درخت زيتونى که نه شرقى است و نه غربى، براى اين است كه بر صفا و زلالى روغن و جودت آن و در نتيجه صفاى نور آن به‌خاطر خوش‏سوزيش دلالت كند؛ چون در ادامۀ آیه مى‏فرمايد، روغنى است كه گويا بدون كبريت هم مى‏خواهد مشتعل شود (طباطبایی، 1417: ج15،124).

گفتنی است «أضاء» به معنای افروخت و افروخته شد (راغب‌اصفهانی، 1412: 514) از باب «إفعال» لازم و متعدى<ref>مانند آیه «... أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ ...» (بقره،20) كه فعل «أَضاءَ» لازم آمده و آیه «... فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ...» (بقره،17) که متعدى به‌كار رفته است.</ref> به‌كار می‌رود (قرشی، 1371: ج4، 202). این کلمه از ریشه «ضوء» بر نور دلالت دارد (ابن‌فارس، 604)؛ امّا فرق میان نور و ضیاء در این است که ضیاء بالذات است، مثل نور خورشيد؛ ولی نور بالعرض و اكتسابى است، مانند روشن‌شدن دیوار با نور خورشید (طریحی، 1375: ج1، 272). جالب است بدانیم، «يُضىِ‏ءُ» در این آیه، همانطور که در ترجمه فولادوند (354) گفته شد به معنای لازم به‌کار رفته؛ یعنی «افروخته مى‏شود». احتمالاً این کاربرد، اشاره به ذاتی‌بودن احتراق روغن زیتون دارد. همچنانکه خداوند متعال در ابتدای آیه نیز می‌فرماید: «... يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ ...»، مصدر «وقد» به معنای افروخته‌شدن آتش است<ref>به‌طور استعاره براى درخشيدن هم به‌کار مى‏رود (راغب‌اصفهانی، 1412: 879).</ref> (فراهیدی، 1410: ج5، 197؛ ابن‌فارس،1100؛ قرشی، 1371: ج7، 233؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 879)؛ پس ممکن است معنای «يُوقَدُ» و «يُضىِ‏ءُ» بر‌ اشتعال خود‌به‌خودِ روغن زیتون اشاره نماید؛ علاوه بر آن، عبارت «... وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به عنوان مبالغه تأکید می‌کند بدون اینکه حتی آتشی به آن روغن نزدیک شود، گویا خودش شعله‌ور می‌شود.
مراد از «بودن نور بالاى نور» به‌طورى كه بعضى گفته‏اند (زمخشری، 1407: ج3، 241): دو چندان بودن و شدت آن است نه تعددش. پس مراد اين نيست كه نور معين يا غيرمعينى است بالاى نورى ديگر نظير آن باشد و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است؛ بلكه مراد اين است كه آن نورى متضاعف و دو چندان است، بدون اينكه يكی از ديگرى متمايز باشد (طباطبایی، 1417: ج15، 124).

پاک‌نژاد در کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر (135) می‌نویسد؛ میوه زیتون شامل مواد زیر است: 30% وزن زیتون رسیده آب، 5% مواد سفیدهای، 10% مواد قندی و 52% روغن که در آن500 واحد بینالمللی کاروتن موجود است؛ ولی مقدار ویتامین‌های دیگرش قابل ملاحظه نیست. روغن زیتون تنها روغنی است که با چربی شیر انسان و با تریولن موجود در بافت‌های بدن انسان شبیه است. مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد؛ هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر شویم مقدار روغن زیادتر می‌شود. مثلاً در فرانسه یک گونه 20% و همان گونه در تونس 29% روغن می‌دهد. باید توجه داشت که میزان روغن زیتون بسته به نژاد و زیستگاه متفاوت است. از هسته زیتون نیز روغنی استخراج می‌شود که با روغن میوه متفاوت است. مقدار روغن موجود در زیتون بیشتر به نوع میوه بستگی دارد، معمولاً از پیرابر گیاه ۶۰تا۷۰ درصد روغن می‌توان بدست آورد. علاوه بر روغنی که از میوه گرفته می‌شود هسته زیتون هم دارای 52/28 % روغن است. روغن هسته خوراکی است. وزن مخصوص روغن هسته زیادتر ولی روغن میوه خالص‌تر است.

ترکیبات شیمیایی روغن زیتون عبارت است از اسید‌های چرب اشباع که به‌صورت گلیسرید‌ها و در نتیجه پایینآمدن حرارت، کموبیش تهنشین می‌شوند و مارگارین نام دارند. به‌طورکلی، روغن به‌دست آمده از مناطق گرم، مارگارین فراوانتری دارد که برای حذف آن، روغن را در محل سردی قرار می‌دهند و سپس صاف می‌کنند تا مارگارین آن‌ها گرفته شود. مواد دیگر روغن زیتون به قرار زیر است: 5/1 % مواد غیرصابونی مانند فیتومترین و ماده رزینی به نام ویریدین (Viridine) .اسیدپالمتیک، اسید استئاریک، اسید آراشیدیک، اسید اسید هگزادسنئوئیک، اسید اولئیک، اسید لینولئیک، مقداری ویتامین آ و ‌ای هم دارد. کلروفیل، لیستین، زانتوفیل، دیاستاز‌ها و گلوکوزید‌های تلخ از موارد دیگری هستند که در روغن زیتون وجود دارد. لازم به ذکر است که مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب داراي يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند (تورا و دیگران، 2007 : 108). اسیدهای چرب در اشتعال روغن نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. اسید اولئیک موجود در روغن زیتون و برخی دیگر از روغن‌های زیستی، جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه ، 2005، 1068). همان‌طورکه می‌دانید روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. طبق نظر دانشمندان اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن نسبت به اسیدهای چرب اشباع دارای مزیت و برتری بوده و می‌توانند به مدت طولانی‌تری نورافروزی کنند (پاک‌نژاد، 142:1355).

برخی ترکیبات به مقدار بسیار جزئی در روغن زیتون وجود دارند، مانند ترکیب فنولی به نام secoiridoides، که مسئول خواص درمانی آن هستند (براچی و دیگران، 2011: 449). نوع و ميزان تركيبات شيميايي موجود در روغن زيتون از جمله تركيب اسيدهاي چرب، تركيبات آنتي‌اكسيداني و رنگدانه‌ها نماد كيفيت آن است كه خود به چندين عامل مانند رقم، شرايط اقليمي، روش استخراج و مرحله رسيدگي ميوه زيتون بستگي دارد. تحقيقات نشان داده است كه ميزان توكوفرول‌ها به نوع رقم، ميزان پلي‌فنل‌ها به منطقه كشت گياه، و ميزان اسيدهاي چرب به هر دوي اين عوامل بستگي دارد (علوي رفيعي، سمیه و دیگران،1390: 85). لازم به ذکر است که در حال حاضر از تفاله‌ها و پسماندهای زیتون برای تولید انرژی سازگار با محیط زیست استفاده می‌شود یا از آن برای حاصلخیز‌ساختن باغات بهره می‌گیرند (ایلداری، 1388: 22تا24).

=انواع روغن زیتون=

روغن‌کشی زیتون غالباً به کمک آسیاب صورت می‌گیرد. روغن‌کشی اولیه به حالت سرد روغن خالصی به دست می‌دهد که حاوی مواد مؤثرتری است. روغن‌کشی ثانویه روغن معمولی‌ را فراهم می‌آورد (مجیدی خامنه، 1379: 27). در روغن‌کشی‌های بعدی، روغنی به دست‌ می‌آید با کیفیت نازل‌تر که معمولاً در صنایع به مصرف می‌رسد. یکی از این روغن‌ها روغن لامپانت نام دارد که برای سوخت در چراغهای روغنی به‌کار برده می‌شود )طباطبایی، 1374: 348)، امّا در کل روغن زیتون بر سه نوع است:

1. روغن زیتون رسیده

2. روغن زیتون نرسیده

3. روغن زیتونی که بعد از یک‌بار روغنگیری از زیتون مجدداً از آن روغن می‌گیرند.

==خواص انواع روغن زیتون==

روغن زیتون خواص بسیاری دارد که به‌طور مختصر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود (پاک‌نژاد، 166:1355تا169):

1. روغن زیتون رسیده: برای درد اعصاب و عرق النساء، قولنج، رفع جرب، بیاض رقیق و ... مفید است.

2. روغن زیتون نرسیده: معتدل و قابض، مسمن و مدر، مقوی لثه و دندان، موافق معده و ... است.

3. زیتار: برای درد مفصل، عرق النساء، نقرس، استسقا و التیام زخمهای بدن لاغر و ...مفید است.

=نتیجه گیری =

در آیه 35 سوره نور، تعبیر «شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ» با اختصاص صفت «مبارکه» به درخت زیتون، در میان 22 نوع گیاهی که در قرآن نام برده شده، بیانگر اهمیت درخت زیتون و میوة آن است. در معنای کلمه «مبارکه» و ریشه «برک»، دو نکته بسیار ظریف نهفته است. از آنجا که ریشه «برک» به معنای ثابت‌بودن و «مبارکه» به معنای چیزی پرخير و بركت است، علاوه بر فواید بی‌شمار درخت زیتون، به ویژگی خاص آن، یعنی ثبات و عمر طولانی درخت زیتون نیز اشاره دارد. در ضمن، قرارگرفتن این واژه پس از لفظ «شجره»، دلالت بر خواص تمام اجزای درخت زیتون دارد، نه صرفاً میوة آن.

سپس در ادامه آیه، به درخت زيتونى اشاره شده كه نه شرقى است و نه غربى و روغن آن چنان مرغوب است كه نزديك است بدون هیچ آتشى شعله‏ور شود «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ».

احتمالات مفسران دربارة این نوع درخت زیتون که روغن بسیار مرغوبی دارد و شرقی و غربی نیست، اگرچه متفاوت است؛ امّا در کل، به سه نکته کلیدی اشاره دارد: اول اینکه این درخت زیتون در سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین قرار دارد؛ دوم اینکه نور آفتاب بر تمام جوانب آن به‌طور یکسان می‌تابد؛ سوم اینکه دارای مرغوب‌ترین روغن با خاصیت اشتعال‌زایی سریع است.
با توجه به اشارات قرآن، در بررسی‌های علمی، زادگاه درخت زیتون و ویژگی‌های آب‌‌‌‌‌‌و‌هوایی آن منطقه و کیفیت روغن زیتون آن، اهمیت می‌یابد.

با اینکه پژوهش‌های علمی نشان داده که زادگاه زیتون در 3 منطقه قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق می‌باشد؛ ولی هنوز نمی‌توان به طور قطع دربارة زادگاه دقیق درخت زیتون، اظهار نظر قطعی کرد؛ هرچندکه بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای دارد و این منطقه تقریباً در میانة کره زمین واقع شده و از تابش یکسان نور آفتاب برخوردار است که در مرغوبیت روغن آن نیز تأثیر دارد. همچنین دارای تابستانی گرم و زمستانی معتدل است. تحقیقات صورتیافته بیانگر آن است که مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد و هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر باشد، مقدار روغن زیادتر می‌شود.

در یک زیتون رسیده 52% روغن وجود دارد. مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب با يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی موجود در روغن زیتون علاوه بر خواص درمانی در اشتعال روغن زیتون نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن در مقایسه با اسیدهای چرب اشباع از مزیت بیشتری برخوردار هستند. محققان بر این اعتقاد هستند که بهترین بیودیزل روغنی است که غنی از اولئیک اسید یا palmitoleic acid باشد. این اسیدهای چرب غیراشباع (تک باند) C18:1 و C16:1بهترین گزینه‌ها جهت سوخت بیودیزل هستند؛ زیرا در دمای سرد دیرتر از اشباع منجمد شده و راحت‌تر از غیراشباع (چند پیوند) اکسید می‌شوند. اسید اولئیک جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه، 2005: 1068). مقایسه اسیدهای چرب موجود در روغن‌های گیاهی حاکی از آن است که بیشترین مقدار اسید اولئیک در روغن زیتون یافت می‌شود. علاوه بر اسید چرب ترکیبات دیگری از جمله ترکیبات فنولی در روغن زیتون یافت شده‌اند. میزان فنول کل موجود در روغن زیتون نیز در پایداری در برابر اکسیداسیون تأثیر به‌سزایی دارد (میزان این ماده در ارقام و طول‌های جغرافیایی- مختلف متفاوت است) (هاشم‌پور و دیگران، 1389: 47). یکی از ترکیبات فنلی مهم در روغن زیتون هیدروکسی تیروزول که در برگ، تفاله و روغن زیتون یافت می‌شود. این ترکیب آتش‌گیر بوده و نقطه اشتعال آن 15 درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

اصطلاح « نُّورٌ عَلىَ‏ نُورٍ » شاید به خصوصیت نورافروزی روغن زیتون مرتبط باشد و این دور از ذهن نیست. بررسی‌های اخیر دانشمندان بر روی روغن زیتون و برخی روغن‌های گیاهی دیگر مانند روغن ذرت، سویا، آفتابگردان حاکی از وجود موادی با خاصیت فلوروسنت (نوردهندگی) در آنهاست. تحقیقات بیشتر بر روی این روغن‌ها به همراه مقایسه آن‌ها با روغن زیتون بکر بیانگر آن بود که روغن زیتون بکر در مقایسه با سایر روغن‌ها دارای خاصیت نوردهندگی بیشتری است و در سه طول موج این خاصیت را نشان می‌دهد؛ در صورتی که سایر روغن‌ها حتی روغن زیتون عادی در یک طول موج در محدوده 430تا450 نانومتر این خصوصیت را از خود بروز می‌دهد. ساطع‌شدن نور متوسط در طول موج 681 نانومتر مربوط به کلروفیل و نور قوی در 252 نانومتر مربوط به ویتامین E می‌باشد (کی ریاکیدیس، 2000: 1435). مطالعات زندومنقی و همکاران در سال 2005 بر روی روغن زیتون بکر نیز بیانگر آن بود که در طول موج 315تا330 نانومتر پلی فنول‌ها و فرول‌های فلوروسنت و در 350تا600 نانومتر برخی ویتامین‌های موجود در روغن زیتون دارای این خصوصیت هستند.

در نهایت تأکید قرآن بر «مبارک‌بودن زیتون» و «نه شرقی و نه غربی بودن» این درخت و «اشتعال بدون آتش» روغن آن، نیازمند بررسی‌های گسترده‌‌ای است.

=پانویس=
{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

=منابع=

1. فولادوند، محمدمهدى، 1415ق، ترجمه قرآن، چ1، تهران: دار القرآن‌الكريم (دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى).

2. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير.

3. ابن‌فارس، احمد، بی‌تا، معجم المقاییس فی اللغه، به‌تحقیق شهاب‌الدین ابو‌عمرو، بیروت: دار الفکر.

4. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مكرم، 1414ق، لسان العرب، چ3، بيروت: دار صادر.

5. ابوالفتوح‌رازى، حسين‌بن‌على، 1408ق، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، مشهد: بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.

6. ایلداری، سهیل، 1388، «زیتون هدیه الهی و نشان صلح»، مجله روند اقتصادی، ش 48، ص22تا24.

7. بيضاوى، عبدالله‌بن‌عمر، 1418ق، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، چ1، بيروت: دار احياء التراث العربى.

8. پاکنژاد، سید رضا، 1355، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، چ9، تهران: کتاب فروشی اسلامیه.

9. جانینودهی، سیدعباس، 1373، «زیتون و اهمیت آن»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص52.

10. جعفرى، يعقوب، كوثر.

11. حسنعباسی، نوروزعلی، 1373، «زیتون درختی مقدس؛ اعجاب انگیز با کاربردهای مختلف»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص306.

12. درويش، محيى‌الدين، 1415ق، اعراب القرآن و بيانه، چ4، سوريه: دار الارشاد.

13. راغب‌اصفهانى، حسين‌بن‌محمد، 1412ق، المفردات في غريب القرآن، چ1، بيروت: دارالعلم‏، دمشق: الدار الشاميه.

14. زمخشرى، محمود، 1407ق، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، چ1، بيروت: دار الكتاب العربي.

15. صالحی، سید جواد، 1373، «گزارش مطالعات اقتصادی- اجتماعی ناحیه مرکزی طارم»، گرگان: فجررایانه، ص73.

16. طباطبايى، سيدمحمدحسين، 1417ق، الميزان فى تفسير القرآن، چ5، قم: جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.

17. طباطبایی، محمد،1374، «زیتون و روغن آن»، تهران: صندوق مطالعاتی توسعه کشت زیتون، 399ص.

18. طبرسى، فضل‌بن‌حسن، 1372ش، مجمع البيان فى تفسير القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.

19. طريحى، فخرالدين، 1375ش، مجمع البحرين، چ3، تهران: كتاب‌فروشى مرتضوى.

20. عروسى‌حويزى، عبدعلى‌بن‌جمعه، 1415ق، تفسير نور الثقلين، چ4، قم: اسماعيليان.

21. علوي‌رفيعي، سميه و دیگران،1391، «مشخصات فيزيكي شيميايي روغن‌هاي زيتون تجاري ايراني»، مجله علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران، س7، ش2، ص85تا94.

22. فاروقی، محمد اقتدار حسین، 1379، گیاهان در قرآن، ترجمه احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

23. فراهيدى، خليل‌بن‌احمد،1410ق، كتاب العين، چ2، قم: هجرت.

24. قرشى، سيدعلى‌اكبر، 1371ش، قاموس قرآن، چ6، تهران: دار الكتب الإسلامية.

25. کلینی، الکافی، اسلامیه.

26. كمره‏اى، محمدباقر، 1351ش، آسمان و جهان؛ ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، چ1، تهران: اسلاميه.

27. مجیدی خامنه، فریده، آذر1379، «میوه‌ها‌های بهشتی در قرآن؛ زیتون»، مجله گلستان قرآن، ش38، ص27تا28.

28. محدث، محبوبه، 1381، «نماد درخت زیتون»، نشریه فرهنگ و هنر، ش20و21، ص52تا61.

29. مظفریان، ولی الله،1383، درختان و درختچه‌های ایران، تهران: فرهنگ معاصر.

30. مظفریان، ولی الله،1383، رده بندی گیاهی، ج 1و 2. تهران: امیر کبیر.

31. مكارم‌شيرازى، ناصر، 1374ش، تفسير نمونه، چ1، تهران: دار الكتب الإسلامية.

32. هاشم‌پور، ابوذر و دیگران، 1389، «تأثير اقليم كازرون بر شاخصهاي كيفي روغن زيتون Olea europaea L ارقام زرد، روغني و ماري»، مجله علوم باغبانی ایران، د41، ش1،
ص53تا47.

33. هاشمی، احمد، 1380، جواهر البلاغه، ترجمه محمود خورسندی و حمید مسجدسرائی، چ2، نشر فیض.

34. Bennet, B,C, Twenty-Five Economically Important Plant Families,Economic botany, Encyclopedia of Life, 34 p.

35. Besnard, G, Garcia-verdougo, C, Rubio de casas, R,. Treier, U, A, Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence
from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany, 101; 25-30.

36. Besnard, G, Khadari, B, Navascués, M, Fernández-Mazuecos, M, El Bakkali, A, Arrigo, N, Baali-Cherif, D, Brunini-Bronzini de Caraffa, V, Santoni, S, Vargas,
P, Savolainen, V, 2013, The complex history of the olive tree: from Late Quaternary diversification of Mediterranean lineages to primary domestication in the northern Levant, Prociding of Royal Society Botanical science 7: 1471-2954.

37. Bianchini, F, Corbetta F, 1976, The complete book of fruits and vegetables, Crown Publishers.

38. Bracci, T, Busconi, M, Fogher, C, Sebastiani, L, 2011, Molecular studies in olive (Olea europaea L.): overview on DNA markers applications and recent advances in genome analysis, Plant Cell Rep 30: 449–462.

39. Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany 101: 25–30.

40. Janick, J, 2007, Fruits of the Bibles, Hortscience,42(5),1072-1076.

41. Khafagi, I, Zakaria, A, Dewedar, A, El-Zahdany, Kh, 2006, A Voyage in the World of Plants as Mentioned in the Holy Quran, International Journal of Botany 2(3): 242-251.

42. Kyriakidis, N, B. Skarkalis, P, 2000, Fluorescence Spectra Measurement of Olive Oil and Other Vegetable Oils, Journal of AOAC International, 83(6): 1435-1439(5).

43. Knothe, G, 2005, Dependence of biodiesel fuel properties on the structure of fatty acid alkyl esters, Fuel Processing Technology, 86 : 1059– 1070.

44.Lumaret, R, Ouazzani, N, Michaud, H, Villemur. P, 1997, Cultivated olive and oleaster: two very closely connected partners of the same species (Olea europaea). Evidence from enzyme Polymorphism, Bocconea 7: p 39-

45. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L, Theoretical and Applied Genetics, September 2000, Volume 101, Issue 4, 547-553.

46. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain, C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L., Theoretical and Applied Genetics, Volume 101, Issue 4, pp 547-553.

47. Marwat, S, Kh, Ajab Khan, M, Aslam Khan, M, Ahmad, M, Zafar, M, Rehman, F, Sulta, Sh, 2009, Fruit Plant Species Mentioned in the Holy Qura’n and Ahadith and Their Ethnomedicinal Importanc. American-Eurasian J. Agric. & Environ. Sci., 5 (2): 284-295.

48. Zandomeneghi , M, Carbonaro, L, Caffarata, C, 2005, Fluorescence of Vegetable Oils: Olive Oils, Journal of Agricalture and Food Chemistry, 53 (3): pp 759–766.

49. Noormohammadi, Z, Samadi-Molayousefi, H, Sheidai, M, 2012, Intra-specific genetic diversity in wild olives (Olea europaea ssp cuspidata) in Hormozgan Province, Iran. Genet. Mol. Res. 11 (1): 707-716.

50. Rackham, O, Moody, J, 1997, The Making of the Cretan Landscape, England: Manchester University Press, 200 p.

51. Tombesi, A, Michalakis, N, Pastor M, 1996, Recommendation of the working group on olive farming production techniques and productivity.

52. Tura, D, Gigliotti, C, Pedo, S, Failla, O, Bassi, D, Serraiocco, A, 2007, Influence of cultivar and site of cultivation on levels of lipophilic and hydrophilic antioxidants in virgin olive oils (olea Europea L.) and correlations with oxidative stability. Sci Hort; 112:108-19.

53. http://www.chempro.in/fattyacid.htm

[[رده:مقاله]]
[[رده: نور.آیه35]]
[[رده:زیست‌شناسی]]
[[رده:پزشکی]]
[[رده:اقلیم‌شناسی]]
[[رده:شیمی]]

فواید زیتون و اشتعال روغن آن از منظر قرآن و علم

2020-04-04T06:49:55Z

Hosna: /* کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته */

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

=چکیده=

زیتون با نام علمی Olea درختی همیشه سبز از خانواده Oleaceae است. زیتون یکی از قدیمی‌ترین گیاهان مناطق مدیترانه‌ای است. محققان معتقدند که آشنایی با زیتون و بهره‌برداری از آن در خاورمیانه، هم‌زمان با پیدایش اولین انسان‌های متمدن، به‌ویژه در شرق مدیترانه بوده است. قدیمی‌ترین مدرک مستند در مورد زیتون، روی الواح گلینی نقش بسته که مربوط به زمان مینوس<ref>Minos</ref> پادشاه کرت بوده است. روی این الواح اطلاعات جالبی از آن دوره، درباره گونه‌های مختلف زیتون و روغن آن ذکر شده است.

در کتب ادیان مختلف، به‌خصوص کتاب مقدّس مسلمانان، قرآن، از این درخت ارزشمند، نام برده شده و به برخی ویژگی‌های آن در آیه 35 سوره نور، همچون فواید بسیار زیتون، به‌طور غیرمستقیم با ‌کاربرد لفظ «مبارکه» و احتراق سریع روغن آن «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» اشاره شده است. لفظ «مبارکه» در میان انواع میوه‌هایی که در قرآن ذکر شده، فقط به درخت زیتون نسبت داده شده و بیانگر آن است که همه اجزای درخت، با برکت و سودمند بوده و این گیاه از ارزش والایی برخوردار است. بر این اساس، در مقاله حاضر سعی شده است به مدد اشارات قرآن، به فواید و عمر طولانی درخت زیتون، همچنین زادگاه احتمالاً مدیترانه‌ای آن و اشتعال سریع روغن آن به دلیل وجود اسیدهای چرب غیر‌اشباع پرداخته شود. ازاین‌رو، با وجود شناخت تجربی مردم آن عصر از فواید زیتون و کاربرد آن در درمان بیماری‌ها و استفاده به‌عنوان مادة سوختی برای چراغ‌ها، به جنبه‌ای دیگر از وجوه علمی قرآن اشاره می‌گردد.

=مقدمه=

درخت در اساطیر و افسانه‌های کهن همواره از حرمت و قداست والایی برخوردار بوده؛ در ادیان مختلف نیز بر کاشتن و نگهداری از درختان بسیار تأکید شده است. این توجه، ممکن است ریشه در نیاز مبرم انسان‌ به درختان داشته باشد. یکی از درختانی که نه تنها در اساطیر، بلکه در کتب مقدّس به آن بها داده شده، درخت زیتون است. یکی از گونه‌های مهم و اقتصادی زیتون، گونه Olea europaea از خانواده Oleaceae است. طبق تعریف گیاه‌شناسی، زیتون درخت یا درختچه‌ای است راست، همیشه سبز، به ارتفاع 10تا20 متر، اغلب پرشاخه و منشعب، با پوست سبز تیره. برگ‌های سرنیزه‌ای یا مستطیلی یا تخممرغی، با دمبرگ کوتاه و چرمی، با سطح فوقانی سبز تیره و سطح تحتانی نقره‌ای. گل‌ها سفید، میوه شفت و سبز رنگ، در حالت رسیده بنفش تیره یا سیاه‌رنگ، تخم مرغی، به قطر 1تا2 سانتی‌متر. رویشگاه آن ایران، اروپا، عراق و نواحی مدیترانه‌ای گزارش شده است<ref>مظفریان، 1383: 474تا475</ref>.

تامبسی <ref>Tombesi.</ref> در سال 1996 بیان می‌کند که زیتون برخلاف اغلب درختان میوه توانایی بالایی نسبت به تحمل شرایط محیطی دارد و می‌تواند در خاک‌های شور با درجه حاصلخیزی بالا رشد کند. طبق گفته بیانچینی و فرانچسکو<ref>Bianchini & Francesco</ref> در سال 1976، درخت زیتون درخاکی که به خوبی زهکشی شده باشد و اسیدیته آن حدود 8 باشد به خوبی رشد می‌کند. کشاورزان عهد باستان تصور می‌کردند این درخت‌ فقط در ساحل دریا می‌روید. حتی پدر علم گیاه‌شناسی «تئوفراستوس» محاسبه کرده بود که این درخت‌ فقط تا فاصله 55/6 کیلومتری از دریا امکان ادامه‌ حیات دارد. البته، این عقیده تاکنون اثبات نشده است؛ ولی رویشگاه‌ درختان زیتون اغلب در سواحل دریای مدیترانه بوده‌ و اغلب جزایر این دریا به‌ویژه نواحی‌ جنوب غربی دریای مدیترانه (شبه‌جزیره ایبری و شمالغربی آفریقا) از مراکز عمده تولید زیتون دنیا است. درخت زیتون از دوران کهن به عنوان منبعی برای‌ به دست آوردن محصولی با ارزش غذایی بالا، مصارف دارویی و درمانی و تولید روغن و صابون مورد توجه بوده است<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

برخی محققان که در زمینۀ اعجاز علمی قرآن پژوهش‌هایی انجام داده، چنین ادعّا می‌کنند که آیه 35 سوره نور به دو موضوع: یکی، فواید زیتون و دیگری، اشتعال بدون آتش <ref>هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (54) درباره این قسمت از آیه به مسئله «احتراق بدون آتش» اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که آیه به احتمال زیاد به کشف برق اشاره دارد که این حالت، شباهت بسیاری به سوختن ستاره و پخش نور دارد. وی می‌نویسد این آیه اشاره به چیزی دارد که نور می‌پراکند، در‌حالی‌که نه در غرب است و نه در شرق. یعنی ابعاد فیزیکی ندارد و توسط آتش هم فروزان نگردیده است. پس به احتمال زیاد این آیه قرآن اشاره به کشف برق دارد. چون برخلاف چراغ‌های تیلی و گازی، در یک چراغ برقی چیزی سوخته نمی‌شود و روشن‌شدن آن بدون آتش است. بدین‌ترتیب که در اثر ارتعاشات اتم‌های فلز تنگستن، درجه حرارت در سیم آن به دو هزار سانتی‌گراد می‌رسد. در این درجه حرارت سایر فلزات ذوب می‌گردند؛ امّا فلز تنگستن ذوب نشده؛ بلکه یک روشنی قوی قابل دید تولید می‌کند. با وجود این حرارت زیاد هیچ احتراقی صورت نمی‌گیرد، زیرا در داخل گروپ اکسیژن وجود ندارد و سیم تنگستن هم کم نمی‌شود. حالتی که در قرآن ذکر گردیده شباهت زیادی به یک ستاره روشن دارد. وی در ادامه می‌گوید اگر فکر کنیم که منظور آیه ستاره باشد، در این صورت نیز سوختن ستاره و پخش نور بدون موجودیت آتش صورت می‌گیرد. در پایان به نظر می‌رسد آنچه هارون یحیی درباره این قسمت از آیه ادعا نموده، بدون توجه به قبل و بعد آیه بوده است.</ref> اشاره دارد. حال آنکه بشر در گذشته از خواص بسیار این میوه آگاه بوده و در درمان بیماری‌ها از آن استفاده می‌کرده و در کتب مقدّس آمده به‌عنوان مادة سوختی نیز برای احتراق چراغ‌ها به‌کار می‌رفته، پس آیه مذکور اعجاز علمی قرآن را بیان نمی‌دارد؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

از این‌رو، ابتدا به کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته و جایگاه آن در قرآن و کتب مقدّس پرداخته، سپس با بیان معنای لفظ «مبارکه» به خواص و عمر طولانی درخت زیتون می‌پردازیم، آنگاه با شرح دیدگاه مفسران درباره عبارت «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ» احتمالات مطرح درباره زادگاه زیتون ارائه می‌گردد. در پایان، با بیان ترکیبات شیمیایی روغن زیتون و تأثیر فراوان اسیدهای چرب غیراشباع در اشتعال روغن آن به روشن‌ترشدن مفهوم «يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» می‌پردازیم.

=کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته=
درخت زیتون که طول‌ عمرش از 1000 تا 2000 سال است، قرن‌ها قبل از میلاد مسیح، در فلسطین و سوریه پرورش داده می‌شد. در زمان‌ هومر، پرورش آن در یونان معمول گردید و سپس در قرن هفتم‌ قبل از میلاد، به ایتالیا و پس از کشف قاره آمریکا بدان جا انتقال یافت. در یونان معتقد بودند که درخت زیتون را ربّ النوع عقل کاشته و بر سر برندۀ مسابقات المپیک تاجی از برگ زیتون می‌گذاشتند. در قدیم نیز در کلیسای کاتولیک‌ها روغن زیتون را برای‌ تقدیس پادشاهان به‌کار می‌بردند <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>.

بابلی‌‌‌ها و آشوری‌ها از روغن کنجد و گردو برای مصارف مختلف استفاده می‌کردند؛ درحالیکه سوری‌ها و مردم سرزمین مقدس (فلسطین) زیتون را از قدیم می‌شناختند و از آن بهره می‌بردند. آن‌ها روغن زیتون را به مصر 1600تا3000 سال قبل از میلاد معرفی کردند. در زمان رامسس دوم (1165تا1197ق.م) از روغن زیتون برای روشنایی و برای نرم کردن پوست، ترک خوردگی‌ها، و آفتاب سوختگی‌ها استفاده می‌شد<ref>جانیک ، 2007: 1074</ref>. علاوه بر آن، از روغن زیتون برای پخت‌وپز و تزیین استفاده می‌شده است که مصداق آن در کشورهای حوزه مدیترانه مشاهده می‌شود؛ ولی اولین استفاده روغن زیتون، برای درمان بوده است. این ماده روغنی در آب و هوای خشک شرق، ماده‌ای بسیار حیاتی برای سلامتی به‌شمار می‌رفت و میوه این درخت در آن دوران ابتدایی در بین جنگجویان بربری نمادی از صلح و حسن نیّت بود. سپس، هم‌زمان با توسعه سازمان‌های دریایی این روغن به‌عنوان یکی از اقلام تجاری به کشورهای آسیای صغیر و مناطق دریایی انتقال یافت و بی‌تردید گیاه زیتون نیز درپی آن گسترش یافت. این روغن ارزشمند بعدها برای مصارف اقتصادی و نور افروزی استفاده شد، لازم به ذکر است که سوختن روغن زیتون شعله خیلی درخشانی می‌دهد <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>.

در جنگ‌های اسپانیا، پزشکان ارتش ناپلئون به‌خاطر عدم‌ دسترسی به گنه‌گنه،گرد یا دم‌کرده برگ و پوست درخت زیتون‌ را برای درمان تب‌نوبه به‌کار می‌بستند. پزشکان اسپانیایی این‌ طریقه درمان را از دیرباز می‌شناختند و ساکنان برخی از روستاهای‌ اسپانیا که به طول عمر شهرت دارند، سلامت و طول عمر خود را به مصرف زیاد زیتون نسبت می‌دهند. روغن زیتون نرم‌کننده است، جریان صفرا را فعال می‌کند، به علاوه در دردهای کلیوی و یبوست‌های مزمن تجویز می‌شود <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>. از طرف دیگر زیتون در مراسم مذهبی ساسانیان استفاده می‌شده و در کتاب خدای نامک به آن اشاره شده است <ref>طباطبایی، 1374: 4</ref>.

=زیتون در کتب مقدّس=
اشارات متعددی در انجیل درباره این گیاه و تکثیر آن وجود دارد. در این کتاب مقدّس، چند بار از زیتون به‌عنوان میوه‌ای پرسود و منفعت یاد شده و به پیوند آن نیز، صرفاً در این کتاب، پرداخته شده است. زیتون به همراه انگور در کتاب مقدس یهودیان بیشترین تعداد تکرار را داشته است. روغن زیتون برای مصارف مذهبی مانند مراسم تقدیس<ref>anounting</ref> در مسیحیت و یهودیت استفاده می‌شود. در کتاب مقدس یهودی‌ها<ref>اگزودوس 27 :20</ref> گفته شده که به بنیاسرائیل فرمان داده شد که «روغن زیتون مصفی و کوبيده شده برای روشنایی نزد تو بياورند تا چراغ‌ها دائماً روشن شود» <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>. این مطلب بیانگر آن است که در کتب مقدّس پیش از قرآن به اشتعال طولانی مدّت روغن زیتون اشاره شده است. از این‌رو، ذکر اشتعال سریع روغن زیتون در قرآن دلیلی بر اثبات اعجاز قرآن در این خصوص نیست؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

بنابر روایتی هنگامی که خشم خداوند که در طوفان [نوح] ظاهر شده بود، کاهش یافت؛ کبوتری با شاخه‌ای زیتون در منقارش ظاهر شد که نشان صلح و آرامش بود <ref>فاروقی، 1379: 39 </ref>. مشهور است که اولین درختی که پس از طوفان روئید، درخت زیتون بود <ref>محدث، 1381: 20و21</ref>. ملت یهود کشت زیتون را در عصرهای قدیم تجویز و ترویج کرده‌اند و در کتاب ژنز از ساقه‌های این درخت صحبت شده است <ref>طباطبایی، 1374: 2 </ref>.

=زیتون در قرآن=

در قرآن، نام «زیتونه» یک مرتبه در آیه 35 سوره نور به‌کار رفته است.این آیه، تنها آیه‌ای است که از زیتون، به‌عنوان درخت مبارک یاد می‌کند و سپس به بیان سایر ویژگی‌های آن از جمله موقعیت جغرافیایی و نحوه سوختن روغن آن می‌پردازد:

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

واژه «زیتون» در قرآن پنج مرتبه به‌کار رفته است. در جدول شماره یک، کاربرد زیتون در قرآن آورده شده است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد زیتون در قرآن
|-
| 1|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=99}}
|-
| 2|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=141}}
|-
| 3|| {{QFrame|Surah=16|Ayah=11}}
|-
| 4|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
|-
| 5|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
|-
| 6|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}
|-
| 7|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=29}}
|}

در آیه 99 سوره انعام <ref>اوست خدايى كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتى را رويانيديم، و از آن نبات ساقه‌‏اى سبز و از آن دانه‏‌هايى بر يكديگر چيده و نيز از جوانه‌‏هاى نخل خوشه‌‏هايى سر فرو هشته پديد آورديم، و نيز بستان‌هايى از تاك‌ها و زيتون و انار، همانند و ناهمانند. به ميوه‏‌هايش آن گاه كه پديد مى‌‏آيند و آن گاه كه مى‏‌رسند بنگريد كه در آن‌ها عبرت‌ها است براى آنان كه ايمان مى‌‏آورند.</ref>، به يكى از شاهكارهاى آفرينش در اين درختان اشاره كرده، مى‌‏فرمايد: «هم با يكديگر شباهت دارند و هم ندارند» (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ) با توجه به آيه 141 <ref>و اوست كه باغ‌هايى آفريد نيازمند به داربست و بى‌‏نياز از داربست، و درخت خرما و كشت‌زار، با طعم‌هاى گوناگون، و زيتون و انار، همانند، در عين حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آن‌ها بخوريد و در روز درو حق آن را نيز بپردازيد و اسراف مكنيد كه خدا اسرافكاران را دوست ندارد.</ref> همين سوره كه وصف «متشابه و غير متشابه» را براى زيتون و انار ذكر كرده، استفاده مى‌‏شود كه در آيه مورد بحث نيز وصف مزبور درباره همين دو درخت است. اين دو درخت از نظر شكل ظاهرى و ساختمان شاخه‏‌ها و برگ‌ها شباهت زيادى با هم دارند؛ در‌حالى‌كه از نظر ميوه و طعم و خاصيت آن بسيار با هم متفاوتند، يكى داراى ماده چربى مؤثر و نيرومند و ديگرى داراى ماده اسيدى و قندى است كه با يكديگر كاملاً متفاوتند <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371</ref>. همچنین ممکن است «مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ» دلالت بر وجود تشابه و تفاوت در میان درخت زیتون و درختان انار و انگور و خرما داشته یا به گفته علامه طباطبایی <ref>1417: ج‏7، 363</ref>مقصود این است كه هر يك از آن ميوه‏‌ها از نظر طعم و شكل و رنگ و امثال آن هم متشابه دارد و هم غيرمتشابه. البته احتمال دیگری<ref>اين احتمال در تفسير آيه نيز وجود دارد كه عبارت فوق اشاره به انواع و اصناف مختلف درختان و ميوه‏‌ها است، بعضى از ميوه‏‌ها و درختان با يكديگر شبيهند و بعضى ديگر با هم مختلفند. (يعنى هر كدام از اين دو صفتى است براى يك دسته از درختان و ميوه‏‌ها، اما طبق تفسير اول هر دو، صفت براى يك چيز بودند)(مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371).</ref> نیز در تفسیر این آیه وجود دارد که از سیاق آیه بعید به نظر می‌رسد. لذا در تحقیقات علمی به تفاوت‌ها و شباهت‌های زیتون و سایر میوه‌های که همراه با آن در قرآن ذکر شده، پرداخته خواهد شد.

در ذیل آیه 11 سوره نحل <ref>و با آن برايتان كشتزار و زيتون و نخل‌ها و تاكستان‌ها و هر نوع ميوه بروياند، در اين عبرتى است براى مردمى كه مى‌‏انديشند</ref> نیز گفته شده ممكن است چنين به نظر آيد كه اگر قرآن در آيات فوق از ميان انواع ميوه‏‌ها روى زيتون و خرما و انگور تكيه كرده به خاطر وجود آن‌ها در محيط نزول قرآن بوده است؛ ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن و عمق تعبيراتش روشن مى‏‌شود كه مطلب از اين فراتر است. دانشمندان می‌گویند كمتر ميوه‏‌اى است كه براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه ميوه، مفيد و مؤثر باشد. ایشان مى‌‏گويند «روغن زيتون» براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد، كالرى حرارتى آن بسيار بالا است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج11، 173</ref>.

گفتنی است علاوه بر ذکر نام زیتون در قرآن، سوگند به «انجیر و زیتون» و به «طور سیناء» در آیات نخستین سوره تین، نیز بیانگر اهمیت زیتون و خواص بی‌شمار آن است. «طور سیناء» به عنوان یکی از احتمالات محل رویش زیتون، در ادامه، بررسی خواهد شد.

امّا درباره اينكه آيا منظور، سوگند به همين دو ميوه معروف است يا چيز ديگر؟ مفسران سخنان گوناگونى دارند. در تفسیر نمونه<ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج27، 139</ref> چنین آورده شده که بعضى آن را اشاره به همان دو ميوه معروف مى‏‌دانند كه خواص غذايى و درمانى فوق‌العاده زيادى دارد، بعضى ديگر معتقدند كه منظور از آن، دو كوهى است كه شهر «دمشق» و «بيت‌المقدس» بر آن‌ها قرار گرفته، چرا كه اين دو محل سرزمين قيام بسيارى از انبياء و پيامبران بزرگ خدا است و اين دو قسم با سوگندهاى سوم و چهارم كه از سرزمين‌هاى مقدّسى ياد مى‌‏كند هماهنگ است.

بعضى نيز گفته‌اند نام‌گذارى اين دو كوه به نام «تين» و «زيتون» به خاطر اين است كه بر يكى از آن‌ها درختان انجير مى‏‌رويد و بر ديگرى درختان زيتون.

بعضى نيز «تين» را اشاره به دوران آدم دانسته‏‌اند؛ چرا كه لباسى كه آدم و حوا در بهشت پوشيدند از برگ درختان انجير بود و زيتون را اشاره به دوران نوح مى‌‏دانند؛ زيرا در آخرين مراحل طوفان، نوح كبوترى را رها كرد تا درباره پيدا‌شدن خشكى از زير آب جستجو كند او با شاخه زيتونى بازگشت و نوح فهميد كه طوفان پايان گرفته و خشكى از زير آب ظاهر شده است؛ لذا شاخه زيتون رمز صلح و امنيت است.

بعضى نيز «تين» را اشاره به مسجد نوح كه بر كوه جودى بنا شد، مى‌‏دانند و زيتون را اشاره به بيت المقدس؛ ولى ظاهر آيه در بدو نظر همان دو ميوه معروف است، اما با توجه به سوگندهاى بعد مناسب دو كوه يا دو مركز مقدس و مورد احترام مى‏‌باشد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(ص) مى‌‏خوانيم كه خداوند از ميان شهرها چهار شهر را برگزيد و درباره آن‌ها فرمود:
{{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
{{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
تين، مدينه است و زيتون، بيت‌المقدس و طور سينين، كوفه «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»، مكه است <ref>عروسى‌حويزى، 1415: ج5، 606</ref>.

همچنین در آیۀ بیست سوره مؤمنون {{QFrame|Surah=23|Ayah=20}}<ref>و از طور سينا درختى برمى‌‏آيد كه روغن و نان خورشى براى خورندگان است</ref> ، به‌طور غیرمستقیم به زیتون، به‌عنوان درختی اشاره شده که در «طور سیناء» می‌روید و از آن، روغنی خوراکی به‌دست می‌آید.

=فواید و طول عمر درخت زیتون=
لفظ «مبارک»، به همراه تمام مشتقات آن، 32 مرتبه در قرآن به‌کار رفته است. حائز اهمیت است لفظ «مبارک و مبارکه» در خصوص قرآن
<REF>انعام، 92 و 155؛ انبیاء، 50؛ ص، 29.</REF>، مکه<REF>آل‌عمران، 96.</REF> ، باران<REF>ق، 9</REF> ، تحیت<REF>نور، 61.</REF> ، حضرت عیسی(ع)<REF>مریم، 31.</REF> ، زمان (شب قدر)<REF>دخان، 3.</REF> و مکان مبارک <REF>مؤمنون، 29.</REF> و درخت زیتون به‌کار رفته است. جالب است در میان انواع میوه‌های ذکر شده در قرآن، فقط از درخت زیتون، با این صفت نام برده شده است. همچنین توجه به این نکته که وادی ایمن<REF>قصص، 30.</REF> نیز با این صفت به کار رفته تأمل برانگیز است.

هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (99) می‌نویسد کلمۀ مبارک، زیتون را یک چیز بسیار مفید، مقدس و خجسته معرفی می‌کند. قرآن با قسم یادکردن به زیتون، آن را مهم جلوه داده و علم ثابت کرده که زیتون نه تنها یک غذای لذت‌بخش است؛ بلکه یک منبع مفید برای صحت نیز می‌باشد.

کلمۀ «مبارکه» از ریشه «برک» در اصل به معنای ثابت‌بودن است <REF>ابن فارس، 124</REF> و «برکه» به معنی فزونی و نموّ است<REF>فراهیدی، 1410: ج5، 367</REF>. این واژه هر چند كه در معانى<ref> واژه «بَرْك» به معنی سينه شتر است.</ref> ديگر نيز به ‌كار رفته است؛ ولی معناى همراهى و پايدارى و ملازمت نيز از آن استنباط مى‏شود. «مُبَارَك»، چيزى است كه در آن خير و بركت باشد؛ بنابراين به هر چيزى كه فزونى و زيادتى نامحسوس در آن مشاهده شود، مبارك مى‌‏گويند<REF>راغب‌اصفهانی، 1412: 119</REF>.

با توجه به مطالب ذکر شده، می‌توان نتیجه گرفت كه «بركت» به معناى فايدۀ ثابت است ممكن است گاهى از آن، مطلق ثبوت اراده شودو با نموّ و زيادت و سعادت قابل جمع بوده؛ بلكه به‌دور از اين معانى نيست<REF>قرشی، 1371: ج1، 189</REF>.

مفسران دربارۀ اینکه خداوند متعال از درخت زیتون با صفت «مبارکه» یاد می‌کند، دلایل مختلفی را بیان می‌دارند: برخى گويند: به‌سبب اين‌ است كه منافع آن زياد است. برخى دیگر گويند: علت اينكه زيتون را ذكر مي‌كند به‌خاطر اين است كه روغن آن بهتر مى‏‌سوزد. بعضى براین باورند: كه زیتون اولين درختى بود كه پس از طوفان نوح روئيد و محل روئيدن آن جايگاه انبياء بوده است، برخى گويند: به‌خاطر اين است كه هفتاد پيامبر، از جمله ابراهيم(ع) آن را مبارك ساخته‏‌اند؛ بدين علت مبارك ناميده شده است <REF>طبرسی، 1372: ج7،225</REF>.

در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده كه زيتون را بخورانيد و به تن بماليد كه از درخت مباركى است‏ <REF>كمره‏اى، 1351، ج10، 21</REF>.

در حدیثی از امام علی(ع) نیز آمده با روغن زیتون، بدن را چرب کنید و با آن، خورش بسازید، چرا که روغن نیکان و خورشِ برگزیدگان است، دوبار به پاکی سوده شده، در آن، بِدان هنگام که روی می‌کند و بِدان هنگام که پشت می‌کند، برکت نهاده شده است و با وجود آن، هیچ بیماری‌ای زیان نمی‌رساند <REF>کلینی، ج6، 331</REF>.

برداشتی که از مبارک‌ بودن درخت زیتون شده و فقط به فواید بی‌شمار میوۀ آن توجه شده، غالباً از آنجا نشأت می‌گیرد که «مبارکه» صفت برای «زیتونه» در‌نظر گرفته شده؛ در‌حالی‌که در متن آیه، صفت «مبارکه» بلافاصله بعد از «شجره» آورده شده، نه «زیتونه». در حقیقت «مبارکه صفت برای شجره است»<REF>درویش، 1415: ج6،606</REF>؛ یعنی تمام اجزای درخت زیتون، از برگ و میوه و چوب، همگی، پربرکت هستند و این صفت، فقط مختص به میوۀ آن نیست. همچنین با نظر به معنای «ثبات» که ابن‌فارس در ریشۀ این کلمه نهان دانسته، علاوه بر فواید تمام اجزای درخت زیتون، باید به ویژگی خاص آن، ثبات درخت زیتون، نیز توجه شود.

درخت زیتون، از فواید بی‌شماری برخوردار است. این درخت به‌علت همیشه سبزبودن در ایجاد فضای سبز و حفاظت از خاک، به‌ویژه در شیب‌ها و اماکنی که دارای خاک نامناسب هستند، به‌کارمی‌رود. علاوهبرآن، از روغن میوه و هسته آن می‌توان در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی استفاده نمود. حائز اهمیت است که از برگ این درخت نیز به‌عنوان دارو استفاده می‌شود <REF>طباطبایی، 1374: 2و10</REF>. چوب زیتون مرغوب، خوش نقش، خوش رنگ، جلاپذیر است و کاربردهای فراوانی در خراطی و ساخت وسایل تزیینی و تهیه روکش‌های مرغوب دارد<REF>حسن‌عباسی، 1373: 31</REF>. فواید درخت زیتون و محصولات حاصل از آن بسیار زیاد می‌باشد که به برخی از آن‌ها به‌صورت مختصر اشاره شد. در ادامه، در بخش مربوط به روغن زیتون، به سایر خواص آن اشاره می‌شود.

همچنین، درخت با برکت زیتون، عمر بسیار طولانی دارد. ساقه‌های قوی و بیش از هزار ساله درختان زیتون در حاشیه دریای مدیترانه همواره شگفتی جهان‌گردان، گیاه‌‎شناسان و دانشمندان علوم طبیعی را برانگیخته است <REF>طباطبایی،1374: 6</REF>. تئوفراستوس، معتقد است که این گیاه تا دویست سال عمر می‌کند؛ امّا بررسی‌های اخیر محققان با شمارش حلقه رشد سالیانه نشان داده که این درخت تا دوهزار سال نیز می‌تواند عمر نماید <REF>راکهام و مودی ، 1997: 200</REF>. برخی نیز ذکر کرده‌اند که زیتون تا سه‌هزار سال نیز می‌تواند عمر نماید<REF>جانی‌نودهی، 1373: 52</REF>. در علی‌آباد گرگان درختان زیتونی وجود دارند که عمر آن‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. علاوه‌برآن، درختان زیتونی در منطقه بختیاری در روستای «سونک» و در منطقه «زیتی» دیده شده که عمر آن‌ها به بیش از هشتصد تا هزار سال می‌رسد<REF>طباطبایی، 1374: 4</REF>. یکی از نکات جالب دربارة درخت زیتون، به ارث رسیدن این درخت می‌باشد که شاید به‌علت عمر طولانی آن است، به‌گونه‌ای که در‌خصوص آن گفته شده است که جزء معدود درختانی است که به ارث می‌رسد <REF>پاک‌نژاد، 160:1355</REF>.

[[پرونده:درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|تصویر 1: نمایی از درختان زیتون تنومند با عمر طولانی]]

بنابراین، درخت زیتون علاوه بر خواص بسیاری که دارد؛ در میان سایر درختان نیز بیشترین عمر را دارد که این دو موضوع، هم با معنای ریشه «برک»، یعنی ثبات و پایداری و هم با معنای کلمه «مبارک»، یعنی پربرکت‌بودن درخت زیتون، کاملاً سازگار است.

در قرآن کریم، نام 22 گونه گیاهی ذکر شده است که به هفده خانواده گیاهی تعلق دارند. این گونه‌های گیاهی شامل انواع درختی، بوته‌ای و علفی هستند. در میان گیاهان نام برده شده در قرآن، دو خانواده گندمیان<REF>Poaceae</REF> و حبوبات<REF>Fabaceae</REF> دارای گیاهانی یکساله هستند که رژیم غذایی اغلب اقوام و چهارپایان به گونه‌های آن‌ها وابسته است و جزء اولین و دومین گیاهان مهم اقتصادی جهان به‌شمار می‌آیند. خانواده‌هایی چون زیتون<REF>Oleaceae</REF> و انگور <REF>Vitaceae</REF> با وجود محدودبودن تعداد گونه‌های کاربردی آن‌ها، به‌سبب استفاده اقتصادی نیز در جایگاه بالایی قرار دارند<REF>بنت، بی‌تا، 1</REF>.

یکی از گیاهان مهم و اقتصادی خانواده زیتون، درخت زیتون است که رژیم غذایی و اقتصاد بسیاری از کشور‌های حوزه مدیترانه به آن وابسته است. با توجه به آنچه ذکر شد، مطلبی که نظر هر خواننده هوشیار را به خود متوجه میکند، ذکر کلمه «مبارکه» برای درخت زیتون در قرآن کریم است. همان‌طورکه ذکر شد دو خانواده مهم اول دارای گیاهان یکساله کاربردی هستند و پس از آن‌ها با توجه به ذکر قرآن و اهمیت گیاهان در نزد انسان درخت زیتون به لحاظ کاربردی از سایر درختان متمایز می‌شود و این همان توصیف به‌جا و مناسب قرآن برای درختی است که تمام اجزای آن اعم از چوب، میوه، برگ و حتی خود درخت دارای موارد استفاده متعدد است. در آیات 99و 141 سوره انعام مقایسه‌های قابل تأملی (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَمُتَشابِهٍ) در مورد میوه‌هایی چون انار و خرما با زیتون بیان شده است که ممکن است در نگاه اول سؤال برانگیز باشد؛ ولی پس از بررسی‌های علمی تحسین هر خواننده هوشیاری را برمی‌انگیزد. تشابه و تفاوت‌های این جنس‌ها در جدول زیر آمده است.

{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول 2: تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون<REF>مظفریان،1383</REF>.
|-
!صفات !! انار !! زیتون !! خرما !! انگور
|-
! نام علمی|| Punica Granatum|| Olea europaea|| Phoenix dactylifera|| Vitis vinifera
|-
! نوع گیاه|| درخت یا درختچه|| درخت یا درختچه|| درخت|| درختچه پیچان
|-
! برگ|| ساده|| ساده|| شانه‌ای|| ساده
|-
! تک‌لپه/دولپه|| دولپه|| دولپه|| تک لپه|| دولپه
|-
! نوع میوه|| شفت|| شفت|| میوه گوشتی دارای میانبر یک دانه‌ای|| سته
|-
! تخمدان || زیرین|| زیرین|| زیرین|| زیرین
|-
! برخی خواص درمانی|| درمان کم‌خونی، بهبود دهنده درد سينه، سرفه، قابض|| مسهل، رفع درد اعضا، رفع سرفه || زيادکننده خون، معالج درد کمر و نرم‌کننده سينه و شش‌ها، ملين|| ملين، درمان سرفه و سل ريوی، درمان کم خونی
|}

=زادگاه درخت زیتون=

آیۀ 35 سوره نور، پس از ذکر مبارک‌بودن درخت زیتون، به بیان صفت دیگری از آن درخت می‌پردازد: «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...». این عبارت، در واقع، صفت دوم «شجره» بوده (درویش، 1415: ج6،606) و مفهوم را نه به طور صریح، بلکه با کنایه بیان می‌کند (ابن‌عاشور، ج18،193). عبارت «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...» تنها یک‌بار در قرآن به‌کار رفته است. اگرچه مشتقات دو واژه «شرق» و «غرب» در 17 آیه قرآن به‌کار رفته است.

از این‌رو، دربارۀ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی، تفسیرها و مصادیق مختلفی ارائه شده است:

برخی گویند: درختى است كه تمام جوانب آن به طور مساوى در معرض تابش نور آفتاب است، نه در جانب شرق باغ و كنار ديوارى قرار گرفته است و نه در جانب غرب كه تنها يك سمت آن آفتاب ببيند و در نتيجه ميوه آن نيمى رسيده و نيمى نارس و روغن آن ناصاف ‌گردد (مکارم‌شیرازی، 1374: ج14، 477)؛ بلكه در وسط قرار دارد و ميوه‏اش به خوبى مى‏رسد و روغنش زلال است. دليل بر اين معنا، جمله «يَكادُ زَيْتُها يُضِي‏ءُ، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» است؛ چون سياق آیه اين است كه مراد از آن، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى‏شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد (طباطبایی، 1417: ج15،124)، يعنى نه چنان است كه از سايه بهره نگيرد و نه چنان است كه از خورشيد بهره نگيرد؛ بلكه از هر دو بهره مي‌گيرد (طبرسی، 1372: ج7، 255). در روایت<ref> «لا خير في شجره و لا في نبات في مفيأة و لا خير فيهما في مضحى».</ref> است: هیچ نفعی در درخت و گیاهی که همیشه در سایه یا نور خورشید باشد، نیست (بیضاوی، 1418: ج4، 107).
دیگر اینکه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق يا مغرب برويد؛ بلكه درخت بهشتى است. بعضى ديگر گفته‏اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق و مغرب دنيا نيست؛ بلكه از درختان شام است که در ميان مشرق و مغرب قرار دارد و روغن آن بهترين روغن است. این دو دیدگاه اخیر، از نظر علامّه طباطبایی (1417: ج15، 124) پذیرفتنی نيست؛ چون از سياق آیه فهميده نمى‏شود.
همچنین احتمال داده‌اند، منطقه‌ای بین شرق و غرب سرزمین عرب، یعنی شام مدّ نظر باشد (ابن‌عاشور، ج18،193) که گفته شده زادگاه درخت زیتون است.
البته، مفسران دربارة تخصيص درخت زيتون به صفت نه شرقی و نه غربی «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، دلایل متعددی را بیان داشته‌اند که تمام آن‌ها می‌تواند در مشخص‌شدن آن نوع، درخت زیتونی که مدّ نظر قرآن است دخیل باشد:
برخی گفته‏اند: براى آن است كه بیان نماید روغن آن درخت، روشن‌تر و صاف‏تر است. برخی دیگر گفته‏اند: براى آن كه شاخه‏هاى آن، از سر تا پا همه برگ دارد. همچنین گفتند: براى آن است كه در استخراج روغن آن نیاز به فشردن نیست یا براى آنكه زیتون، اوّلین درختى است كه بر زمين رویید. نیز گفته‏اند: اوّلین درخت كه پس از طوفان بر زمين پديد آمد یا براى آن كه زادگاه آن در شام و بيت المقدّس است كه منزل انبيا و اولياست و زمين مقدّسه است (ابوالفتوح‌رازى، ج‏14، 147).

در‌خصوص این مطلب، لازم است به آیۀ بیست سورۀ مؤمنون که به‌طور غیرمستقیم به زیتون اشاره دارد، نیز اهتمام ورزید. در این آیه، «وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآكِلِين»، گفته شده مقصود از درختى كه در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مى‏آيد، درخت زيتون است (طباطبایی، 1417: ج15، 23).
مفسران دربارۀ مراد از «طور سيناء»، دو احتمال عمده داده‏اند:

نخست اينكه اشاره به همان كوه طور معروف، واقع در صحراى سينا دارد؛ دوم اينكه طور سيناء جنبه توصيفى دارد و به‌معنى كوه پربركت يا كوه پردرخت يا كوه زيبا است؛ چون طور به‌معنى كوه و سيناء به‌معنى پربركت و زيبا و مشجر است (مکارم‌شیرازی، 1374: ج14،220).

حال دربارۀ کوه طور، ابن‌زيد گوید: كوهی است در ميان مصر و أيل كه حضرت موسى(ع)، در آنجا با خداى مناجات كرد. مقاتل گوید: اوّلین كوهى است كه زيتون بر آن رويید. (ابوالفتوح‌رازى، 1408: ج14،15). بنابراین، کوه طور واقع در صحرای سینا می‌تواند یکی دیگر از احتمالات نخستین محل پیدایش درخت زیتون باشد.

از این‌رو، برای بررسی دقیق علمی، می‌توان احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی یا به عبارت دیگر، احتمالات ایشان دربارة زادگاه درخت زیتون را چنین دسته‌بندی کرد که در جدول شماره سه نشان داده شده است.

[[پرونده:زادگاه درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|جدول3: احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی (زادگاه درخت زیتون)]]

تحقیقات علمی متعددی، به‌منظور جستجوی زادگاه اصلی درخت زیتون صورت گرفته است؛ امّا هنوز دربارة خواستگاه دقیق آن اظهار نظر قطعی نشده است. هرچند که بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای داشته و 35تا40 گونه درختی یا درختچه‌ای و حدود 1200رقم دارد. مناطق مدیترانه‌ای به مناطقی اطلاق می‌شوند که در فاصله بین طول جغرافیایی 30تا45 درجه واقعاند، این مناطق بهار و پاییز کوتاه، تابستان گرم و خشک و زمستانی معتدل و بارانی دارند (صالحی، 1373: 73).
زیتون، گونه‌ای دیپلوئید (2n کروموزومی) با 2n=2x=46 است که به دو زیر گونه تقسیم می‌شود.Olea europaea زیر گونه europaea و O. europaea زیر گونه cuspidate دو زیر گونه‌ای هستند که بهطور وسیع پراکنده شده‌اند.Olea europeae: sub sp. europaeae var. sylvestris گونه خودرو (وحشی) محسوب می‌شود (براچی و دیگران، 2011: 450). زیتون‌های وحشی از جنوب آفریقا تا جنوب آسیا، در کوههای صحرا و مکرانسیا دیده شده‌اند (نور محمدی ، زهرا و دیگران ،2012: 708). بررسی‌های لومارت و همکاران در سال 2000 نشان داد که در بین دسته زیتون به لحاظ تکاملی می‌توان سه قبیله را تشخیص داد؛ تاکسون‌های جنوب و شرق آفریقا؛ تاکسون‌های آسیایی؛ تاکسون‌های متعلق به مکرونسیا،صحرا و مدیترانه. طبق این بررسی‌ها مشخص شد که زیتونی که امروزه کشت می‌شود با تاکسون‌های متعلق به صحرا و مکرونسیا ارتباط نزدیکتری به لحاظ کلروپلاستی دارد و گونه‌های متعلق به شرق آفریقا و آسیا باید از زیتون مدیترانه‌ای به لحاظ گونه‌ای جدا قرار گیرند (لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 547). گونه O. europaea زیرگونه sylvestris تنها گونه‌ای است که برای کشتکردن اهلی شده تا Olea europaea زیر گونه europaeaاز آن به‌دست آید (لومارت، رزالین و دیگران، 1997: 39). بهعبارتدیگر، این گونه، قدیمی‌ترین گونه کاشته شده است. سایر تاکسون‌های زیتون وحشی یا برای تغذیه دامها یا برای بهره‌برداری از چوب سخت آن‌ها به‌کار میروند (لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 548)؛ زیرا گونه‌های وحشی دارای میوه کوچکتر و روغن کمتری هستند. تحقیقات نشان داده است که بیشترین تنوع ژنتیکی زیتون در شمال غربی آفریقا وجود دارد (بسنارد و دیگران، 2008 :25). بسنارد و همکاران در سال 2013، با بررسی فیلوژنتیکی ژنوم کلرپلاستی زیتون در مناطقی موسوم به نقاط داغ یا Hotspot (اماکنی که بیشترین تنوع زیستی با درجه بالای آسیب‌پذیری را دارا هستند) و پراکنش ژنوم پلاستیدها، نحوه پراکنش گونه‌ها و فسیل‌های ماکروسکوپی به جا مانده سه منطقه را به عنوان زادگاه این اجداد تعیین نموده اند. قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق مناطقی هستند که به عنوان زادگاه زیتون در نظر گرفته شدند(بسنارد و دیگران، 2013 :1471).

علاوه بر موارد یاد شده، زیتون مقدس یا زیتون وحشی با نام علمی Olea aucherii یا Olea chryscphillaگونه‌ای از زیتون است که اصل و مبدأ آن از اتیوپی (حبشه) است که در عربستان، ایران (استان کرمان جنگلهای بین اسفندیه و سیرجان در ارتفاع 2000تا2500 متری) و جزایر اقیانوس هند می‌روید. برگ‌های آن، نقره‌ای متمایل به زرد طلایی است، حاشیه برگ‌ها قطور و صاف است. میوه ریز آن 6تا8 میلیمتر طول دارد (حسن‌عباسی، 1373: 36).

با توجه به بررسی‌های دانشمندان می‌توان نتیجه گرفت که بهترین زیتون و روغن حاصل از آن در مناطقی حاصل می‌شود که زمستان معتدل و تابستان گرم دارد (مناطق مدیترانهای) و تابش نور آفتاب بر تمام جوانب درخت زیتون در این مناطق میتواند بر مرغوبیت روغن آن تأثیر بهسزایی داشته باشد.

=اشتعال سریع روغن زیتون=

سپس، خداوند با عبارت «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به سومین ویژگی درخت زیتون اشاره می‌کند (درویش، 1415: ج6، 606) و می‌فرماید درخت زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى، روغن آن چنان مرغوب و با کیفیت است كه نزديك است بدون اينكه آتشى به آن برسد، شعله‏ور شود.
«یکاد» قید است. لازم به یادآوری است هرچه قیدها در جمله بیشتر باشد توضیح و تخصیص جمله نیز بیشتر شده و فائد‌ه‌اش کامل‌تر می‌شود و اگر قیدهاحذف شود؛ کلام، دروغ یا غیر مورد نظر خواهد شد، مثل همین آیه که اگر کلمه «یکاد» حذف گردد این سخن بدلیل مشاهده و واقعیت عینی کذب خواهد شد و هدف و غرض مورد نظر یعنی نزدیکی و قرب، از دست خواهد رفت (هاشمی، 1380: 152).

واژۀ «زیت» در لغت به معنی روغن (قرشی، 1371: ج3، 190) و عصاره زيتون است (فراهیدی، 1410: ج7، 378؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 384؛ ابن‌منظور، 1414: ج2، 35). قيد روغن، آن هم از درخت زيتونى که نه شرقى است و نه غربى، براى اين است كه بر صفا و زلالى روغن و جودت آن و در نتيجه صفاى نور آن به‌خاطر خوش‏سوزيش دلالت كند؛ چون در ادامۀ آیه مى‏فرمايد، روغنى است كه گويا بدون كبريت هم مى‏خواهد مشتعل شود (طباطبایی، 1417: ج15،124).

گفتنی است «أضاء» به معنای افروخت و افروخته شد (راغب‌اصفهانی، 1412: 514) از باب «إفعال» لازم و متعدى<ref>مانند آیه «... أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ ...» (بقره،20) كه فعل «أَضاءَ» لازم آمده و آیه «... فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ...» (بقره،17) که متعدى به‌كار رفته است.</ref> به‌كار می‌رود (قرشی، 1371: ج4، 202). این کلمه از ریشه «ضوء» بر نور دلالت دارد (ابن‌فارس، 604)؛ امّا فرق میان نور و ضیاء در این است که ضیاء بالذات است، مثل نور خورشيد؛ ولی نور بالعرض و اكتسابى است، مانند روشن‌شدن دیوار با نور خورشید (طریحی، 1375: ج1، 272). جالب است بدانیم، «يُضىِ‏ءُ» در این آیه، همانطور که در ترجمه فولادوند (354) گفته شد به معنای لازم به‌کار رفته؛ یعنی «افروخته مى‏شود». احتمالاً این کاربرد، اشاره به ذاتی‌بودن احتراق روغن زیتون دارد. همچنانکه خداوند متعال در ابتدای آیه نیز می‌فرماید: «... يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ ...»، مصدر «وقد» به معنای افروخته‌شدن آتش است<ref>به‌طور استعاره براى درخشيدن هم به‌کار مى‏رود (راغب‌اصفهانی، 1412: 879).</ref> (فراهیدی، 1410: ج5، 197؛ ابن‌فارس،1100؛ قرشی، 1371: ج7، 233؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 879)؛ پس ممکن است معنای «يُوقَدُ» و «يُضىِ‏ءُ» بر‌ اشتعال خود‌به‌خودِ روغن زیتون اشاره نماید؛ علاوه بر آن، عبارت «... وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به عنوان مبالغه تأکید می‌کند بدون اینکه حتی آتشی به آن روغن نزدیک شود، گویا خودش شعله‌ور می‌شود.
مراد از «بودن نور بالاى نور» به‌طورى كه بعضى گفته‏اند (زمخشری، 1407: ج3، 241): دو چندان بودن و شدت آن است نه تعددش. پس مراد اين نيست كه نور معين يا غيرمعينى است بالاى نورى ديگر نظير آن باشد و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است؛ بلكه مراد اين است كه آن نورى متضاعف و دو چندان است، بدون اينكه يكی از ديگرى متمايز باشد (طباطبایی، 1417: ج15، 124).

پاک‌نژاد در کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر (135) می‌نویسد؛ میوه زیتون شامل مواد زیر است: 30% وزن زیتون رسیده آب، 5% مواد سفیدهای، 10% مواد قندی و 52% روغن که در آن500 واحد بینالمللی کاروتن موجود است؛ ولی مقدار ویتامین‌های دیگرش قابل ملاحظه نیست. روغن زیتون تنها روغنی است که با چربی شیر انسان و با تریولن موجود در بافت‌های بدن انسان شبیه است. مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد؛ هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر شویم مقدار روغن زیادتر می‌شود. مثلاً در فرانسه یک گونه 20% و همان گونه در تونس 29% روغن می‌دهد. باید توجه داشت که میزان روغن زیتون بسته به نژاد و زیستگاه متفاوت است. از هسته زیتون نیز روغنی استخراج می‌شود که با روغن میوه متفاوت است. مقدار روغن موجود در زیتون بیشتر به نوع میوه بستگی دارد، معمولاً از پیرابر گیاه ۶۰تا۷۰ درصد روغن می‌توان بدست آورد. علاوه بر روغنی که از میوه گرفته می‌شود هسته زیتون هم دارای 52/28 % روغن است. روغن هسته خوراکی است. وزن مخصوص روغن هسته زیادتر ولی روغن میوه خالص‌تر است.

ترکیبات شیمیایی روغن زیتون عبارت است از اسید‌های چرب اشباع که به‌صورت گلیسرید‌ها و در نتیجه پایینآمدن حرارت، کموبیش تهنشین می‌شوند و مارگارین نام دارند. به‌طورکلی، روغن به‌دست آمده از مناطق گرم، مارگارین فراوانتری دارد که برای حذف آن، روغن را در محل سردی قرار می‌دهند و سپس صاف می‌کنند تا مارگارین آن‌ها گرفته شود. مواد دیگر روغن زیتون به قرار زیر است: 5/1 % مواد غیرصابونی مانند فیتومترین و ماده رزینی به نام ویریدین (Viridine) .اسیدپالمتیک، اسید استئاریک، اسید آراشیدیک، اسید اسید هگزادسنئوئیک، اسید اولئیک، اسید لینولئیک، مقداری ویتامین آ و ‌ای هم دارد. کلروفیل، لیستین، زانتوفیل، دیاستاز‌ها و گلوکوزید‌های تلخ از موارد دیگری هستند که در روغن زیتون وجود دارد. لازم به ذکر است که مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب داراي يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند (تورا و دیگران، 2007 : 108). اسیدهای چرب در اشتعال روغن نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. اسید اولئیک موجود در روغن زیتون و برخی دیگر از روغن‌های زیستی، جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه ، 2005، 1068). همان‌طورکه می‌دانید روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. طبق نظر دانشمندان اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن نسبت به اسیدهای چرب اشباع دارای مزیت و برتری بوده و می‌توانند به مدت طولانی‌تری نورافروزی کنند (پاک‌نژاد، 142:1355).

برخی ترکیبات به مقدار بسیار جزئی در روغن زیتون وجود دارند، مانند ترکیب فنولی به نام secoiridoides، که مسئول خواص درمانی آن هستند (براچی و دیگران، 2011: 449). نوع و ميزان تركيبات شيميايي موجود در روغن زيتون از جمله تركيب اسيدهاي چرب، تركيبات آنتي‌اكسيداني و رنگدانه‌ها نماد كيفيت آن است كه خود به چندين عامل مانند رقم، شرايط اقليمي، روش استخراج و مرحله رسيدگي ميوه زيتون بستگي دارد. تحقيقات نشان داده است كه ميزان توكوفرول‌ها به نوع رقم، ميزان پلي‌فنل‌ها به منطقه كشت گياه، و ميزان اسيدهاي چرب به هر دوي اين عوامل بستگي دارد (علوي رفيعي، سمیه و دیگران،1390: 85). لازم به ذکر است که در حال حاضر از تفاله‌ها و پسماندهای زیتون برای تولید انرژی سازگار با محیط زیست استفاده می‌شود یا از آن برای حاصلخیز‌ساختن باغات بهره می‌گیرند (ایلداری، 1388: 22تا24).

=انواع روغن زیتون=

روغن‌کشی زیتون غالباً به کمک آسیاب صورت می‌گیرد. روغن‌کشی اولیه به حالت سرد روغن خالصی به دست می‌دهد که حاوی مواد مؤثرتری است. روغن‌کشی ثانویه روغن معمولی‌ را فراهم می‌آورد (مجیدی خامنه، 1379: 27). در روغن‌کشی‌های بعدی، روغنی به دست‌ می‌آید با کیفیت نازل‌تر که معمولاً در صنایع به مصرف می‌رسد. یکی از این روغن‌ها روغن لامپانت نام دارد که برای سوخت در چراغهای روغنی به‌کار برده می‌شود )طباطبایی، 1374: 348)، امّا در کل روغن زیتون بر سه نوع است:

1. روغن زیتون رسیده

2. روغن زیتون نرسیده

3. روغن زیتونی که بعد از یک‌بار روغنگیری از زیتون مجدداً از آن روغن می‌گیرند.

==خواص انواع روغن زیتون==

روغن زیتون خواص بسیاری دارد که به‌طور مختصر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود (پاک‌نژاد، 166:1355تا169):

1. روغن زیتون رسیده: برای درد اعصاب و عرق النساء، قولنج، رفع جرب، بیاض رقیق و ... مفید است.

2. روغن زیتون نرسیده: معتدل و قابض، مسمن و مدر، مقوی لثه و دندان، موافق معده و ... است.

3. زیتار: برای درد مفصل، عرق النساء، نقرس، استسقا و التیام زخمهای بدن لاغر و ...مفید است.

=نتیجه گیری =

در آیه 35 سوره نور، تعبیر «شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ» با اختصاص صفت «مبارکه» به درخت زیتون، در میان 22 نوع گیاهی که در قرآن نام برده شده، بیانگر اهمیت درخت زیتون و میوة آن است. در معنای کلمه «مبارکه» و ریشه «برک»، دو نکته بسیار ظریف نهفته است. از آنجا که ریشه «برک» به معنای ثابت‌بودن و «مبارکه» به معنای چیزی پرخير و بركت است، علاوه بر فواید بی‌شمار درخت زیتون، به ویژگی خاص آن، یعنی ثبات و عمر طولانی درخت زیتون نیز اشاره دارد. در ضمن، قرارگرفتن این واژه پس از لفظ «شجره»، دلالت بر خواص تمام اجزای درخت زیتون دارد، نه صرفاً میوة آن.

سپس در ادامه آیه، به درخت زيتونى اشاره شده كه نه شرقى است و نه غربى و روغن آن چنان مرغوب است كه نزديك است بدون هیچ آتشى شعله‏ور شود «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ».

احتمالات مفسران دربارة این نوع درخت زیتون که روغن بسیار مرغوبی دارد و شرقی و غربی نیست، اگرچه متفاوت است؛ امّا در کل، به سه نکته کلیدی اشاره دارد: اول اینکه این درخت زیتون در سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین قرار دارد؛ دوم اینکه نور آفتاب بر تمام جوانب آن به‌طور یکسان می‌تابد؛ سوم اینکه دارای مرغوب‌ترین روغن با خاصیت اشتعال‌زایی سریع است.
با توجه به اشارات قرآن، در بررسی‌های علمی، زادگاه درخت زیتون و ویژگی‌های آب‌‌‌‌‌‌و‌هوایی آن منطقه و کیفیت روغن زیتون آن، اهمیت می‌یابد.

با اینکه پژوهش‌های علمی نشان داده که زادگاه زیتون در 3 منطقه قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق می‌باشد؛ ولی هنوز نمی‌توان به طور قطع دربارة زادگاه دقیق درخت زیتون، اظهار نظر قطعی کرد؛ هرچندکه بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای دارد و این منطقه تقریباً در میانة کره زمین واقع شده و از تابش یکسان نور آفتاب برخوردار است که در مرغوبیت روغن آن نیز تأثیر دارد. همچنین دارای تابستانی گرم و زمستانی معتدل است. تحقیقات صورتیافته بیانگر آن است که مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد و هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر باشد، مقدار روغن زیادتر می‌شود.

در یک زیتون رسیده 52% روغن وجود دارد. مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب با يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی موجود در روغن زیتون علاوه بر خواص درمانی در اشتعال روغن زیتون نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن در مقایسه با اسیدهای چرب اشباع از مزیت بیشتری برخوردار هستند. محققان بر این اعتقاد هستند که بهترین بیودیزل روغنی است که غنی از اولئیک اسید یا palmitoleic acid باشد. این اسیدهای چرب غیراشباع (تک باند) C18:1 و C16:1بهترین گزینه‌ها جهت سوخت بیودیزل هستند؛ زیرا در دمای سرد دیرتر از اشباع منجمد شده و راحت‌تر از غیراشباع (چند پیوند) اکسید می‌شوند. اسید اولئیک جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه، 2005: 1068). مقایسه اسیدهای چرب موجود در روغن‌های گیاهی حاکی از آن است که بیشترین مقدار اسید اولئیک در روغن زیتون یافت می‌شود. علاوه بر اسید چرب ترکیبات دیگری از جمله ترکیبات فنولی در روغن زیتون یافت شده‌اند. میزان فنول کل موجود در روغن زیتون نیز در پایداری در برابر اکسیداسیون تأثیر به‌سزایی دارد (میزان این ماده در ارقام و طول‌های جغرافیایی- مختلف متفاوت است) (هاشم‌پور و دیگران، 1389: 47). یکی از ترکیبات فنلی مهم در روغن زیتون هیدروکسی تیروزول که در برگ، تفاله و روغن زیتون یافت می‌شود. این ترکیب آتش‌گیر بوده و نقطه اشتعال آن 15 درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

اصطلاح « نُّورٌ عَلىَ‏ نُورٍ » شاید به خصوصیت نورافروزی روغن زیتون مرتبط باشد و این دور از ذهن نیست. بررسی‌های اخیر دانشمندان بر روی روغن زیتون و برخی روغن‌های گیاهی دیگر مانند روغن ذرت، سویا، آفتابگردان حاکی از وجود موادی با خاصیت فلوروسنت (نوردهندگی) در آنهاست. تحقیقات بیشتر بر روی این روغن‌ها به همراه مقایسه آن‌ها با روغن زیتون بکر بیانگر آن بود که روغن زیتون بکر در مقایسه با سایر روغن‌ها دارای خاصیت نوردهندگی بیشتری است و در سه طول موج این خاصیت را نشان می‌دهد؛ در صورتی که سایر روغن‌ها حتی روغن زیتون عادی در یک طول موج در محدوده 430تا450 نانومتر این خصوصیت را از خود بروز می‌دهد. ساطع‌شدن نور متوسط در طول موج 681 نانومتر مربوط به کلروفیل و نور قوی در 252 نانومتر مربوط به ویتامین E می‌باشد (کی ریاکیدیس، 2000: 1435). مطالعات زندومنقی و همکاران در سال 2005 بر روی روغن زیتون بکر نیز بیانگر آن بود که در طول موج 315تا330 نانومتر پلی فنول‌ها و فرول‌های فلوروسنت و در 350تا600 نانومتر برخی ویتامین‌های موجود در روغن زیتون دارای این خصوصیت هستند.

در نهایت تأکید قرآن بر «مبارک‌بودن زیتون» و «نه شرقی و نه غربی بودن» این درخت و «اشتعال بدون آتش» روغن آن، نیازمند بررسی‌های گسترده‌‌ای است.

=پانویس=
{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

=منابع=

1. فولادوند، محمدمهدى، 1415ق، ترجمه قرآن، چ1، تهران: دار القرآن‌الكريم (دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى).

2. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير.

3. ابن‌فارس، احمد، بی‌تا، معجم المقاییس فی اللغه، به‌تحقیق شهاب‌الدین ابو‌عمرو، بیروت: دار الفکر.

4. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مكرم، 1414ق، لسان العرب، چ3، بيروت: دار صادر.

5. ابوالفتوح‌رازى، حسين‌بن‌على، 1408ق، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، مشهد: بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.

6. ایلداری، سهیل، 1388، «زیتون هدیه الهی و نشان صلح»، مجله روند اقتصادی، ش 48، ص22تا24.

7. بيضاوى، عبدالله‌بن‌عمر، 1418ق، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، چ1، بيروت: دار احياء التراث العربى.

8. پاکنژاد، سید رضا، 1355، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، چ9، تهران: کتاب فروشی اسلامیه.

9. جانینودهی، سیدعباس، 1373، «زیتون و اهمیت آن»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص52.

10. جعفرى، يعقوب، كوثر.

11. حسنعباسی، نوروزعلی، 1373، «زیتون درختی مقدس؛ اعجاب انگیز با کاربردهای مختلف»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص306.

12. درويش، محيى‌الدين، 1415ق، اعراب القرآن و بيانه، چ4، سوريه: دار الارشاد.

13. راغب‌اصفهانى، حسين‌بن‌محمد، 1412ق، المفردات في غريب القرآن، چ1، بيروت: دارالعلم‏، دمشق: الدار الشاميه.

14. زمخشرى، محمود، 1407ق، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، چ1، بيروت: دار الكتاب العربي.

15. صالحی، سید جواد، 1373، «گزارش مطالعات اقتصادی- اجتماعی ناحیه مرکزی طارم»، گرگان: فجررایانه، ص73.

16. طباطبايى، سيدمحمدحسين، 1417ق، الميزان فى تفسير القرآن، چ5، قم: جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.

17. طباطبایی، محمد،1374، «زیتون و روغن آن»، تهران: صندوق مطالعاتی توسعه کشت زیتون، 399ص.

18. طبرسى، فضل‌بن‌حسن، 1372ش، مجمع البيان فى تفسير القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.

19. طريحى، فخرالدين، 1375ش، مجمع البحرين، چ3، تهران: كتاب‌فروشى مرتضوى.

20. عروسى‌حويزى، عبدعلى‌بن‌جمعه، 1415ق، تفسير نور الثقلين، چ4، قم: اسماعيليان.

21. علوي‌رفيعي، سميه و دیگران،1391، «مشخصات فيزيكي شيميايي روغن‌هاي زيتون تجاري ايراني»، مجله علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران، س7، ش2، ص85تا94.

22. فاروقی، محمد اقتدار حسین، 1379، گیاهان در قرآن، ترجمه احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

23. فراهيدى، خليل‌بن‌احمد،1410ق، كتاب العين، چ2، قم: هجرت.

24. قرشى، سيدعلى‌اكبر، 1371ش، قاموس قرآن، چ6، تهران: دار الكتب الإسلامية.

25. کلینی، الکافی، اسلامیه.

26. كمره‏اى، محمدباقر، 1351ش، آسمان و جهان؛ ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، چ1، تهران: اسلاميه.

27. مجیدی خامنه، فریده، آذر1379، «میوه‌ها‌های بهشتی در قرآن؛ زیتون»، مجله گلستان قرآن، ش38، ص27تا28.

28. محدث، محبوبه، 1381، «نماد درخت زیتون»، نشریه فرهنگ و هنر، ش20و21، ص52تا61.

29. مظفریان، ولی الله،1383، درختان و درختچه‌های ایران، تهران: فرهنگ معاصر.

30. مظفریان، ولی الله،1383، رده بندی گیاهی، ج 1و 2. تهران: امیر کبیر.

31. مكارم‌شيرازى، ناصر، 1374ش، تفسير نمونه، چ1، تهران: دار الكتب الإسلامية.

32. هاشم‌پور، ابوذر و دیگران، 1389، «تأثير اقليم كازرون بر شاخصهاي كيفي روغن زيتون Olea europaea L ارقام زرد، روغني و ماري»، مجله علوم باغبانی ایران، د41، ش1،
ص53تا47.

33. هاشمی، احمد، 1380، جواهر البلاغه، ترجمه محمود خورسندی و حمید مسجدسرائی، چ2، نشر فیض.

34. Bennet, B,C, Twenty-Five Economically Important Plant Families,Economic botany, Encyclopedia of Life, 34 p.

35. Besnard, G, Garcia-verdougo, C, Rubio de casas, R,. Treier, U, A, Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence
from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany, 101; 25-30.

36. Besnard, G, Khadari, B, Navascués, M, Fernández-Mazuecos, M, El Bakkali, A, Arrigo, N, Baali-Cherif, D, Brunini-Bronzini de Caraffa, V, Santoni, S, Vargas,
P, Savolainen, V, 2013, The complex history of the olive tree: from Late Quaternary diversification of Mediterranean lineages to primary domestication in the northern Levant, Prociding of Royal Society Botanical science 7: 1471-2954.

37. Bianchini, F, Corbetta F, 1976, The complete book of fruits and vegetables, Crown Publishers.

38. Bracci, T, Busconi, M, Fogher, C, Sebastiani, L, 2011, Molecular studies in olive (Olea europaea L.): overview on DNA markers applications and recent advances in genome analysis, Plant Cell Rep 30: 449–462.

39. Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany 101: 25–30.

40. Janick, J, 2007, Fruits of the Bibles, Hortscience,42(5),1072-1076.

41. Khafagi, I, Zakaria, A, Dewedar, A, El-Zahdany, Kh, 2006, A Voyage in the World of Plants as Mentioned in the Holy Quran, International Journal of Botany 2(3): 242-251.

42. Kyriakidis, N, B. Skarkalis, P, 2000, Fluorescence Spectra Measurement of Olive Oil and Other Vegetable Oils, Journal of AOAC International, 83(6): 1435-1439(5).

43. Knothe, G, 2005, Dependence of biodiesel fuel properties on the structure of fatty acid alkyl esters, Fuel Processing Technology, 86 : 1059– 1070.

44.Lumaret, R, Ouazzani, N, Michaud, H, Villemur. P, 1997, Cultivated olive and oleaster: two very closely connected partners of the same species (Olea europaea). Evidence from enzyme Polymorphism, Bocconea 7: p 39-

45. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L, Theoretical and Applied Genetics, September 2000, Volume 101, Issue 4, 547-553.

46. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain, C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L., Theoretical and Applied Genetics, Volume 101, Issue 4, pp 547-553.

47. Marwat, S, Kh, Ajab Khan, M, Aslam Khan, M, Ahmad, M, Zafar, M, Rehman, F, Sulta, Sh, 2009, Fruit Plant Species Mentioned in the Holy Qura’n and Ahadith and Their Ethnomedicinal Importanc. American-Eurasian J. Agric. & Environ. Sci., 5 (2): 284-295.

48. Zandomeneghi , M, Carbonaro, L, Caffarata, C, 2005, Fluorescence of Vegetable Oils: Olive Oils, Journal of Agricalture and Food Chemistry, 53 (3): pp 759–766.

49. Noormohammadi, Z, Samadi-Molayousefi, H, Sheidai, M, 2012, Intra-specific genetic diversity in wild olives (Olea europaea ssp cuspidata) in Hormozgan Province, Iran. Genet. Mol. Res. 11 (1): 707-716.

50. Rackham, O, Moody, J, 1997, The Making of the Cretan Landscape, England: Manchester University Press, 200 p.

51. Tombesi, A, Michalakis, N, Pastor M, 1996, Recommendation of the working group on olive farming production techniques and productivity.

52. Tura, D, Gigliotti, C, Pedo, S, Failla, O, Bassi, D, Serraiocco, A, 2007, Influence of cultivar and site of cultivation on levels of lipophilic and hydrophilic antioxidants in virgin olive oils (olea Europea L.) and correlations with oxidative stability. Sci Hort; 112:108-19.

53. http://www.chempro.in/fattyacid.htm

[[رده:مقاله]]
[[رده: نور.آیه35]]
[[رده:زیست‌شناسی]]
[[رده:پزشکی]]
[[رده:اقلیم‌شناسی]]
[[رده:شیمی]]

فواید زیتون و اشتعال روغن آن از منظر قرآن و علم

2020-04-04T06:47:45Z

Hosna: /* کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته */

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

=چکیده=

زیتون با نام علمی Olea درختی همیشه سبز از خانواده Oleaceae است. زیتون یکی از قدیمی‌ترین گیاهان مناطق مدیترانه‌ای است. محققان معتقدند که آشنایی با زیتون و بهره‌برداری از آن در خاورمیانه، هم‌زمان با پیدایش اولین انسان‌های متمدن، به‌ویژه در شرق مدیترانه بوده است. قدیمی‌ترین مدرک مستند در مورد زیتون، روی الواح گلینی نقش بسته که مربوط به زمان مینوس<ref>Minos</ref> پادشاه کرت بوده است. روی این الواح اطلاعات جالبی از آن دوره، درباره گونه‌های مختلف زیتون و روغن آن ذکر شده است.

در کتب ادیان مختلف، به‌خصوص کتاب مقدّس مسلمانان، قرآن، از این درخت ارزشمند، نام برده شده و به برخی ویژگی‌های آن در آیه 35 سوره نور، همچون فواید بسیار زیتون، به‌طور غیرمستقیم با ‌کاربرد لفظ «مبارکه» و احتراق سریع روغن آن «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» اشاره شده است. لفظ «مبارکه» در میان انواع میوه‌هایی که در قرآن ذکر شده، فقط به درخت زیتون نسبت داده شده و بیانگر آن است که همه اجزای درخت، با برکت و سودمند بوده و این گیاه از ارزش والایی برخوردار است. بر این اساس، در مقاله حاضر سعی شده است به مدد اشارات قرآن، به فواید و عمر طولانی درخت زیتون، همچنین زادگاه احتمالاً مدیترانه‌ای آن و اشتعال سریع روغن آن به دلیل وجود اسیدهای چرب غیر‌اشباع پرداخته شود. ازاین‌رو، با وجود شناخت تجربی مردم آن عصر از فواید زیتون و کاربرد آن در درمان بیماری‌ها و استفاده به‌عنوان مادة سوختی برای چراغ‌ها، به جنبه‌ای دیگر از وجوه علمی قرآن اشاره می‌گردد.

=مقدمه=

درخت در اساطیر و افسانه‌های کهن همواره از حرمت و قداست والایی برخوردار بوده؛ در ادیان مختلف نیز بر کاشتن و نگهداری از درختان بسیار تأکید شده است. این توجه، ممکن است ریشه در نیاز مبرم انسان‌ به درختان داشته باشد. یکی از درختانی که نه تنها در اساطیر، بلکه در کتب مقدّس به آن بها داده شده، درخت زیتون است. یکی از گونه‌های مهم و اقتصادی زیتون، گونه Olea europaea از خانواده Oleaceae است. طبق تعریف گیاه‌شناسی، زیتون درخت یا درختچه‌ای است راست، همیشه سبز، به ارتفاع 10تا20 متر، اغلب پرشاخه و منشعب، با پوست سبز تیره. برگ‌های سرنیزه‌ای یا مستطیلی یا تخممرغی، با دمبرگ کوتاه و چرمی، با سطح فوقانی سبز تیره و سطح تحتانی نقره‌ای. گل‌ها سفید، میوه شفت و سبز رنگ، در حالت رسیده بنفش تیره یا سیاه‌رنگ، تخم مرغی، به قطر 1تا2 سانتی‌متر. رویشگاه آن ایران، اروپا، عراق و نواحی مدیترانه‌ای گزارش شده است<ref>مظفریان، 1383: 474تا475</ref>.

تامبسی <ref>Tombesi.</ref> در سال 1996 بیان می‌کند که زیتون برخلاف اغلب درختان میوه توانایی بالایی نسبت به تحمل شرایط محیطی دارد و می‌تواند در خاک‌های شور با درجه حاصلخیزی بالا رشد کند. طبق گفته بیانچینی و فرانچسکو<ref>Bianchini & Francesco</ref> در سال 1976، درخت زیتون درخاکی که به خوبی زهکشی شده باشد و اسیدیته آن حدود 8 باشد به خوبی رشد می‌کند. کشاورزان عهد باستان تصور می‌کردند این درخت‌ فقط در ساحل دریا می‌روید. حتی پدر علم گیاه‌شناسی «تئوفراستوس» محاسبه کرده بود که این درخت‌ فقط تا فاصله 55/6 کیلومتری از دریا امکان ادامه‌ حیات دارد. البته، این عقیده تاکنون اثبات نشده است؛ ولی رویشگاه‌ درختان زیتون اغلب در سواحل دریای مدیترانه بوده‌ و اغلب جزایر این دریا به‌ویژه نواحی‌ جنوب غربی دریای مدیترانه (شبه‌جزیره ایبری و شمالغربی آفریقا) از مراکز عمده تولید زیتون دنیا است. درخت زیتون از دوران کهن به عنوان منبعی برای‌ به دست آوردن محصولی با ارزش غذایی بالا، مصارف دارویی و درمانی و تولید روغن و صابون مورد توجه بوده است<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

برخی محققان که در زمینۀ اعجاز علمی قرآن پژوهش‌هایی انجام داده، چنین ادعّا می‌کنند که آیه 35 سوره نور به دو موضوع: یکی، فواید زیتون و دیگری، اشتعال بدون آتش <ref>هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (54) درباره این قسمت از آیه به مسئله «احتراق بدون آتش» اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که آیه به احتمال زیاد به کشف برق اشاره دارد که این حالت، شباهت بسیاری به سوختن ستاره و پخش نور دارد. وی می‌نویسد این آیه اشاره به چیزی دارد که نور می‌پراکند، در‌حالی‌که نه در غرب است و نه در شرق. یعنی ابعاد فیزیکی ندارد و توسط آتش هم فروزان نگردیده است. پس به احتمال زیاد این آیه قرآن اشاره به کشف برق دارد. چون برخلاف چراغ‌های تیلی و گازی، در یک چراغ برقی چیزی سوخته نمی‌شود و روشن‌شدن آن بدون آتش است. بدین‌ترتیب که در اثر ارتعاشات اتم‌های فلز تنگستن، درجه حرارت در سیم آن به دو هزار سانتی‌گراد می‌رسد. در این درجه حرارت سایر فلزات ذوب می‌گردند؛ امّا فلز تنگستن ذوب نشده؛ بلکه یک روشنی قوی قابل دید تولید می‌کند. با وجود این حرارت زیاد هیچ احتراقی صورت نمی‌گیرد، زیرا در داخل گروپ اکسیژن وجود ندارد و سیم تنگستن هم کم نمی‌شود. حالتی که در قرآن ذکر گردیده شباهت زیادی به یک ستاره روشن دارد. وی در ادامه می‌گوید اگر فکر کنیم که منظور آیه ستاره باشد، در این صورت نیز سوختن ستاره و پخش نور بدون موجودیت آتش صورت می‌گیرد. در پایان به نظر می‌رسد آنچه هارون یحیی درباره این قسمت از آیه ادعا نموده، بدون توجه به قبل و بعد آیه بوده است.</ref> اشاره دارد. حال آنکه بشر در گذشته از خواص بسیار این میوه آگاه بوده و در درمان بیماری‌ها از آن استفاده می‌کرده و در کتب مقدّس آمده به‌عنوان مادة سوختی نیز برای احتراق چراغ‌ها به‌کار می‌رفته، پس آیه مذکور اعجاز علمی قرآن را بیان نمی‌دارد؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

از این‌رو، ابتدا به کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته و جایگاه آن در قرآن و کتب مقدّس پرداخته، سپس با بیان معنای لفظ «مبارکه» به خواص و عمر طولانی درخت زیتون می‌پردازیم، آنگاه با شرح دیدگاه مفسران درباره عبارت «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ» احتمالات مطرح درباره زادگاه زیتون ارائه می‌گردد. در پایان، با بیان ترکیبات شیمیایی روغن زیتون و تأثیر فراوان اسیدهای چرب غیراشباع در اشتعال روغن آن به روشن‌ترشدن مفهوم «يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» می‌پردازیم.

=کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته=
درخت زیتون که طول‌ عمرش از 1000 تا 2000 سال است، قرن‌ها قبل از میلاد مسیح، در فلسطین و سوریه پرورش داده می‌شد. در زمان‌ هومر، پرورش آن در یونان معمول گردید و سپس در قرن هفتم‌ قبل از میلاد، به ایتالیا و پس از کشف قاره آمریکا بدان جا انتقال یافت. در یونان معتقد بودند که درخت زیتون را ربّ النوع عقل کاشته و بر سر برندۀ مسابقات المپیک تاجی از برگ زیتون می‌گذاشتند. در قدیم نیز در کلیسای کاتولیک‌ها روغن زیتون را برای‌ تقدیس پادشاهان بهکار می‌بردند <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>.

بابلی‌‌‌ها و آشوری‌ها از روغن کنجد و گردو برای مصارف مختلف استفاده می‌کردند؛ درحالیکه سوری‌ها و مردم سرزمین مقدس (فلسطین) زیتون را از قدیم می‌شناختند و از آن بهره می‌بردند. آن‌ها روغن زیتون را به مصر 1600تا3000 سال قبل از میلاد معرفی کردند. در زمان رامسس دوم (1165تا1197ق.م) از روغن زیتون برای روشنایی و برای نرمکردن پوست، ترک خوردگی‌ها، و آفتاب سوختگی‌ها استفاده می‌شد<ref>جانیک ، 2007: 1074</ref>. علاوه بر آن، از روغن زیتون برای پختوپز و تزیین استفاده می‌شده است که مصداق آن در کشورهای حوزه مدیترانه مشاهده می‌شود؛ ولی اولین استفاده روغن زیتون، برای درمان بوده است. این ماده روغنی در آبوهوای خشک شرق، ماده‌ای بسیار حیاتی برای سلامتی به‌شمار می‌رفت و میوه این درخت در آن دوران ابتدایی در بین جنگجویان بربری نمادی از صلح و حسن نیّت بود. سپس، هم‌زمان با توسعه سازمان‌های دریایی این روغن به‌عنوان یکی از اقلام تجاری به کشورهای آسیای صغیر و مناطق دریایی انتقال یافت و بیتردید گیاه زیتون نیز درپی آن گسترش یافت. این روغن ارزشمند بعدها برای مصارف اقتصادی و نور افروزی استفاده شد، لازم به ذکر است که سوختن روغن زیتون شعله خیلی درخشانی می‌دهد <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>.

در جنگ‌های اسپانیا، پزشکان ارتش ناپلئون به‌خاطر عدم‌ دسترسی به گنه‌گنه،گرد یا دم‌کرده برگ و پوست درخت زیتون‌ را برای درمان تب‌نوبه به‌کار می‌بستند. پزشکان اسپانیایی این‌ طریقه درمان را از دیرباز می‌شناختند و ساکنان برخی از روستاهای‌ اسپانیا که به طول عمر شهرت دارند، سلامت و طول عمر خود را به مصرف زیاد زیتون نسبت می‌دهند. روغن زیتون نرم‌کننده است، جریان صفرا را فعال می‌کند، به علاوه در دردهای کلیوی و یبوست‌های مزمن تجویز می‌شود <ref>مجیدی خامنه، 1379: 27و28</ref>. از طرف دیگر زیتون در مراسم مذهبی ساسانیان استفاده می‌شده و در کتاب خدای نامک به آن اشاره شده است <ref>طباطبایی، 1374: 4</ref>.

=زیتون در کتب مقدّس=
اشارات متعددی در انجیل درباره این گیاه و تکثیر آن وجود دارد. در این کتاب مقدّس، چند بار از زیتون به‌عنوان میوه‌ای پرسود و منفعت یاد شده و به پیوند آن نیز، صرفاً در این کتاب، پرداخته شده است. زیتون به همراه انگور در کتاب مقدس یهودیان بیشترین تعداد تکرار را داشته است. روغن زیتون برای مصارف مذهبی مانند مراسم تقدیس<ref>anounting</ref> در مسیحیت و یهودیت استفاده می‌شود. در کتاب مقدس یهودی‌ها<ref>اگزودوس 27 :20</ref> گفته شده که به بنیاسرائیل فرمان داده شد که «روغن زیتون مصفی و کوبيده شده برای روشنایی نزد تو بياورند تا چراغ‌ها دائماً روشن شود» <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>. این مطلب بیانگر آن است که در کتب مقدّس پیش از قرآن به اشتعال طولانی مدّت روغن زیتون اشاره شده است. از این‌رو، ذکر اشتعال سریع روغن زیتون در قرآن دلیلی بر اثبات اعجاز قرآن در این خصوص نیست؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

بنابر روایتی هنگامی که خشم خداوند که در طوفان [نوح] ظاهر شده بود، کاهش یافت؛ کبوتری با شاخه‌ای زیتون در منقارش ظاهر شد که نشان صلح و آرامش بود <ref>فاروقی، 1379: 39 </ref>. مشهور است که اولین درختی که پس از طوفان روئید، درخت زیتون بود <ref>محدث، 1381: 20و21</ref>. ملت یهود کشت زیتون را در عصرهای قدیم تجویز و ترویج کرده‌اند و در کتاب ژنز از ساقه‌های این درخت صحبت شده است <ref>طباطبایی، 1374: 2 </ref>.

=زیتون در قرآن=

در قرآن، نام «زیتونه» یک مرتبه در آیه 35 سوره نور به‌کار رفته است.این آیه، تنها آیه‌ای است که از زیتون، به‌عنوان درخت مبارک یاد می‌کند و سپس به بیان سایر ویژگی‌های آن از جمله موقعیت جغرافیایی و نحوه سوختن روغن آن می‌پردازد:

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

واژه «زیتون» در قرآن پنج مرتبه به‌کار رفته است. در جدول شماره یک، کاربرد زیتون در قرآن آورده شده است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد زیتون در قرآن
|-
| 1|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=99}}
|-
| 2|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=141}}
|-
| 3|| {{QFrame|Surah=16|Ayah=11}}
|-
| 4|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
|-
| 5|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
|-
| 6|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}
|-
| 7|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=29}}
|}

در آیه 99 سوره انعام <ref>اوست خدايى كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتى را رويانيديم، و از آن نبات ساقه‌‏اى سبز و از آن دانه‏‌هايى بر يكديگر چيده و نيز از جوانه‌‏هاى نخل خوشه‌‏هايى سر فرو هشته پديد آورديم، و نيز بستان‌هايى از تاك‌ها و زيتون و انار، همانند و ناهمانند. به ميوه‏‌هايش آن گاه كه پديد مى‌‏آيند و آن گاه كه مى‏‌رسند بنگريد كه در آن‌ها عبرت‌ها است براى آنان كه ايمان مى‌‏آورند.</ref>، به يكى از شاهكارهاى آفرينش در اين درختان اشاره كرده، مى‌‏فرمايد: «هم با يكديگر شباهت دارند و هم ندارند» (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ) با توجه به آيه 141 <ref>و اوست كه باغ‌هايى آفريد نيازمند به داربست و بى‌‏نياز از داربست، و درخت خرما و كشت‌زار، با طعم‌هاى گوناگون، و زيتون و انار، همانند، در عين حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آن‌ها بخوريد و در روز درو حق آن را نيز بپردازيد و اسراف مكنيد كه خدا اسرافكاران را دوست ندارد.</ref> همين سوره كه وصف «متشابه و غير متشابه» را براى زيتون و انار ذكر كرده، استفاده مى‌‏شود كه در آيه مورد بحث نيز وصف مزبور درباره همين دو درخت است. اين دو درخت از نظر شكل ظاهرى و ساختمان شاخه‏‌ها و برگ‌ها شباهت زيادى با هم دارند؛ در‌حالى‌كه از نظر ميوه و طعم و خاصيت آن بسيار با هم متفاوتند، يكى داراى ماده چربى مؤثر و نيرومند و ديگرى داراى ماده اسيدى و قندى است كه با يكديگر كاملاً متفاوتند <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371</ref>. همچنین ممکن است «مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ» دلالت بر وجود تشابه و تفاوت در میان درخت زیتون و درختان انار و انگور و خرما داشته یا به گفته علامه طباطبایی <ref>1417: ج‏7، 363</ref>مقصود این است كه هر يك از آن ميوه‏‌ها از نظر طعم و شكل و رنگ و امثال آن هم متشابه دارد و هم غيرمتشابه. البته احتمال دیگری<ref>اين احتمال در تفسير آيه نيز وجود دارد كه عبارت فوق اشاره به انواع و اصناف مختلف درختان و ميوه‏‌ها است، بعضى از ميوه‏‌ها و درختان با يكديگر شبيهند و بعضى ديگر با هم مختلفند. (يعنى هر كدام از اين دو صفتى است براى يك دسته از درختان و ميوه‏‌ها، اما طبق تفسير اول هر دو، صفت براى يك چيز بودند)(مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371).</ref> نیز در تفسیر این آیه وجود دارد که از سیاق آیه بعید به نظر می‌رسد. لذا در تحقیقات علمی به تفاوت‌ها و شباهت‌های زیتون و سایر میوه‌های که همراه با آن در قرآن ذکر شده، پرداخته خواهد شد.

در ذیل آیه 11 سوره نحل <ref>و با آن برايتان كشتزار و زيتون و نخل‌ها و تاكستان‌ها و هر نوع ميوه بروياند، در اين عبرتى است براى مردمى كه مى‌‏انديشند</ref> نیز گفته شده ممكن است چنين به نظر آيد كه اگر قرآن در آيات فوق از ميان انواع ميوه‏‌ها روى زيتون و خرما و انگور تكيه كرده به خاطر وجود آن‌ها در محيط نزول قرآن بوده است؛ ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن و عمق تعبيراتش روشن مى‏‌شود كه مطلب از اين فراتر است. دانشمندان می‌گویند كمتر ميوه‏‌اى است كه براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه ميوه، مفيد و مؤثر باشد. ایشان مى‌‏گويند «روغن زيتون» براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد، كالرى حرارتى آن بسيار بالا است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج11، 173</ref>.

گفتنی است علاوه بر ذکر نام زیتون در قرآن، سوگند به «انجیر و زیتون» و به «طور سیناء» در آیات نخستین سوره تین، نیز بیانگر اهمیت زیتون و خواص بی‌شمار آن است. «طور سیناء» به عنوان یکی از احتمالات محل رویش زیتون، در ادامه، بررسی خواهد شد.

امّا درباره اينكه آيا منظور، سوگند به همين دو ميوه معروف است يا چيز ديگر؟ مفسران سخنان گوناگونى دارند. در تفسیر نمونه<ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج27، 139</ref> چنین آورده شده که بعضى آن را اشاره به همان دو ميوه معروف مى‏‌دانند كه خواص غذايى و درمانى فوق‌العاده زيادى دارد، بعضى ديگر معتقدند كه منظور از آن، دو كوهى است كه شهر «دمشق» و «بيت‌المقدس» بر آن‌ها قرار گرفته، چرا كه اين دو محل سرزمين قيام بسيارى از انبياء و پيامبران بزرگ خدا است و اين دو قسم با سوگندهاى سوم و چهارم كه از سرزمين‌هاى مقدّسى ياد مى‌‏كند هماهنگ است.

بعضى نيز گفته‌اند نام‌گذارى اين دو كوه به نام «تين» و «زيتون» به خاطر اين است كه بر يكى از آن‌ها درختان انجير مى‏‌رويد و بر ديگرى درختان زيتون.

بعضى نيز «تين» را اشاره به دوران آدم دانسته‏‌اند؛ چرا كه لباسى كه آدم و حوا در بهشت پوشيدند از برگ درختان انجير بود و زيتون را اشاره به دوران نوح مى‌‏دانند؛ زيرا در آخرين مراحل طوفان، نوح كبوترى را رها كرد تا درباره پيدا‌شدن خشكى از زير آب جستجو كند او با شاخه زيتونى بازگشت و نوح فهميد كه طوفان پايان گرفته و خشكى از زير آب ظاهر شده است؛ لذا شاخه زيتون رمز صلح و امنيت است.

بعضى نيز «تين» را اشاره به مسجد نوح كه بر كوه جودى بنا شد، مى‌‏دانند و زيتون را اشاره به بيت المقدس؛ ولى ظاهر آيه در بدو نظر همان دو ميوه معروف است، اما با توجه به سوگندهاى بعد مناسب دو كوه يا دو مركز مقدس و مورد احترام مى‏‌باشد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(ص) مى‌‏خوانيم كه خداوند از ميان شهرها چهار شهر را برگزيد و درباره آن‌ها فرمود:
{{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
{{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
تين، مدينه است و زيتون، بيت‌المقدس و طور سينين، كوفه «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»، مكه است <ref>عروسى‌حويزى، 1415: ج5، 606</ref>.

همچنین در آیۀ بیست سوره مؤمنون {{QFrame|Surah=23|Ayah=20}}<ref>و از طور سينا درختى برمى‌‏آيد كه روغن و نان خورشى براى خورندگان است</ref> ، به‌طور غیرمستقیم به زیتون، به‌عنوان درختی اشاره شده که در «طور سیناء» می‌روید و از آن، روغنی خوراکی به‌دست می‌آید.

=فواید و طول عمر درخت زیتون=
لفظ «مبارک»، به همراه تمام مشتقات آن، 32 مرتبه در قرآن به‌کار رفته است. حائز اهمیت است لفظ «مبارک و مبارکه» در خصوص قرآن
<REF>انعام، 92 و 155؛ انبیاء، 50؛ ص، 29.</REF>، مکه<REF>آل‌عمران، 96.</REF> ، باران<REF>ق، 9</REF> ، تحیت<REF>نور، 61.</REF> ، حضرت عیسی(ع)<REF>مریم، 31.</REF> ، زمان (شب قدر)<REF>دخان، 3.</REF> و مکان مبارک <REF>مؤمنون، 29.</REF> و درخت زیتون به‌کار رفته است. جالب است در میان انواع میوه‌های ذکر شده در قرآن، فقط از درخت زیتون، با این صفت نام برده شده است. همچنین توجه به این نکته که وادی ایمن<REF>قصص، 30.</REF> نیز با این صفت به کار رفته تأمل برانگیز است.

هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (99) می‌نویسد کلمۀ مبارک، زیتون را یک چیز بسیار مفید، مقدس و خجسته معرفی می‌کند. قرآن با قسم یادکردن به زیتون، آن را مهم جلوه داده و علم ثابت کرده که زیتون نه تنها یک غذای لذت‌بخش است؛ بلکه یک منبع مفید برای صحت نیز می‌باشد.

کلمۀ «مبارکه» از ریشه «برک» در اصل به معنای ثابت‌بودن است <REF>ابن فارس، 124</REF> و «برکه» به معنی فزونی و نموّ است<REF>فراهیدی، 1410: ج5، 367</REF>. این واژه هر چند كه در معانى<ref> واژه «بَرْك» به معنی سينه شتر است.</ref> ديگر نيز به ‌كار رفته است؛ ولی معناى همراهى و پايدارى و ملازمت نيز از آن استنباط مى‏شود. «مُبَارَك»، چيزى است كه در آن خير و بركت باشد؛ بنابراين به هر چيزى كه فزونى و زيادتى نامحسوس در آن مشاهده شود، مبارك مى‌‏گويند<REF>راغب‌اصفهانی، 1412: 119</REF>.

با توجه به مطالب ذکر شده، می‌توان نتیجه گرفت كه «بركت» به معناى فايدۀ ثابت است ممكن است گاهى از آن، مطلق ثبوت اراده شودو با نموّ و زيادت و سعادت قابل جمع بوده؛ بلكه به‌دور از اين معانى نيست<REF>قرشی، 1371: ج1، 189</REF>.

مفسران دربارۀ اینکه خداوند متعال از درخت زیتون با صفت «مبارکه» یاد می‌کند، دلایل مختلفی را بیان می‌دارند: برخى گويند: به‌سبب اين‌ است كه منافع آن زياد است. برخى دیگر گويند: علت اينكه زيتون را ذكر مي‌كند به‌خاطر اين است كه روغن آن بهتر مى‏‌سوزد. بعضى براین باورند: كه زیتون اولين درختى بود كه پس از طوفان نوح روئيد و محل روئيدن آن جايگاه انبياء بوده است، برخى گويند: به‌خاطر اين است كه هفتاد پيامبر، از جمله ابراهيم(ع) آن را مبارك ساخته‏‌اند؛ بدين علت مبارك ناميده شده است <REF>طبرسی، 1372: ج7،225</REF>.

در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده كه زيتون را بخورانيد و به تن بماليد كه از درخت مباركى است‏ <REF>كمره‏اى، 1351، ج10، 21</REF>.

در حدیثی از امام علی(ع) نیز آمده با روغن زیتون، بدن را چرب کنید و با آن، خورش بسازید، چرا که روغن نیکان و خورشِ برگزیدگان است، دوبار به پاکی سوده شده، در آن، بِدان هنگام که روی می‌کند و بِدان هنگام که پشت می‌کند، برکت نهاده شده است و با وجود آن، هیچ بیماری‌ای زیان نمی‌رساند <REF>کلینی، ج6، 331</REF>.

برداشتی که از مبارک‌ بودن درخت زیتون شده و فقط به فواید بی‌شمار میوۀ آن توجه شده، غالباً از آنجا نشأت می‌گیرد که «مبارکه» صفت برای «زیتونه» در‌نظر گرفته شده؛ در‌حالی‌که در متن آیه، صفت «مبارکه» بلافاصله بعد از «شجره» آورده شده، نه «زیتونه». در حقیقت «مبارکه صفت برای شجره است»<REF>درویش، 1415: ج6،606</REF>؛ یعنی تمام اجزای درخت زیتون، از برگ و میوه و چوب، همگی، پربرکت هستند و این صفت، فقط مختص به میوۀ آن نیست. همچنین با نظر به معنای «ثبات» که ابن‌فارس در ریشۀ این کلمه نهان دانسته، علاوه بر فواید تمام اجزای درخت زیتون، باید به ویژگی خاص آن، ثبات درخت زیتون، نیز توجه شود.

درخت زیتون، از فواید بی‌شماری برخوردار است. این درخت به‌علت همیشه سبزبودن در ایجاد فضای سبز و حفاظت از خاک، به‌ویژه در شیب‌ها و اماکنی که دارای خاک نامناسب هستند، به‌کارمی‌رود. علاوهبرآن، از روغن میوه و هسته آن می‌توان در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی استفاده نمود. حائز اهمیت است که از برگ این درخت نیز به‌عنوان دارو استفاده می‌شود <REF>طباطبایی، 1374: 2و10</REF>. چوب زیتون مرغوب، خوش نقش، خوش رنگ، جلاپذیر است و کاربردهای فراوانی در خراطی و ساخت وسایل تزیینی و تهیه روکش‌های مرغوب دارد<REF>حسن‌عباسی، 1373: 31</REF>. فواید درخت زیتون و محصولات حاصل از آن بسیار زیاد می‌باشد که به برخی از آن‌ها به‌صورت مختصر اشاره شد. در ادامه، در بخش مربوط به روغن زیتون، به سایر خواص آن اشاره می‌شود.

همچنین، درخت با برکت زیتون، عمر بسیار طولانی دارد. ساقه‌های قوی و بیش از هزار ساله درختان زیتون در حاشیه دریای مدیترانه همواره شگفتی جهان‌گردان، گیاه‌‎شناسان و دانشمندان علوم طبیعی را برانگیخته است <REF>طباطبایی،1374: 6</REF>. تئوفراستوس، معتقد است که این گیاه تا دویست سال عمر می‌کند؛ امّا بررسی‌های اخیر محققان با شمارش حلقه رشد سالیانه نشان داده که این درخت تا دوهزار سال نیز می‌تواند عمر نماید <REF>راکهام و مودی ، 1997: 200</REF>. برخی نیز ذکر کرده‌اند که زیتون تا سه‌هزار سال نیز می‌تواند عمر نماید<REF>جانی‌نودهی، 1373: 52</REF>. در علی‌آباد گرگان درختان زیتونی وجود دارند که عمر آن‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. علاوه‌برآن، درختان زیتونی در منطقه بختیاری در روستای «سونک» و در منطقه «زیتی» دیده شده که عمر آن‌ها به بیش از هشتصد تا هزار سال می‌رسد<REF>طباطبایی، 1374: 4</REF>. یکی از نکات جالب دربارة درخت زیتون، به ارث رسیدن این درخت می‌باشد که شاید به‌علت عمر طولانی آن است، به‌گونه‌ای که در‌خصوص آن گفته شده است که جزء معدود درختانی است که به ارث می‌رسد <REF>پاک‌نژاد، 160:1355</REF>.

[[پرونده:درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|تصویر 1: نمایی از درختان زیتون تنومند با عمر طولانی]]

بنابراین، درخت زیتون علاوه بر خواص بسیاری که دارد؛ در میان سایر درختان نیز بیشترین عمر را دارد که این دو موضوع، هم با معنای ریشه «برک»، یعنی ثبات و پایداری و هم با معنای کلمه «مبارک»، یعنی پربرکت‌بودن درخت زیتون، کاملاً سازگار است.

در قرآن کریم، نام 22 گونه گیاهی ذکر شده است که به هفده خانواده گیاهی تعلق دارند. این گونه‌های گیاهی شامل انواع درختی، بوته‌ای و علفی هستند. در میان گیاهان نام برده شده در قرآن، دو خانواده گندمیان<REF>Poaceae</REF> و حبوبات<REF>Fabaceae</REF> دارای گیاهانی یکساله هستند که رژیم غذایی اغلب اقوام و چهارپایان به گونه‌های آن‌ها وابسته است و جزء اولین و دومین گیاهان مهم اقتصادی جهان به‌شمار می‌آیند. خانواده‌هایی چون زیتون<REF>Oleaceae</REF> و انگور <REF>Vitaceae</REF> با وجود محدودبودن تعداد گونه‌های کاربردی آن‌ها، به‌سبب استفاده اقتصادی نیز در جایگاه بالایی قرار دارند<REF>بنت، بی‌تا، 1</REF>.

یکی از گیاهان مهم و اقتصادی خانواده زیتون، درخت زیتون است که رژیم غذایی و اقتصاد بسیاری از کشور‌های حوزه مدیترانه به آن وابسته است. با توجه به آنچه ذکر شد، مطلبی که نظر هر خواننده هوشیار را به خود متوجه میکند، ذکر کلمه «مبارکه» برای درخت زیتون در قرآن کریم است. همان‌طورکه ذکر شد دو خانواده مهم اول دارای گیاهان یکساله کاربردی هستند و پس از آن‌ها با توجه به ذکر قرآن و اهمیت گیاهان در نزد انسان درخت زیتون به لحاظ کاربردی از سایر درختان متمایز می‌شود و این همان توصیف به‌جا و مناسب قرآن برای درختی است که تمام اجزای آن اعم از چوب، میوه، برگ و حتی خود درخت دارای موارد استفاده متعدد است. در آیات 99و 141 سوره انعام مقایسه‌های قابل تأملی (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَمُتَشابِهٍ) در مورد میوه‌هایی چون انار و خرما با زیتون بیان شده است که ممکن است در نگاه اول سؤال برانگیز باشد؛ ولی پس از بررسی‌های علمی تحسین هر خواننده هوشیاری را برمی‌انگیزد. تشابه و تفاوت‌های این جنس‌ها در جدول زیر آمده است.

{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول 2: تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون<REF>مظفریان،1383</REF>.
|-
!صفات !! انار !! زیتون !! خرما !! انگور
|-
! نام علمی|| Punica Granatum|| Olea europaea|| Phoenix dactylifera|| Vitis vinifera
|-
! نوع گیاه|| درخت یا درختچه|| درخت یا درختچه|| درخت|| درختچه پیچان
|-
! برگ|| ساده|| ساده|| شانه‌ای|| ساده
|-
! تک‌لپه/دولپه|| دولپه|| دولپه|| تک لپه|| دولپه
|-
! نوع میوه|| شفت|| شفت|| میوه گوشتی دارای میانبر یک دانه‌ای|| سته
|-
! تخمدان || زیرین|| زیرین|| زیرین|| زیرین
|-
! برخی خواص درمانی|| درمان کم‌خونی، بهبود دهنده درد سينه، سرفه، قابض|| مسهل، رفع درد اعضا، رفع سرفه || زيادکننده خون، معالج درد کمر و نرم‌کننده سينه و شش‌ها، ملين|| ملين، درمان سرفه و سل ريوی، درمان کم خونی
|}

=زادگاه درخت زیتون=

آیۀ 35 سوره نور، پس از ذکر مبارک‌بودن درخت زیتون، به بیان صفت دیگری از آن درخت می‌پردازد: «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...». این عبارت، در واقع، صفت دوم «شجره» بوده (درویش، 1415: ج6،606) و مفهوم را نه به طور صریح، بلکه با کنایه بیان می‌کند (ابن‌عاشور، ج18،193). عبارت «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...» تنها یک‌بار در قرآن به‌کار رفته است. اگرچه مشتقات دو واژه «شرق» و «غرب» در 17 آیه قرآن به‌کار رفته است.

از این‌رو، دربارۀ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی، تفسیرها و مصادیق مختلفی ارائه شده است:

برخی گویند: درختى است كه تمام جوانب آن به طور مساوى در معرض تابش نور آفتاب است، نه در جانب شرق باغ و كنار ديوارى قرار گرفته است و نه در جانب غرب كه تنها يك سمت آن آفتاب ببيند و در نتيجه ميوه آن نيمى رسيده و نيمى نارس و روغن آن ناصاف ‌گردد (مکارم‌شیرازی، 1374: ج14، 477)؛ بلكه در وسط قرار دارد و ميوه‏اش به خوبى مى‏رسد و روغنش زلال است. دليل بر اين معنا، جمله «يَكادُ زَيْتُها يُضِي‏ءُ، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» است؛ چون سياق آیه اين است كه مراد از آن، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى‏شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد (طباطبایی، 1417: ج15،124)، يعنى نه چنان است كه از سايه بهره نگيرد و نه چنان است كه از خورشيد بهره نگيرد؛ بلكه از هر دو بهره مي‌گيرد (طبرسی، 1372: ج7، 255). در روایت<ref> «لا خير في شجره و لا في نبات في مفيأة و لا خير فيهما في مضحى».</ref> است: هیچ نفعی در درخت و گیاهی که همیشه در سایه یا نور خورشید باشد، نیست (بیضاوی، 1418: ج4، 107).
دیگر اینکه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق يا مغرب برويد؛ بلكه درخت بهشتى است. بعضى ديگر گفته‏اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق و مغرب دنيا نيست؛ بلكه از درختان شام است که در ميان مشرق و مغرب قرار دارد و روغن آن بهترين روغن است. این دو دیدگاه اخیر، از نظر علامّه طباطبایی (1417: ج15، 124) پذیرفتنی نيست؛ چون از سياق آیه فهميده نمى‏شود.
همچنین احتمال داده‌اند، منطقه‌ای بین شرق و غرب سرزمین عرب، یعنی شام مدّ نظر باشد (ابن‌عاشور، ج18،193) که گفته شده زادگاه درخت زیتون است.
البته، مفسران دربارة تخصيص درخت زيتون به صفت نه شرقی و نه غربی «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، دلایل متعددی را بیان داشته‌اند که تمام آن‌ها می‌تواند در مشخص‌شدن آن نوع، درخت زیتونی که مدّ نظر قرآن است دخیل باشد:
برخی گفته‏اند: براى آن است كه بیان نماید روغن آن درخت، روشن‌تر و صاف‏تر است. برخی دیگر گفته‏اند: براى آن كه شاخه‏هاى آن، از سر تا پا همه برگ دارد. همچنین گفتند: براى آن است كه در استخراج روغن آن نیاز به فشردن نیست یا براى آنكه زیتون، اوّلین درختى است كه بر زمين رویید. نیز گفته‏اند: اوّلین درخت كه پس از طوفان بر زمين پديد آمد یا براى آن كه زادگاه آن در شام و بيت المقدّس است كه منزل انبيا و اولياست و زمين مقدّسه است (ابوالفتوح‌رازى، ج‏14، 147).

در‌خصوص این مطلب، لازم است به آیۀ بیست سورۀ مؤمنون که به‌طور غیرمستقیم به زیتون اشاره دارد، نیز اهتمام ورزید. در این آیه، «وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآكِلِين»، گفته شده مقصود از درختى كه در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مى‏آيد، درخت زيتون است (طباطبایی، 1417: ج15، 23).
مفسران دربارۀ مراد از «طور سيناء»، دو احتمال عمده داده‏اند:

نخست اينكه اشاره به همان كوه طور معروف، واقع در صحراى سينا دارد؛ دوم اينكه طور سيناء جنبه توصيفى دارد و به‌معنى كوه پربركت يا كوه پردرخت يا كوه زيبا است؛ چون طور به‌معنى كوه و سيناء به‌معنى پربركت و زيبا و مشجر است (مکارم‌شیرازی، 1374: ج14،220).

حال دربارۀ کوه طور، ابن‌زيد گوید: كوهی است در ميان مصر و أيل كه حضرت موسى(ع)، در آنجا با خداى مناجات كرد. مقاتل گوید: اوّلین كوهى است كه زيتون بر آن رويید. (ابوالفتوح‌رازى، 1408: ج14،15). بنابراین، کوه طور واقع در صحرای سینا می‌تواند یکی دیگر از احتمالات نخستین محل پیدایش درخت زیتون باشد.

از این‌رو، برای بررسی دقیق علمی، می‌توان احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی یا به عبارت دیگر، احتمالات ایشان دربارة زادگاه درخت زیتون را چنین دسته‌بندی کرد که در جدول شماره سه نشان داده شده است.

[[پرونده:زادگاه درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|جدول3: احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی (زادگاه درخت زیتون)]]

تحقیقات علمی متعددی، به‌منظور جستجوی زادگاه اصلی درخت زیتون صورت گرفته است؛ امّا هنوز دربارة خواستگاه دقیق آن اظهار نظر قطعی نشده است. هرچند که بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای داشته و 35تا40 گونه درختی یا درختچه‌ای و حدود 1200رقم دارد. مناطق مدیترانه‌ای به مناطقی اطلاق می‌شوند که در فاصله بین طول جغرافیایی 30تا45 درجه واقعاند، این مناطق بهار و پاییز کوتاه، تابستان گرم و خشک و زمستانی معتدل و بارانی دارند (صالحی، 1373: 73).
زیتون، گونه‌ای دیپلوئید (2n کروموزومی) با 2n=2x=46 است که به دو زیر گونه تقسیم می‌شود.Olea europaea زیر گونه europaea و O. europaea زیر گونه cuspidate دو زیر گونه‌ای هستند که بهطور وسیع پراکنده شده‌اند.Olea europeae: sub sp. europaeae var. sylvestris گونه خودرو (وحشی) محسوب می‌شود (براچی و دیگران، 2011: 450). زیتون‌های وحشی از جنوب آفریقا تا جنوب آسیا، در کوههای صحرا و مکرانسیا دیده شده‌اند (نور محمدی ، زهرا و دیگران ،2012: 708). بررسی‌های لومارت و همکاران در سال 2000 نشان داد که در بین دسته زیتون به لحاظ تکاملی می‌توان سه قبیله را تشخیص داد؛ تاکسون‌های جنوب و شرق آفریقا؛ تاکسون‌های آسیایی؛ تاکسون‌های متعلق به مکرونسیا،صحرا و مدیترانه. طبق این بررسی‌ها مشخص شد که زیتونی که امروزه کشت می‌شود با تاکسون‌های متعلق به صحرا و مکرونسیا ارتباط نزدیکتری به لحاظ کلروپلاستی دارد و گونه‌های متعلق به شرق آفریقا و آسیا باید از زیتون مدیترانه‌ای به لحاظ گونه‌ای جدا قرار گیرند (لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 547). گونه O. europaea زیرگونه sylvestris تنها گونه‌ای است که برای کشتکردن اهلی شده تا Olea europaea زیر گونه europaeaاز آن به‌دست آید (لومارت، رزالین و دیگران، 1997: 39). بهعبارتدیگر، این گونه، قدیمی‌ترین گونه کاشته شده است. سایر تاکسون‌های زیتون وحشی یا برای تغذیه دامها یا برای بهره‌برداری از چوب سخت آن‌ها به‌کار میروند (لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 548)؛ زیرا گونه‌های وحشی دارای میوه کوچکتر و روغن کمتری هستند. تحقیقات نشان داده است که بیشترین تنوع ژنتیکی زیتون در شمال غربی آفریقا وجود دارد (بسنارد و دیگران، 2008 :25). بسنارد و همکاران در سال 2013، با بررسی فیلوژنتیکی ژنوم کلرپلاستی زیتون در مناطقی موسوم به نقاط داغ یا Hotspot (اماکنی که بیشترین تنوع زیستی با درجه بالای آسیب‌پذیری را دارا هستند) و پراکنش ژنوم پلاستیدها، نحوه پراکنش گونه‌ها و فسیل‌های ماکروسکوپی به جا مانده سه منطقه را به عنوان زادگاه این اجداد تعیین نموده اند. قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق مناطقی هستند که به عنوان زادگاه زیتون در نظر گرفته شدند(بسنارد و دیگران، 2013 :1471).

علاوه بر موارد یاد شده، زیتون مقدس یا زیتون وحشی با نام علمی Olea aucherii یا Olea chryscphillaگونه‌ای از زیتون است که اصل و مبدأ آن از اتیوپی (حبشه) است که در عربستان، ایران (استان کرمان جنگلهای بین اسفندیه و سیرجان در ارتفاع 2000تا2500 متری) و جزایر اقیانوس هند می‌روید. برگ‌های آن، نقره‌ای متمایل به زرد طلایی است، حاشیه برگ‌ها قطور و صاف است. میوه ریز آن 6تا8 میلیمتر طول دارد (حسن‌عباسی، 1373: 36).

با توجه به بررسی‌های دانشمندان می‌توان نتیجه گرفت که بهترین زیتون و روغن حاصل از آن در مناطقی حاصل می‌شود که زمستان معتدل و تابستان گرم دارد (مناطق مدیترانهای) و تابش نور آفتاب بر تمام جوانب درخت زیتون در این مناطق میتواند بر مرغوبیت روغن آن تأثیر بهسزایی داشته باشد.

=اشتعال سریع روغن زیتون=

سپس، خداوند با عبارت «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به سومین ویژگی درخت زیتون اشاره می‌کند (درویش، 1415: ج6، 606) و می‌فرماید درخت زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى، روغن آن چنان مرغوب و با کیفیت است كه نزديك است بدون اينكه آتشى به آن برسد، شعله‏ور شود.
«یکاد» قید است. لازم به یادآوری است هرچه قیدها در جمله بیشتر باشد توضیح و تخصیص جمله نیز بیشتر شده و فائد‌ه‌اش کامل‌تر می‌شود و اگر قیدهاحذف شود؛ کلام، دروغ یا غیر مورد نظر خواهد شد، مثل همین آیه که اگر کلمه «یکاد» حذف گردد این سخن بدلیل مشاهده و واقعیت عینی کذب خواهد شد و هدف و غرض مورد نظر یعنی نزدیکی و قرب، از دست خواهد رفت (هاشمی، 1380: 152).

واژۀ «زیت» در لغت به معنی روغن (قرشی، 1371: ج3، 190) و عصاره زيتون است (فراهیدی، 1410: ج7، 378؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 384؛ ابن‌منظور، 1414: ج2، 35). قيد روغن، آن هم از درخت زيتونى که نه شرقى است و نه غربى، براى اين است كه بر صفا و زلالى روغن و جودت آن و در نتيجه صفاى نور آن به‌خاطر خوش‏سوزيش دلالت كند؛ چون در ادامۀ آیه مى‏فرمايد، روغنى است كه گويا بدون كبريت هم مى‏خواهد مشتعل شود (طباطبایی، 1417: ج15،124).

گفتنی است «أضاء» به معنای افروخت و افروخته شد (راغب‌اصفهانی، 1412: 514) از باب «إفعال» لازم و متعدى<ref>مانند آیه «... أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ ...» (بقره،20) كه فعل «أَضاءَ» لازم آمده و آیه «... فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ...» (بقره،17) که متعدى به‌كار رفته است.</ref> به‌كار می‌رود (قرشی، 1371: ج4، 202). این کلمه از ریشه «ضوء» بر نور دلالت دارد (ابن‌فارس، 604)؛ امّا فرق میان نور و ضیاء در این است که ضیاء بالذات است، مثل نور خورشيد؛ ولی نور بالعرض و اكتسابى است، مانند روشن‌شدن دیوار با نور خورشید (طریحی، 1375: ج1، 272). جالب است بدانیم، «يُضىِ‏ءُ» در این آیه، همانطور که در ترجمه فولادوند (354) گفته شد به معنای لازم به‌کار رفته؛ یعنی «افروخته مى‏شود». احتمالاً این کاربرد، اشاره به ذاتی‌بودن احتراق روغن زیتون دارد. همچنانکه خداوند متعال در ابتدای آیه نیز می‌فرماید: «... يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ ...»، مصدر «وقد» به معنای افروخته‌شدن آتش است<ref>به‌طور استعاره براى درخشيدن هم به‌کار مى‏رود (راغب‌اصفهانی، 1412: 879).</ref> (فراهیدی، 1410: ج5، 197؛ ابن‌فارس،1100؛ قرشی، 1371: ج7، 233؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 879)؛ پس ممکن است معنای «يُوقَدُ» و «يُضىِ‏ءُ» بر‌ اشتعال خود‌به‌خودِ روغن زیتون اشاره نماید؛ علاوه بر آن، عبارت «... وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به عنوان مبالغه تأکید می‌کند بدون اینکه حتی آتشی به آن روغن نزدیک شود، گویا خودش شعله‌ور می‌شود.
مراد از «بودن نور بالاى نور» به‌طورى كه بعضى گفته‏اند (زمخشری، 1407: ج3، 241): دو چندان بودن و شدت آن است نه تعددش. پس مراد اين نيست كه نور معين يا غيرمعينى است بالاى نورى ديگر نظير آن باشد و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است؛ بلكه مراد اين است كه آن نورى متضاعف و دو چندان است، بدون اينكه يكی از ديگرى متمايز باشد (طباطبایی، 1417: ج15، 124).

پاک‌نژاد در کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر (135) می‌نویسد؛ میوه زیتون شامل مواد زیر است: 30% وزن زیتون رسیده آب، 5% مواد سفیدهای، 10% مواد قندی و 52% روغن که در آن500 واحد بینالمللی کاروتن موجود است؛ ولی مقدار ویتامین‌های دیگرش قابل ملاحظه نیست. روغن زیتون تنها روغنی است که با چربی شیر انسان و با تریولن موجود در بافت‌های بدن انسان شبیه است. مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد؛ هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر شویم مقدار روغن زیادتر می‌شود. مثلاً در فرانسه یک گونه 20% و همان گونه در تونس 29% روغن می‌دهد. باید توجه داشت که میزان روغن زیتون بسته به نژاد و زیستگاه متفاوت است. از هسته زیتون نیز روغنی استخراج می‌شود که با روغن میوه متفاوت است. مقدار روغن موجود در زیتون بیشتر به نوع میوه بستگی دارد، معمولاً از پیرابر گیاه ۶۰تا۷۰ درصد روغن می‌توان بدست آورد. علاوه بر روغنی که از میوه گرفته می‌شود هسته زیتون هم دارای 52/28 % روغن است. روغن هسته خوراکی است. وزن مخصوص روغن هسته زیادتر ولی روغن میوه خالص‌تر است.

ترکیبات شیمیایی روغن زیتون عبارت است از اسید‌های چرب اشباع که به‌صورت گلیسرید‌ها و در نتیجه پایینآمدن حرارت، کموبیش تهنشین می‌شوند و مارگارین نام دارند. به‌طورکلی، روغن به‌دست آمده از مناطق گرم، مارگارین فراوانتری دارد که برای حذف آن، روغن را در محل سردی قرار می‌دهند و سپس صاف می‌کنند تا مارگارین آن‌ها گرفته شود. مواد دیگر روغن زیتون به قرار زیر است: 5/1 % مواد غیرصابونی مانند فیتومترین و ماده رزینی به نام ویریدین (Viridine) .اسیدپالمتیک، اسید استئاریک، اسید آراشیدیک، اسید اسید هگزادسنئوئیک، اسید اولئیک، اسید لینولئیک، مقداری ویتامین آ و ‌ای هم دارد. کلروفیل، لیستین، زانتوفیل، دیاستاز‌ها و گلوکوزید‌های تلخ از موارد دیگری هستند که در روغن زیتون وجود دارد. لازم به ذکر است که مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب داراي يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند (تورا و دیگران، 2007 : 108). اسیدهای چرب در اشتعال روغن نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. اسید اولئیک موجود در روغن زیتون و برخی دیگر از روغن‌های زیستی، جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه ، 2005، 1068). همان‌طورکه می‌دانید روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. طبق نظر دانشمندان اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن نسبت به اسیدهای چرب اشباع دارای مزیت و برتری بوده و می‌توانند به مدت طولانی‌تری نورافروزی کنند (پاک‌نژاد، 142:1355).

برخی ترکیبات به مقدار بسیار جزئی در روغن زیتون وجود دارند، مانند ترکیب فنولی به نام secoiridoides، که مسئول خواص درمانی آن هستند (براچی و دیگران، 2011: 449). نوع و ميزان تركيبات شيميايي موجود در روغن زيتون از جمله تركيب اسيدهاي چرب، تركيبات آنتي‌اكسيداني و رنگدانه‌ها نماد كيفيت آن است كه خود به چندين عامل مانند رقم، شرايط اقليمي، روش استخراج و مرحله رسيدگي ميوه زيتون بستگي دارد. تحقيقات نشان داده است كه ميزان توكوفرول‌ها به نوع رقم، ميزان پلي‌فنل‌ها به منطقه كشت گياه، و ميزان اسيدهاي چرب به هر دوي اين عوامل بستگي دارد (علوي رفيعي، سمیه و دیگران،1390: 85). لازم به ذکر است که در حال حاضر از تفاله‌ها و پسماندهای زیتون برای تولید انرژی سازگار با محیط زیست استفاده می‌شود یا از آن برای حاصلخیز‌ساختن باغات بهره می‌گیرند (ایلداری، 1388: 22تا24).

=انواع روغن زیتون=

روغن‌کشی زیتون غالباً به کمک آسیاب صورت می‌گیرد. روغن‌کشی اولیه به حالت سرد روغن خالصی به دست می‌دهد که حاوی مواد مؤثرتری است. روغن‌کشی ثانویه روغن معمولی‌ را فراهم می‌آورد (مجیدی خامنه، 1379: 27). در روغن‌کشی‌های بعدی، روغنی به دست‌ می‌آید با کیفیت نازل‌تر که معمولاً در صنایع به مصرف می‌رسد. یکی از این روغن‌ها روغن لامپانت نام دارد که برای سوخت در چراغهای روغنی به‌کار برده می‌شود )طباطبایی، 1374: 348)، امّا در کل روغن زیتون بر سه نوع است:

1. روغن زیتون رسیده

2. روغن زیتون نرسیده

3. روغن زیتونی که بعد از یک‌بار روغنگیری از زیتون مجدداً از آن روغن می‌گیرند.

==خواص انواع روغن زیتون==

روغن زیتون خواص بسیاری دارد که به‌طور مختصر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود (پاک‌نژاد، 166:1355تا169):

1. روغن زیتون رسیده: برای درد اعصاب و عرق النساء، قولنج، رفع جرب، بیاض رقیق و ... مفید است.

2. روغن زیتون نرسیده: معتدل و قابض، مسمن و مدر، مقوی لثه و دندان، موافق معده و ... است.

3. زیتار: برای درد مفصل، عرق النساء، نقرس، استسقا و التیام زخمهای بدن لاغر و ...مفید است.

=نتیجه گیری =

در آیه 35 سوره نور، تعبیر «شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ» با اختصاص صفت «مبارکه» به درخت زیتون، در میان 22 نوع گیاهی که در قرآن نام برده شده، بیانگر اهمیت درخت زیتون و میوة آن است. در معنای کلمه «مبارکه» و ریشه «برک»، دو نکته بسیار ظریف نهفته است. از آنجا که ریشه «برک» به معنای ثابت‌بودن و «مبارکه» به معنای چیزی پرخير و بركت است، علاوه بر فواید بی‌شمار درخت زیتون، به ویژگی خاص آن، یعنی ثبات و عمر طولانی درخت زیتون نیز اشاره دارد. در ضمن، قرارگرفتن این واژه پس از لفظ «شجره»، دلالت بر خواص تمام اجزای درخت زیتون دارد، نه صرفاً میوة آن.

سپس در ادامه آیه، به درخت زيتونى اشاره شده كه نه شرقى است و نه غربى و روغن آن چنان مرغوب است كه نزديك است بدون هیچ آتشى شعله‏ور شود «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ».

احتمالات مفسران دربارة این نوع درخت زیتون که روغن بسیار مرغوبی دارد و شرقی و غربی نیست، اگرچه متفاوت است؛ امّا در کل، به سه نکته کلیدی اشاره دارد: اول اینکه این درخت زیتون در سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین قرار دارد؛ دوم اینکه نور آفتاب بر تمام جوانب آن به‌طور یکسان می‌تابد؛ سوم اینکه دارای مرغوب‌ترین روغن با خاصیت اشتعال‌زایی سریع است.
با توجه به اشارات قرآن، در بررسی‌های علمی، زادگاه درخت زیتون و ویژگی‌های آب‌‌‌‌‌‌و‌هوایی آن منطقه و کیفیت روغن زیتون آن، اهمیت می‌یابد.

با اینکه پژوهش‌های علمی نشان داده که زادگاه زیتون در 3 منطقه قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق می‌باشد؛ ولی هنوز نمی‌توان به طور قطع دربارة زادگاه دقیق درخت زیتون، اظهار نظر قطعی کرد؛ هرچندکه بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای دارد و این منطقه تقریباً در میانة کره زمین واقع شده و از تابش یکسان نور آفتاب برخوردار است که در مرغوبیت روغن آن نیز تأثیر دارد. همچنین دارای تابستانی گرم و زمستانی معتدل است. تحقیقات صورتیافته بیانگر آن است که مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد و هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر باشد، مقدار روغن زیادتر می‌شود.

در یک زیتون رسیده 52% روغن وجود دارد. مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب با يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی موجود در روغن زیتون علاوه بر خواص درمانی در اشتعال روغن زیتون نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن در مقایسه با اسیدهای چرب اشباع از مزیت بیشتری برخوردار هستند. محققان بر این اعتقاد هستند که بهترین بیودیزل روغنی است که غنی از اولئیک اسید یا palmitoleic acid باشد. این اسیدهای چرب غیراشباع (تک باند) C18:1 و C16:1بهترین گزینه‌ها جهت سوخت بیودیزل هستند؛ زیرا در دمای سرد دیرتر از اشباع منجمد شده و راحت‌تر از غیراشباع (چند پیوند) اکسید می‌شوند. اسید اولئیک جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه، 2005: 1068). مقایسه اسیدهای چرب موجود در روغن‌های گیاهی حاکی از آن است که بیشترین مقدار اسید اولئیک در روغن زیتون یافت می‌شود. علاوه بر اسید چرب ترکیبات دیگری از جمله ترکیبات فنولی در روغن زیتون یافت شده‌اند. میزان فنول کل موجود در روغن زیتون نیز در پایداری در برابر اکسیداسیون تأثیر به‌سزایی دارد (میزان این ماده در ارقام و طول‌های جغرافیایی- مختلف متفاوت است) (هاشم‌پور و دیگران، 1389: 47). یکی از ترکیبات فنلی مهم در روغن زیتون هیدروکسی تیروزول که در برگ، تفاله و روغن زیتون یافت می‌شود. این ترکیب آتش‌گیر بوده و نقطه اشتعال آن 15 درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

اصطلاح « نُّورٌ عَلىَ‏ نُورٍ » شاید به خصوصیت نورافروزی روغن زیتون مرتبط باشد و این دور از ذهن نیست. بررسی‌های اخیر دانشمندان بر روی روغن زیتون و برخی روغن‌های گیاهی دیگر مانند روغن ذرت، سویا، آفتابگردان حاکی از وجود موادی با خاصیت فلوروسنت (نوردهندگی) در آنهاست. تحقیقات بیشتر بر روی این روغن‌ها به همراه مقایسه آن‌ها با روغن زیتون بکر بیانگر آن بود که روغن زیتون بکر در مقایسه با سایر روغن‌ها دارای خاصیت نوردهندگی بیشتری است و در سه طول موج این خاصیت را نشان می‌دهد؛ در صورتی که سایر روغن‌ها حتی روغن زیتون عادی در یک طول موج در محدوده 430تا450 نانومتر این خصوصیت را از خود بروز می‌دهد. ساطع‌شدن نور متوسط در طول موج 681 نانومتر مربوط به کلروفیل و نور قوی در 252 نانومتر مربوط به ویتامین E می‌باشد (کی ریاکیدیس، 2000: 1435). مطالعات زندومنقی و همکاران در سال 2005 بر روی روغن زیتون بکر نیز بیانگر آن بود که در طول موج 315تا330 نانومتر پلی فنول‌ها و فرول‌های فلوروسنت و در 350تا600 نانومتر برخی ویتامین‌های موجود در روغن زیتون دارای این خصوصیت هستند.

در نهایت تأکید قرآن بر «مبارک‌بودن زیتون» و «نه شرقی و نه غربی بودن» این درخت و «اشتعال بدون آتش» روغن آن، نیازمند بررسی‌های گسترده‌‌ای است.

=پانویس=
{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

=منابع=

1. فولادوند، محمدمهدى، 1415ق، ترجمه قرآن، چ1، تهران: دار القرآن‌الكريم (دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى).

2. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير.

3. ابن‌فارس، احمد، بی‌تا، معجم المقاییس فی اللغه، به‌تحقیق شهاب‌الدین ابو‌عمرو، بیروت: دار الفکر.

4. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مكرم، 1414ق، لسان العرب، چ3، بيروت: دار صادر.

5. ابوالفتوح‌رازى، حسين‌بن‌على، 1408ق، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، مشهد: بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.

6. ایلداری، سهیل، 1388، «زیتون هدیه الهی و نشان صلح»، مجله روند اقتصادی، ش 48، ص22تا24.

7. بيضاوى، عبدالله‌بن‌عمر، 1418ق، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، چ1، بيروت: دار احياء التراث العربى.

8. پاکنژاد، سید رضا، 1355، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، چ9، تهران: کتاب فروشی اسلامیه.

9. جانینودهی، سیدعباس، 1373، «زیتون و اهمیت آن»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص52.

10. جعفرى، يعقوب، كوثر.

11. حسنعباسی، نوروزعلی، 1373، «زیتون درختی مقدس؛ اعجاب انگیز با کاربردهای مختلف»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص306.

12. درويش، محيى‌الدين، 1415ق، اعراب القرآن و بيانه، چ4، سوريه: دار الارشاد.

13. راغب‌اصفهانى، حسين‌بن‌محمد، 1412ق، المفردات في غريب القرآن، چ1، بيروت: دارالعلم‏، دمشق: الدار الشاميه.

14. زمخشرى، محمود، 1407ق، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، چ1، بيروت: دار الكتاب العربي.

15. صالحی، سید جواد، 1373، «گزارش مطالعات اقتصادی- اجتماعی ناحیه مرکزی طارم»، گرگان: فجررایانه، ص73.

16. طباطبايى، سيدمحمدحسين، 1417ق، الميزان فى تفسير القرآن، چ5، قم: جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.

17. طباطبایی، محمد،1374، «زیتون و روغن آن»، تهران: صندوق مطالعاتی توسعه کشت زیتون، 399ص.

18. طبرسى، فضل‌بن‌حسن، 1372ش، مجمع البيان فى تفسير القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.

19. طريحى، فخرالدين، 1375ش، مجمع البحرين، چ3، تهران: كتاب‌فروشى مرتضوى.

20. عروسى‌حويزى، عبدعلى‌بن‌جمعه، 1415ق، تفسير نور الثقلين، چ4، قم: اسماعيليان.

21. علوي‌رفيعي، سميه و دیگران،1391، «مشخصات فيزيكي شيميايي روغن‌هاي زيتون تجاري ايراني»، مجله علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران، س7، ش2، ص85تا94.

22. فاروقی، محمد اقتدار حسین، 1379، گیاهان در قرآن، ترجمه احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

23. فراهيدى، خليل‌بن‌احمد،1410ق، كتاب العين، چ2، قم: هجرت.

24. قرشى، سيدعلى‌اكبر، 1371ش، قاموس قرآن، چ6، تهران: دار الكتب الإسلامية.

25. کلینی، الکافی، اسلامیه.

26. كمره‏اى، محمدباقر، 1351ش، آسمان و جهان؛ ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، چ1، تهران: اسلاميه.

27. مجیدی خامنه، فریده، آذر1379، «میوه‌ها‌های بهشتی در قرآن؛ زیتون»، مجله گلستان قرآن، ش38، ص27تا28.

28. محدث، محبوبه، 1381، «نماد درخت زیتون»، نشریه فرهنگ و هنر، ش20و21، ص52تا61.

29. مظفریان، ولی الله،1383، درختان و درختچه‌های ایران، تهران: فرهنگ معاصر.

30. مظفریان، ولی الله،1383، رده بندی گیاهی، ج 1و 2. تهران: امیر کبیر.

31. مكارم‌شيرازى، ناصر، 1374ش، تفسير نمونه، چ1، تهران: دار الكتب الإسلامية.

32. هاشم‌پور، ابوذر و دیگران، 1389، «تأثير اقليم كازرون بر شاخصهاي كيفي روغن زيتون Olea europaea L ارقام زرد، روغني و ماري»، مجله علوم باغبانی ایران، د41، ش1،
ص53تا47.

33. هاشمی، احمد، 1380، جواهر البلاغه، ترجمه محمود خورسندی و حمید مسجدسرائی، چ2، نشر فیض.

34. Bennet, B,C, Twenty-Five Economically Important Plant Families,Economic botany, Encyclopedia of Life, 34 p.

35. Besnard, G, Garcia-verdougo, C, Rubio de casas, R,. Treier, U, A, Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence
from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany, 101; 25-30.

36. Besnard, G, Khadari, B, Navascués, M, Fernández-Mazuecos, M, El Bakkali, A, Arrigo, N, Baali-Cherif, D, Brunini-Bronzini de Caraffa, V, Santoni, S, Vargas,
P, Savolainen, V, 2013, The complex history of the olive tree: from Late Quaternary diversification of Mediterranean lineages to primary domestication in the northern Levant, Prociding of Royal Society Botanical science 7: 1471-2954.

37. Bianchini, F, Corbetta F, 1976, The complete book of fruits and vegetables, Crown Publishers.

38. Bracci, T, Busconi, M, Fogher, C, Sebastiani, L, 2011, Molecular studies in olive (Olea europaea L.): overview on DNA markers applications and recent advances in genome analysis, Plant Cell Rep 30: 449–462.

39. Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany 101: 25–30.

40. Janick, J, 2007, Fruits of the Bibles, Hortscience,42(5),1072-1076.

41. Khafagi, I, Zakaria, A, Dewedar, A, El-Zahdany, Kh, 2006, A Voyage in the World of Plants as Mentioned in the Holy Quran, International Journal of Botany 2(3): 242-251.

42. Kyriakidis, N, B. Skarkalis, P, 2000, Fluorescence Spectra Measurement of Olive Oil and Other Vegetable Oils, Journal of AOAC International, 83(6): 1435-1439(5).

43. Knothe, G, 2005, Dependence of biodiesel fuel properties on the structure of fatty acid alkyl esters, Fuel Processing Technology, 86 : 1059– 1070.

44.Lumaret, R, Ouazzani, N, Michaud, H, Villemur. P, 1997, Cultivated olive and oleaster: two very closely connected partners of the same species (Olea europaea). Evidence from enzyme Polymorphism, Bocconea 7: p 39-

45. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L, Theoretical and Applied Genetics, September 2000, Volume 101, Issue 4, 547-553.

46. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain, C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L., Theoretical and Applied Genetics, Volume 101, Issue 4, pp 547-553.

47. Marwat, S, Kh, Ajab Khan, M, Aslam Khan, M, Ahmad, M, Zafar, M, Rehman, F, Sulta, Sh, 2009, Fruit Plant Species Mentioned in the Holy Qura’n and Ahadith and Their Ethnomedicinal Importanc. American-Eurasian J. Agric. & Environ. Sci., 5 (2): 284-295.

48. Zandomeneghi , M, Carbonaro, L, Caffarata, C, 2005, Fluorescence of Vegetable Oils: Olive Oils, Journal of Agricalture and Food Chemistry, 53 (3): pp 759–766.

49. Noormohammadi, Z, Samadi-Molayousefi, H, Sheidai, M, 2012, Intra-specific genetic diversity in wild olives (Olea europaea ssp cuspidata) in Hormozgan Province, Iran. Genet. Mol. Res. 11 (1): 707-716.

50. Rackham, O, Moody, J, 1997, The Making of the Cretan Landscape, England: Manchester University Press, 200 p.

51. Tombesi, A, Michalakis, N, Pastor M, 1996, Recommendation of the working group on olive farming production techniques and productivity.

52. Tura, D, Gigliotti, C, Pedo, S, Failla, O, Bassi, D, Serraiocco, A, 2007, Influence of cultivar and site of cultivation on levels of lipophilic and hydrophilic antioxidants in virgin olive oils (olea Europea L.) and correlations with oxidative stability. Sci Hort; 112:108-19.

53. http://www.chempro.in/fattyacid.htm

[[رده:مقاله]]
[[رده: نور.آیه35]]
[[رده:زیست‌شناسی]]
[[رده:پزشکی]]
[[رده:اقلیم‌شناسی]]
[[رده:شیمی]]

فواید زیتون و اشتعال روغن آن از منظر قرآن و علم

2020-04-03T14:34:26Z

Hosna: /* فواید و طول عمر درخت زیتون */

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

=چکیده=

زیتون با نام علمی Olea درختی همیشه سبز از خانواده Oleaceae است. زیتون یکی از قدیمی‌ترین گیاهان مناطق مدیترانه‌ای است. محققان معتقدند که آشنایی با زیتون و بهره‌برداری از آن در خاورمیانه، هم‌زمان با پیدایش اولین انسان‌های متمدن، به‌ویژه در شرق مدیترانه بوده است. قدیمی‌ترین مدرک مستند در مورد زیتون، روی الواح گلینی نقش بسته که مربوط به زمان مینوس<ref>Minos</ref> پادشاه کرت بوده است. روی این الواح اطلاعات جالبی از آن دوره، درباره گونه‌های مختلف زیتون و روغن آن ذکر شده است.

در کتب ادیان مختلف، به‌خصوص کتاب مقدّس مسلمانان، قرآن، از این درخت ارزشمند، نام برده شده و به برخی ویژگی‌های آن در آیه 35 سوره نور، همچون فواید بسیار زیتون، به‌طور غیرمستقیم با ‌کاربرد لفظ «مبارکه» و احتراق سریع روغن آن «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» اشاره شده است. لفظ «مبارکه» در میان انواع میوه‌هایی که در قرآن ذکر شده، فقط به درخت زیتون نسبت داده شده و بیانگر آن است که همه اجزای درخت، با برکت و سودمند بوده و این گیاه از ارزش والایی برخوردار است. بر این اساس، در مقاله حاضر سعی شده است به مدد اشارات قرآن، به فواید و عمر طولانی درخت زیتون، همچنین زادگاه احتمالاً مدیترانه‌ای آن و اشتعال سریع روغن آن به دلیل وجود اسیدهای چرب غیر‌اشباع پرداخته شود. ازاین‌رو، با وجود شناخت تجربی مردم آن عصر از فواید زیتون و کاربرد آن در درمان بیماری‌ها و استفاده به‌عنوان مادة سوختی برای چراغ‌ها، به جنبه‌ای دیگر از وجوه علمی قرآن اشاره می‌گردد.

=مقدمه=

درخت در اساطیر و افسانه‌های کهن همواره از حرمت و قداست والایی برخوردار بوده؛ در ادیان مختلف نیز بر کاشتن و نگهداری از درختان بسیار تأکید شده است. این توجه، ممکن است ریشه در نیاز مبرم انسان‌ به درختان داشته باشد. یکی از درختانی که نه تنها در اساطیر، بلکه در کتب مقدّس به آن بها داده شده، درخت زیتون است. یکی از گونه‌های مهم و اقتصادی زیتون، گونه Olea europaea از خانواده Oleaceae است. طبق تعریف گیاه‌شناسی، زیتون درخت یا درختچه‌ای است راست، همیشه سبز، به ارتفاع 10تا20 متر، اغلب پرشاخه و منشعب، با پوست سبز تیره. برگ‌های سرنیزه‌ای یا مستطیلی یا تخممرغی، با دمبرگ کوتاه و چرمی، با سطح فوقانی سبز تیره و سطح تحتانی نقره‌ای. گل‌ها سفید، میوه شفت و سبز رنگ، در حالت رسیده بنفش تیره یا سیاه‌رنگ، تخم مرغی، به قطر 1تا2 سانتی‌متر. رویشگاه آن ایران، اروپا، عراق و نواحی مدیترانه‌ای گزارش شده است<ref>مظفریان، 1383: 474تا475</ref>.

تامبسی <ref>Tombesi.</ref> در سال 1996 بیان می‌کند که زیتون برخلاف اغلب درختان میوه توانایی بالایی نسبت به تحمل شرایط محیطی دارد و می‌تواند در خاک‌های شور با درجه حاصلخیزی بالا رشد کند. طبق گفته بیانچینی و فرانچسکو<ref>Bianchini & Francesco</ref> در سال 1976، درخت زیتون درخاکی که به خوبی زهکشی شده باشد و اسیدیته آن حدود 8 باشد به خوبی رشد می‌کند. کشاورزان عهد باستان تصور می‌کردند این درخت‌ فقط در ساحل دریا می‌روید. حتی پدر علم گیاه‌شناسی «تئوفراستوس» محاسبه کرده بود که این درخت‌ فقط تا فاصله 55/6 کیلومتری از دریا امکان ادامه‌ حیات دارد. البته، این عقیده تاکنون اثبات نشده است؛ ولی رویشگاه‌ درختان زیتون اغلب در سواحل دریای مدیترانه بوده‌ و اغلب جزایر این دریا به‌ویژه نواحی‌ جنوب غربی دریای مدیترانه (شبه‌جزیره ایبری و شمالغربی آفریقا) از مراکز عمده تولید زیتون دنیا است. درخت زیتون از دوران کهن به عنوان منبعی برای‌ به دست آوردن محصولی با ارزش غذایی بالا، مصارف دارویی و درمانی و تولید روغن و صابون مورد توجه بوده است<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

برخی محققان که در زمینۀ اعجاز علمی قرآن پژوهش‌هایی انجام داده، چنین ادعّا می‌کنند که آیه 35 سوره نور به دو موضوع: یکی، فواید زیتون و دیگری، اشتعال بدون آتش <ref>هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (54) درباره این قسمت از آیه به مسئله «احتراق بدون آتش» اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که آیه به احتمال زیاد به کشف برق اشاره دارد که این حالت، شباهت بسیاری به سوختن ستاره و پخش نور دارد. وی می‌نویسد این آیه اشاره به چیزی دارد که نور می‌پراکند، در‌حالی‌که نه در غرب است و نه در شرق. یعنی ابعاد فیزیکی ندارد و توسط آتش هم فروزان نگردیده است. پس به احتمال زیاد این آیه قرآن اشاره به کشف برق دارد. چون برخلاف چراغ‌های تیلی و گازی، در یک چراغ برقی چیزی سوخته نمی‌شود و روشن‌شدن آن بدون آتش است. بدین‌ترتیب که در اثر ارتعاشات اتم‌های فلز تنگستن، درجه حرارت در سیم آن به دو هزار سانتی‌گراد می‌رسد. در این درجه حرارت سایر فلزات ذوب می‌گردند؛ امّا فلز تنگستن ذوب نشده؛ بلکه یک روشنی قوی قابل دید تولید می‌کند. با وجود این حرارت زیاد هیچ احتراقی صورت نمی‌گیرد، زیرا در داخل گروپ اکسیژن وجود ندارد و سیم تنگستن هم کم نمی‌شود. حالتی که در قرآن ذکر گردیده شباهت زیادی به یک ستاره روشن دارد. وی در ادامه می‌گوید اگر فکر کنیم که منظور آیه ستاره باشد، در این صورت نیز سوختن ستاره و پخش نور بدون موجودیت آتش صورت می‌گیرد. در پایان به نظر می‌رسد آنچه هارون یحیی درباره این قسمت از آیه ادعا نموده، بدون توجه به قبل و بعد آیه بوده است.</ref> اشاره دارد. حال آنکه بشر در گذشته از خواص بسیار این میوه آگاه بوده و در درمان بیماری‌ها از آن استفاده می‌کرده و در کتب مقدّس آمده به‌عنوان مادة سوختی نیز برای احتراق چراغ‌ها به‌کار می‌رفته، پس آیه مذکور اعجاز علمی قرآن را بیان نمی‌دارد؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

از این‌رو، ابتدا به کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته و جایگاه آن در قرآن و کتب مقدّس پرداخته، سپس با بیان معنای لفظ «مبارکه» به خواص و عمر طولانی درخت زیتون می‌پردازیم، آنگاه با شرح دیدگاه مفسران درباره عبارت «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ» احتمالات مطرح درباره زادگاه زیتون ارائه می‌گردد. در پایان، با بیان ترکیبات شیمیایی روغن زیتون و تأثیر فراوان اسیدهای چرب غیراشباع در اشتعال روغن آن به روشن‌ترشدن مفهوم «يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» می‌پردازیم.

=کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته=
درخت زیتون که طول‌ عمرش از 1000 تا 2000 سال است، قرن‌ها قبل از میلاد مسیح، در فلسطین و سوریه پرورش داده می‌شد. در زمان‌ هومر، پرورش آن در یونان معمول گردید و سپس در قرن هفتم‌ قبل از میلاد، به ایتالیا و پس از کشف قاره آمریکا بدان جا انتقال یافت. در یونان معتقد بودند که درخت زیتون را ربّ النوع عقل کاشته و بر سر برندۀ مسابقات المپیک تاجی از برگ زیتون می‌گذاشتند. در قدیم نیز در کلیسای کاتولیک‌ها روغن زیتون را برای‌ تقدیس پادشاهان بهکار می‌بردند (مجیدی خامنه، 1379: 27و28).

بابلی‌‌‌ها و آشوری‌ها از روغن کنجد و گردو برای مصارف مختلف استفاده می‌کردند؛ درحالیکه سوری‌ها و مردم سرزمین مقدس (فلسطین) زیتون را از قدیم می‌شناختند و از آن بهره می‌بردند. آن‌ها روغن زیتون را به مصر 1600تا3000 سال قبل از میلاد معرفی کردند. در زمان رامسس دوم (1165تا1197ق.م) از روغن زیتون برای روشنایی و برای نرمکردن پوست، ترک خوردگی‌ها، و آفتاب سوختگی‌ها استفاده می‌شد (جانیک ، 2007: 1074). علاوه بر آن، از روغن زیتون برای پختوپز و تزیین استفاده می‌شده است که مصداق آن در کشورهای حوزه مدیترانه مشاهده می‌شود؛ ولی اولین استفاده روغن زیتون، برای درمان بوده است. این ماده روغنی در آبوهوای خشک شرق، ماده‌ای بسیار حیاتی برای سلامتی بهشمار می‌رفت و میوه این درخت در آن دوران ابتدایی در بین جنگجویان بربری نمادی از صلح و حسن نیّت بود. سپس، هم‌زمان با توسعه سازمان‌های دریایی این روغن به‌عنوان یکی از اقلام تجاری به کشورهای آسیای صغیر و مناطق دریایی انتقال یافت و بیتردید گیاه زیتون نیز درپی آن گسترش یافت. این روغن ارزشمند بعدها برای مصارف اقتصادی و نور افروزی استفاده شد، لازم به ذکر است که سوختن روغن زیتون شعله خیلی درخشانی می‌دهد (جانیک، 2007: 1074).

در جنگ‌های اسپانیا، پزشکان ارتش ناپلئون بهخاطر عدم‌ دسترسی به گنه‌گنه،گرد یا دم‌کرده برگ و پوست درخت زیتون‌ را برای درمان تب‌نوبه به‌کار می‌بستند. پزشکان اسپانیایی این‌ طریقه درمان را از دیرباز می‌شناختند و ساکنان برخی از روستاهای‌ اسپانیا که به طول عمر شهرت دارند، سلامت و طول عمر خود را به مصرف زیاد زیتون نسبت می‌دهند. روغن زیتون نرم‌کننده است، جریان صفرا را فعال می‌کند، به علاوه در دردهای کلیوی و یبوست‌های مزمن تجویز می‌شود (مجیدی خامنه، 1379: 27و28). از طرف دیگر زیتون در مراسم مذهبی ساسانیان استفاده می‌شده و در کتاب خدای نامک به آن اشاره شده است )طباطبایی، 1374: 4).

=زیتون در کتب مقدّس=
اشارات متعددی در انجیل درباره این گیاه و تکثیر آن وجود دارد. در این کتاب مقدّس، چند بار از زیتون به‌عنوان میوه‌ای پرسود و منفعت یاد شده و به پیوند آن نیز، صرفاً در این کتاب، پرداخته شده است. زیتون به همراه انگور در کتاب مقدس یهودیان بیشترین تعداد تکرار را داشته است. روغن زیتون برای مصارف مذهبی مانند مراسم تقدیس<ref>anounting</ref> در مسیحیت و یهودیت استفاده می‌شود. در کتاب مقدس یهودی‌ها<ref>اگزودوس 27 :20</ref> گفته شده که به بنیاسرائیل فرمان داده شد که «روغن زیتون مصفی و کوبيده شده برای روشنایی نزد تو بياورند تا چراغ‌ها دائماً روشن شود» <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>. این مطلب بیانگر آن است که در کتب مقدّس پیش از قرآن به اشتعال طولانی مدّت روغن زیتون اشاره شده است. از این‌رو، ذکر اشتعال سریع روغن زیتون در قرآن دلیلی بر اثبات اعجاز قرآن در این خصوص نیست؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

بنابر روایتی هنگامی که خشم خداوند که در طوفان [نوح] ظاهر شده بود، کاهش یافت؛ کبوتری با شاخه‌ای زیتون در منقارش ظاهر شد که نشان صلح و آرامش بود <ref>فاروقی، 1379: 39 </ref>. مشهور است که اولین درختی که پس از طوفان روئید، درخت زیتون بود <ref>محدث، 1381: 20و21</ref>. ملت یهود کشت زیتون را در عصرهای قدیم تجویز و ترویج کرده‌اند و در کتاب ژنز از ساقه‌های این درخت صحبت شده است <ref>طباطبایی، 1374: 2 </ref>.

=زیتون در قرآن=

در قرآن، نام «زیتونه» یک مرتبه در آیه 35 سوره نور به‌کار رفته است.این آیه، تنها آیه‌ای است که از زیتون، به‌عنوان درخت مبارک یاد می‌کند و سپس به بیان سایر ویژگی‌های آن از جمله موقعیت جغرافیایی و نحوه سوختن روغن آن می‌پردازد:

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

واژه «زیتون» در قرآن پنج مرتبه به‌کار رفته است. در جدول شماره یک، کاربرد زیتون در قرآن آورده شده است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد زیتون در قرآن
|-
| 1|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=99}}
|-
| 2|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=141}}
|-
| 3|| {{QFrame|Surah=16|Ayah=11}}
|-
| 4|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
|-
| 5|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
|-
| 6|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}
|-
| 7|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=29}}
|}

در آیه 99 سوره انعام <ref>اوست خدايى كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتى را رويانيديم، و از آن نبات ساقه‌‏اى سبز و از آن دانه‏‌هايى بر يكديگر چيده و نيز از جوانه‌‏هاى نخل خوشه‌‏هايى سر فرو هشته پديد آورديم، و نيز بستان‌هايى از تاك‌ها و زيتون و انار، همانند و ناهمانند. به ميوه‏‌هايش آن گاه كه پديد مى‌‏آيند و آن گاه كه مى‏‌رسند بنگريد كه در آن‌ها عبرت‌ها است براى آنان كه ايمان مى‌‏آورند.</ref>، به يكى از شاهكارهاى آفرينش در اين درختان اشاره كرده، مى‌‏فرمايد: «هم با يكديگر شباهت دارند و هم ندارند» (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ) با توجه به آيه 141 <ref>و اوست كه باغ‌هايى آفريد نيازمند به داربست و بى‌‏نياز از داربست، و درخت خرما و كشت‌زار، با طعم‌هاى گوناگون، و زيتون و انار، همانند، در عين حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آن‌ها بخوريد و در روز درو حق آن را نيز بپردازيد و اسراف مكنيد كه خدا اسرافكاران را دوست ندارد.</ref> همين سوره كه وصف «متشابه و غير متشابه» را براى زيتون و انار ذكر كرده، استفاده مى‌‏شود كه در آيه مورد بحث نيز وصف مزبور درباره همين دو درخت است. اين دو درخت از نظر شكل ظاهرى و ساختمان شاخه‏‌ها و برگ‌ها شباهت زيادى با هم دارند؛ در‌حالى‌كه از نظر ميوه و طعم و خاصيت آن بسيار با هم متفاوتند، يكى داراى ماده چربى مؤثر و نيرومند و ديگرى داراى ماده اسيدى و قندى است كه با يكديگر كاملاً متفاوتند <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371</ref>. همچنین ممکن است «مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ» دلالت بر وجود تشابه و تفاوت در میان درخت زیتون و درختان انار و انگور و خرما داشته یا به گفته علامه طباطبایی <ref>1417: ج‏7، 363</ref>مقصود این است كه هر يك از آن ميوه‏‌ها از نظر طعم و شكل و رنگ و امثال آن هم متشابه دارد و هم غيرمتشابه. البته احتمال دیگری<ref>اين احتمال در تفسير آيه نيز وجود دارد كه عبارت فوق اشاره به انواع و اصناف مختلف درختان و ميوه‏‌ها است، بعضى از ميوه‏‌ها و درختان با يكديگر شبيهند و بعضى ديگر با هم مختلفند. (يعنى هر كدام از اين دو صفتى است براى يك دسته از درختان و ميوه‏‌ها، اما طبق تفسير اول هر دو، صفت براى يك چيز بودند)(مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371).</ref> نیز در تفسیر این آیه وجود دارد که از سیاق آیه بعید به نظر می‌رسد. لذا در تحقیقات علمی به تفاوت‌ها و شباهت‌های زیتون و سایر میوه‌های که همراه با آن در قرآن ذکر شده، پرداخته خواهد شد.

در ذیل آیه 11 سوره نحل <ref>و با آن برايتان كشتزار و زيتون و نخل‌ها و تاكستان‌ها و هر نوع ميوه بروياند، در اين عبرتى است براى مردمى كه مى‌‏انديشند</ref> نیز گفته شده ممكن است چنين به نظر آيد كه اگر قرآن در آيات فوق از ميان انواع ميوه‏‌ها روى زيتون و خرما و انگور تكيه كرده به خاطر وجود آن‌ها در محيط نزول قرآن بوده است؛ ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن و عمق تعبيراتش روشن مى‏‌شود كه مطلب از اين فراتر است. دانشمندان می‌گویند كمتر ميوه‏‌اى است كه براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه ميوه، مفيد و مؤثر باشد. ایشان مى‌‏گويند «روغن زيتون» براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد، كالرى حرارتى آن بسيار بالا است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج11، 173</ref>.

گفتنی است علاوه بر ذکر نام زیتون در قرآن، سوگند به «انجیر و زیتون» و به «طور سیناء» در آیات نخستین سوره تین، نیز بیانگر اهمیت زیتون و خواص بی‌شمار آن است. «طور سیناء» به عنوان یکی از احتمالات محل رویش زیتون، در ادامه، بررسی خواهد شد.

امّا درباره اينكه آيا منظور، سوگند به همين دو ميوه معروف است يا چيز ديگر؟ مفسران سخنان گوناگونى دارند. در تفسیر نمونه<ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج27، 139</ref> چنین آورده شده که بعضى آن را اشاره به همان دو ميوه معروف مى‏‌دانند كه خواص غذايى و درمانى فوق‌العاده زيادى دارد، بعضى ديگر معتقدند كه منظور از آن، دو كوهى است كه شهر «دمشق» و «بيت‌المقدس» بر آن‌ها قرار گرفته، چرا كه اين دو محل سرزمين قيام بسيارى از انبياء و پيامبران بزرگ خدا است و اين دو قسم با سوگندهاى سوم و چهارم كه از سرزمين‌هاى مقدّسى ياد مى‌‏كند هماهنگ است.

بعضى نيز گفته‌اند نام‌گذارى اين دو كوه به نام «تين» و «زيتون» به خاطر اين است كه بر يكى از آن‌ها درختان انجير مى‏‌رويد و بر ديگرى درختان زيتون.

بعضى نيز «تين» را اشاره به دوران آدم دانسته‏‌اند؛ چرا كه لباسى كه آدم و حوا در بهشت پوشيدند از برگ درختان انجير بود و زيتون را اشاره به دوران نوح مى‌‏دانند؛ زيرا در آخرين مراحل طوفان، نوح كبوترى را رها كرد تا درباره پيدا‌شدن خشكى از زير آب جستجو كند او با شاخه زيتونى بازگشت و نوح فهميد كه طوفان پايان گرفته و خشكى از زير آب ظاهر شده است؛ لذا شاخه زيتون رمز صلح و امنيت است.

بعضى نيز «تين» را اشاره به مسجد نوح كه بر كوه جودى بنا شد، مى‌‏دانند و زيتون را اشاره به بيت المقدس؛ ولى ظاهر آيه در بدو نظر همان دو ميوه معروف است، اما با توجه به سوگندهاى بعد مناسب دو كوه يا دو مركز مقدس و مورد احترام مى‏‌باشد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(ص) مى‌‏خوانيم كه خداوند از ميان شهرها چهار شهر را برگزيد و درباره آن‌ها فرمود:
{{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
{{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
تين، مدينه است و زيتون، بيت‌المقدس و طور سينين، كوفه «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»، مكه است <ref>عروسى‌حويزى، 1415: ج5، 606</ref>.

همچنین در آیۀ بیست سوره مؤمنون {{QFrame|Surah=23|Ayah=20}}<ref>و از طور سينا درختى برمى‌‏آيد كه روغن و نان خورشى براى خورندگان است</ref> ، به‌طور غیرمستقیم به زیتون، به‌عنوان درختی اشاره شده که در «طور سیناء» می‌روید و از آن، روغنی خوراکی به‌دست می‌آید.

=فواید و طول عمر درخت زیتون=
لفظ «مبارک»، به همراه تمام مشتقات آن، 32 مرتبه در قرآن به‌کار رفته است. حائز اهمیت است لفظ «مبارک و مبارکه» در خصوص قرآن
<REF>انعام، 92 و 155؛ انبیاء، 50؛ ص، 29.</REF>، مکه<REF>آل‌عمران، 96.</REF> ، باران<REF>ق، 9</REF> ، تحیت<REF>نور، 61.</REF> ، حضرت عیسی(ع)<REF>مریم، 31.</REF> ، زمان (شب قدر)<REF>دخان، 3.</REF> و مکان مبارک <REF>مؤمنون، 29.</REF> و درخت زیتون به‌کار رفته است. جالب است در میان انواع میوه‌های ذکر شده در قرآن، فقط از درخت زیتون، با این صفت نام برده شده است. همچنین توجه به این نکته که وادی ایمن<REF>قصص، 30.</REF> نیز با این صفت به کار رفته تأمل برانگیز است.

هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (99) می‌نویسد کلمۀ مبارک، زیتون را یک چیز بسیار مفید، مقدس و خجسته معرفی می‌کند. قرآن با قسم یادکردن به زیتون، آن را مهم جلوه داده و علم ثابت کرده که زیتون نه تنها یک غذای لذت‌بخش است؛ بلکه یک منبع مفید برای صحت نیز می‌باشد.

کلمۀ «مبارکه» از ریشه «برک» در اصل به معنای ثابت‌بودن است <REF>ابن فارس، 124</REF> و «برکه» به معنی فزونی و نموّ است<REF>فراهیدی، 1410: ج5، 367</REF>. این واژه هر چند كه در معانى<ref> واژه «بَرْك» به معنی سينه شتر است.</ref> ديگر نيز به ‌كار رفته است؛ ولی معناى همراهى و پايدارى و ملازمت نيز از آن استنباط مى‏شود. «مُبَارَك»، چيزى است كه در آن خير و بركت باشد؛ بنابراين به هر چيزى كه فزونى و زيادتى نامحسوس در آن مشاهده شود، مبارك مى‌‏گويند<REF>راغب‌اصفهانی، 1412: 119</REF>.

با توجه به مطالب ذکر شده، می‌توان نتیجه گرفت كه «بركت» به معناى فايدۀ ثابت است ممكن است گاهى از آن، مطلق ثبوت اراده شودو با نموّ و زيادت و سعادت قابل جمع بوده؛ بلكه به‌دور از اين معانى نيست<REF>قرشی، 1371: ج1، 189</REF>.

مفسران دربارۀ اینکه خداوند متعال از درخت زیتون با صفت «مبارکه» یاد می‌کند، دلایل مختلفی را بیان می‌دارند: برخى گويند: به‌سبب اين‌ است كه منافع آن زياد است. برخى دیگر گويند: علت اينكه زيتون را ذكر مي‌كند به‌خاطر اين است كه روغن آن بهتر مى‏‌سوزد. بعضى براین باورند: كه زیتون اولين درختى بود كه پس از طوفان نوح روئيد و محل روئيدن آن جايگاه انبياء بوده است، برخى گويند: به‌خاطر اين است كه هفتاد پيامبر، از جمله ابراهيم(ع) آن را مبارك ساخته‏‌اند؛ بدين علت مبارك ناميده شده است <REF>طبرسی، 1372: ج7،225</REF>.

در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده كه زيتون را بخورانيد و به تن بماليد كه از درخت مباركى است‏ <REF>كمره‏اى، 1351، ج10، 21</REF>.

در حدیثی از امام علی(ع) نیز آمده با روغن زیتون، بدن را چرب کنید و با آن، خورش بسازید، چرا که روغن نیکان و خورشِ برگزیدگان است، دوبار به پاکی سوده شده، در آن، بِدان هنگام که روی می‌کند و بِدان هنگام که پشت می‌کند، برکت نهاده شده است و با وجود آن، هیچ بیماری‌ای زیان نمی‌رساند <REF>کلینی، ج6، 331</REF>.

برداشتی که از مبارک‌ بودن درخت زیتون شده و فقط به فواید بی‌شمار میوۀ آن توجه شده، غالباً از آنجا نشأت می‌گیرد که «مبارکه» صفت برای «زیتونه» در‌نظر گرفته شده؛ در‌حالی‌که در متن آیه، صفت «مبارکه» بلافاصله بعد از «شجره» آورده شده، نه «زیتونه». در حقیقت «مبارکه صفت برای شجره است»<REF>درویش، 1415: ج6،606</REF>؛ یعنی تمام اجزای درخت زیتون، از برگ و میوه و چوب، همگی، پربرکت هستند و این صفت، فقط مختص به میوۀ آن نیست. همچنین با نظر به معنای «ثبات» که ابن‌فارس در ریشۀ این کلمه نهان دانسته، علاوه بر فواید تمام اجزای درخت زیتون، باید به ویژگی خاص آن، ثبات درخت زیتون، نیز توجه شود.

درخت زیتون، از فواید بی‌شماری برخوردار است. این درخت به‌علت همیشه سبزبودن در ایجاد فضای سبز و حفاظت از خاک، به‌ویژه در شیب‌ها و اماکنی که دارای خاک نامناسب هستند، به‌کارمی‌رود. علاوهبرآن، از روغن میوه و هسته آن می‌توان در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی استفاده نمود. حائز اهمیت است که از برگ این درخت نیز به‌عنوان دارو استفاده می‌شود <REF>طباطبایی، 1374: 2و10</REF>. چوب زیتون مرغوب، خوش نقش، خوش رنگ، جلاپذیر است و کاربردهای فراوانی در خراطی و ساخت وسایل تزیینی و تهیه روکش‌های مرغوب دارد<REF>حسن‌عباسی، 1373: 31</REF>. فواید درخت زیتون و محصولات حاصل از آن بسیار زیاد می‌باشد که به برخی از آن‌ها به‌صورت مختصر اشاره شد. در ادامه، در بخش مربوط به روغن زیتون، به سایر خواص آن اشاره می‌شود.

همچنین، درخت با برکت زیتون، عمر بسیار طولانی دارد. ساقه‌های قوی و بیش از هزار ساله درختان زیتون در حاشیه دریای مدیترانه همواره شگفتی جهان‌گردان، گیاه‌‎شناسان و دانشمندان علوم طبیعی را برانگیخته است <REF>طباطبایی،1374: 6</REF>. تئوفراستوس، معتقد است که این گیاه تا دویست سال عمر می‌کند؛ امّا بررسی‌های اخیر محققان با شمارش حلقه رشد سالیانه نشان داده که این درخت تا دوهزار سال نیز می‌تواند عمر نماید <REF>راکهام و مودی ، 1997: 200</REF>. برخی نیز ذکر کرده‌اند که زیتون تا سه‌هزار سال نیز می‌تواند عمر نماید<REF>جانی‌نودهی، 1373: 52</REF>. در علی‌آباد گرگان درختان زیتونی وجود دارند که عمر آن‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. علاوه‌برآن، درختان زیتونی در منطقه بختیاری در روستای «سونک» و در منطقه «زیتی» دیده شده که عمر آن‌ها به بیش از هشتصد تا هزار سال می‌رسد<REF>طباطبایی، 1374: 4</REF>. یکی از نکات جالب دربارة درخت زیتون، به ارث رسیدن این درخت می‌باشد که شاید به‌علت عمر طولانی آن است، به‌گونه‌ای که در‌خصوص آن گفته شده است که جزء معدود درختانی است که به ارث می‌رسد <REF>پاک‌نژاد، 160:1355</REF>.

[[پرونده:درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|تصویر 1: نمایی از درختان زیتون تنومند با عمر طولانی]]

بنابراین، درخت زیتون علاوه بر خواص بسیاری که دارد؛ در میان سایر درختان نیز بیشترین عمر را دارد که این دو موضوع، هم با معنای ریشه «برک»، یعنی ثبات و پایداری و هم با معنای کلمه «مبارک»، یعنی پربرکت‌بودن درخت زیتون، کاملاً سازگار است.

در قرآن کریم، نام 22 گونه گیاهی ذکر شده است که به هفده خانواده گیاهی تعلق دارند. این گونه‌های گیاهی شامل انواع درختی، بوته‌ای و علفی هستند. در میان گیاهان نام برده شده در قرآن، دو خانواده گندمیان<REF>Poaceae</REF> و حبوبات<REF>Fabaceae</REF> دارای گیاهانی یکساله هستند که رژیم غذایی اغلب اقوام و چهارپایان به گونه‌های آن‌ها وابسته است و جزء اولین و دومین گیاهان مهم اقتصادی جهان به‌شمار می‌آیند. خانواده‌هایی چون زیتون<REF>Oleaceae</REF> و انگور <REF>Vitaceae</REF> با وجود محدودبودن تعداد گونه‌های کاربردی آن‌ها، به‌سبب استفاده اقتصادی نیز در جایگاه بالایی قرار دارند<REF>بنت، بی‌تا، 1</REF>.

یکی از گیاهان مهم و اقتصادی خانواده زیتون، درخت زیتون است که رژیم غذایی و اقتصاد بسیاری از کشور‌های حوزه مدیترانه به آن وابسته است. با توجه به آنچه ذکر شد، مطلبی که نظر هر خواننده هوشیار را به خود متوجه میکند، ذکر کلمه «مبارکه» برای درخت زیتون در قرآن کریم است. همان‌طورکه ذکر شد دو خانواده مهم اول دارای گیاهان یکساله کاربردی هستند و پس از آن‌ها با توجه به ذکر قرآن و اهمیت گیاهان در نزد انسان درخت زیتون به لحاظ کاربردی از سایر درختان متمایز می‌شود و این همان توصیف به‌جا و مناسب قرآن برای درختی است که تمام اجزای آن اعم از چوب، میوه، برگ و حتی خود درخت دارای موارد استفاده متعدد است. در آیات 99و 141 سوره انعام مقایسه‌های قابل تأملی (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَمُتَشابِهٍ) در مورد میوه‌هایی چون انار و خرما با زیتون بیان شده است که ممکن است در نگاه اول سؤال برانگیز باشد؛ ولی پس از بررسی‌های علمی تحسین هر خواننده هوشیاری را برمی‌انگیزد. تشابه و تفاوت‌های این جنس‌ها در جدول زیر آمده است.

{| class="wikitable"
!colspan="6"|جدول 2: تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون<REF>مظفریان،1383</REF>.
|-
!صفات !! انار !! زیتون !! خرما !! انگور
|-
! نام علمی|| Punica Granatum|| Olea europaea|| Phoenix dactylifera|| Vitis vinifera
|-
! نوع گیاه|| درخت یا درختچه|| درخت یا درختچه|| درخت|| درختچه پیچان
|-
! برگ|| ساده|| ساده|| شانه‌ای|| ساده
|-
! تک‌لپه/دولپه|| دولپه|| دولپه|| تک لپه|| دولپه
|-
! نوع میوه|| شفت|| شفت|| میوه گوشتی دارای میانبر یک دانه‌ای|| سته
|-
! تخمدان || زیرین|| زیرین|| زیرین|| زیرین
|-
! برخی خواص درمانی|| درمان کم‌خونی، بهبود دهنده درد سينه، سرفه، قابض|| مسهل، رفع درد اعضا، رفع سرفه || زيادکننده خون، معالج درد کمر و نرم‌کننده سينه و شش‌ها، ملين|| ملين، درمان سرفه و سل ريوی، درمان کم خونی
|}

=زادگاه درخت زیتون=

آیۀ 35 سوره نور، پس از ذکر مبارک‌بودن درخت زیتون، به بیان صفت دیگری از آن درخت می‌پردازد: «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...». این عبارت، در واقع، صفت دوم «شجره» بوده (درویش، 1415: ج6،606) و مفهوم را نه به طور صریح، بلکه با کنایه بیان می‌کند (ابن‌عاشور، ج18،193). عبارت «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...» تنها یک‌بار در قرآن به‌کار رفته است. اگرچه مشتقات دو واژه «شرق» و «غرب» در 17 آیه قرآن به‌کار رفته است.

از این‌رو، دربارۀ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی، تفسیرها و مصادیق مختلفی ارائه شده است:

برخی گویند: درختى است كه تمام جوانب آن به طور مساوى در معرض تابش نور آفتاب است، نه در جانب شرق باغ و كنار ديوارى قرار گرفته است و نه در جانب غرب كه تنها يك سمت آن آفتاب ببيند و در نتيجه ميوه آن نيمى رسيده و نيمى نارس و روغن آن ناصاف ‌گردد (مکارم‌شیرازی، 1374: ج14، 477)؛ بلكه در وسط قرار دارد و ميوه‏اش به خوبى مى‏رسد و روغنش زلال است. دليل بر اين معنا، جمله «يَكادُ زَيْتُها يُضِي‏ءُ، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» است؛ چون سياق آیه اين است كه مراد از آن، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى‏شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد (طباطبایی، 1417: ج15،124)، يعنى نه چنان است كه از سايه بهره نگيرد و نه چنان است كه از خورشيد بهره نگيرد؛ بلكه از هر دو بهره مي‌گيرد (طبرسی، 1372: ج7، 255). در روایت<ref> «لا خير في شجره و لا في نبات في مفيأة و لا خير فيهما في مضحى».</ref> است: هیچ نفعی در درخت و گیاهی که همیشه در سایه یا نور خورشید باشد، نیست (بیضاوی، 1418: ج4، 107).
دیگر اینکه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق يا مغرب برويد؛ بلكه درخت بهشتى است. بعضى ديگر گفته‏اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق و مغرب دنيا نيست؛ بلكه از درختان شام است که در ميان مشرق و مغرب قرار دارد و روغن آن بهترين روغن است. این دو دیدگاه اخیر، از نظر علامّه طباطبایی (1417: ج15، 124) پذیرفتنی نيست؛ چون از سياق آیه فهميده نمى‏شود.
همچنین احتمال داده‌اند، منطقه‌ای بین شرق و غرب سرزمین عرب، یعنی شام مدّ نظر باشد (ابن‌عاشور، ج18،193) که گفته شده زادگاه درخت زیتون است.
البته، مفسران دربارة تخصيص درخت زيتون به صفت نه شرقی و نه غربی «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، دلایل متعددی را بیان داشته‌اند که تمام آن‌ها می‌تواند در مشخص‌شدن آن نوع، درخت زیتونی که مدّ نظر قرآن است دخیل باشد:
برخی گفته‏اند: براى آن است كه بیان نماید روغن آن درخت، روشن‌تر و صاف‏تر است. برخی دیگر گفته‏اند: براى آن كه شاخه‏هاى آن، از سر تا پا همه برگ دارد. همچنین گفتند: براى آن است كه در استخراج روغن آن نیاز به فشردن نیست یا براى آنكه زیتون، اوّلین درختى است كه بر زمين رویید. نیز گفته‏اند: اوّلین درخت كه پس از طوفان بر زمين پديد آمد یا براى آن كه زادگاه آن در شام و بيت المقدّس است كه منزل انبيا و اولياست و زمين مقدّسه است (ابوالفتوح‌رازى، ج‏14، 147).

در‌خصوص این مطلب، لازم است به آیۀ بیست سورۀ مؤمنون که به‌طور غیرمستقیم به زیتون اشاره دارد، نیز اهتمام ورزید. در این آیه، «وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآكِلِين»، گفته شده مقصود از درختى كه در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مى‏آيد، درخت زيتون است (طباطبایی، 1417: ج15، 23).
مفسران دربارۀ مراد از «طور سيناء»، دو احتمال عمده داده‏اند:

نخست اينكه اشاره به همان كوه طور معروف، واقع در صحراى سينا دارد؛ دوم اينكه طور سيناء جنبه توصيفى دارد و به‌معنى كوه پربركت يا كوه پردرخت يا كوه زيبا است؛ چون طور به‌معنى كوه و سيناء به‌معنى پربركت و زيبا و مشجر است (مکارم‌شیرازی، 1374: ج14،220).

حال دربارۀ کوه طور، ابن‌زيد گوید: كوهی است در ميان مصر و أيل كه حضرت موسى(ع)، در آنجا با خداى مناجات كرد. مقاتل گوید: اوّلین كوهى است كه زيتون بر آن رويید. (ابوالفتوح‌رازى، 1408: ج14،15). بنابراین، کوه طور واقع در صحرای سینا می‌تواند یکی دیگر از احتمالات نخستین محل پیدایش درخت زیتون باشد.

از این‌رو، برای بررسی دقیق علمی، می‌توان احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی یا به عبارت دیگر، احتمالات ایشان دربارة زادگاه درخت زیتون را چنین دسته‌بندی کرد که در جدول شماره سه نشان داده شده است.

[[پرونده:زادگاه درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|جدول3: احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی (زادگاه درخت زیتون)]]

تحقیقات علمی متعددی، به‌منظور جستجوی زادگاه اصلی درخت زیتون صورت گرفته است؛ امّا هنوز دربارة خواستگاه دقیق آن اظهار نظر قطعی نشده است. هرچند که بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای داشته و 35تا40 گونه درختی یا درختچه‌ای و حدود 1200رقم دارد. مناطق مدیترانه‌ای به مناطقی اطلاق می‌شوند که در فاصله بین طول جغرافیایی 30تا45 درجه واقعاند، این مناطق بهار و پاییز کوتاه، تابستان گرم و خشک و زمستانی معتدل و بارانی دارند (صالحی، 1373: 73).
زیتون، گونه‌ای دیپلوئید (2n کروموزومی) با 2n=2x=46 است که به دو زیر گونه تقسیم می‌شود.Olea europaea زیر گونه europaea و O. europaea زیر گونه cuspidate دو زیر گونه‌ای هستند که بهطور وسیع پراکنده شده‌اند.Olea europeae: sub sp. europaeae var. sylvestris گونه خودرو (وحشی) محسوب می‌شود (براچی و دیگران، 2011: 450). زیتون‌های وحشی از جنوب آفریقا تا جنوب آسیا، در کوههای صحرا و مکرانسیا دیده شده‌اند (نور محمدی ، زهرا و دیگران ،2012: 708). بررسی‌های لومارت و همکاران در سال 2000 نشان داد که در بین دسته زیتون به لحاظ تکاملی می‌توان سه قبیله را تشخیص داد؛ تاکسون‌های جنوب و شرق آفریقا؛ تاکسون‌های آسیایی؛ تاکسون‌های متعلق به مکرونسیا،صحرا و مدیترانه. طبق این بررسی‌ها مشخص شد که زیتونی که امروزه کشت می‌شود با تاکسون‌های متعلق به صحرا و مکرونسیا ارتباط نزدیکتری به لحاظ کلروپلاستی دارد و گونه‌های متعلق به شرق آفریقا و آسیا باید از زیتون مدیترانه‌ای به لحاظ گونه‌ای جدا قرار گیرند (لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 547). گونه O. europaea زیرگونه sylvestris تنها گونه‌ای است که برای کشتکردن اهلی شده تا Olea europaea زیر گونه europaeaاز آن به‌دست آید (لومارت، رزالین و دیگران، 1997: 39). بهعبارتدیگر، این گونه، قدیمی‌ترین گونه کاشته شده است. سایر تاکسون‌های زیتون وحشی یا برای تغذیه دامها یا برای بهره‌برداری از چوب سخت آن‌ها به‌کار میروند (لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 548)؛ زیرا گونه‌های وحشی دارای میوه کوچکتر و روغن کمتری هستند. تحقیقات نشان داده است که بیشترین تنوع ژنتیکی زیتون در شمال غربی آفریقا وجود دارد (بسنارد و دیگران، 2008 :25). بسنارد و همکاران در سال 2013، با بررسی فیلوژنتیکی ژنوم کلرپلاستی زیتون در مناطقی موسوم به نقاط داغ یا Hotspot (اماکنی که بیشترین تنوع زیستی با درجه بالای آسیب‌پذیری را دارا هستند) و پراکنش ژنوم پلاستیدها، نحوه پراکنش گونه‌ها و فسیل‌های ماکروسکوپی به جا مانده سه منطقه را به عنوان زادگاه این اجداد تعیین نموده اند. قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق مناطقی هستند که به عنوان زادگاه زیتون در نظر گرفته شدند(بسنارد و دیگران، 2013 :1471).

علاوه بر موارد یاد شده، زیتون مقدس یا زیتون وحشی با نام علمی Olea aucherii یا Olea chryscphillaگونه‌ای از زیتون است که اصل و مبدأ آن از اتیوپی (حبشه) است که در عربستان، ایران (استان کرمان جنگلهای بین اسفندیه و سیرجان در ارتفاع 2000تا2500 متری) و جزایر اقیانوس هند می‌روید. برگ‌های آن، نقره‌ای متمایل به زرد طلایی است، حاشیه برگ‌ها قطور و صاف است. میوه ریز آن 6تا8 میلیمتر طول دارد (حسن‌عباسی، 1373: 36).

با توجه به بررسی‌های دانشمندان می‌توان نتیجه گرفت که بهترین زیتون و روغن حاصل از آن در مناطقی حاصل می‌شود که زمستان معتدل و تابستان گرم دارد (مناطق مدیترانهای) و تابش نور آفتاب بر تمام جوانب درخت زیتون در این مناطق میتواند بر مرغوبیت روغن آن تأثیر بهسزایی داشته باشد.

=اشتعال سریع روغن زیتون=

سپس، خداوند با عبارت «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به سومین ویژگی درخت زیتون اشاره می‌کند (درویش، 1415: ج6، 606) و می‌فرماید درخت زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى، روغن آن چنان مرغوب و با کیفیت است كه نزديك است بدون اينكه آتشى به آن برسد، شعله‏ور شود.
«یکاد» قید است. لازم به یادآوری است هرچه قیدها در جمله بیشتر باشد توضیح و تخصیص جمله نیز بیشتر شده و فائد‌ه‌اش کامل‌تر می‌شود و اگر قیدهاحذف شود؛ کلام، دروغ یا غیر مورد نظر خواهد شد، مثل همین آیه که اگر کلمه «یکاد» حذف گردد این سخن بدلیل مشاهده و واقعیت عینی کذب خواهد شد و هدف و غرض مورد نظر یعنی نزدیکی و قرب، از دست خواهد رفت (هاشمی، 1380: 152).

واژۀ «زیت» در لغت به معنی روغن (قرشی، 1371: ج3، 190) و عصاره زيتون است (فراهیدی، 1410: ج7، 378؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 384؛ ابن‌منظور، 1414: ج2، 35). قيد روغن، آن هم از درخت زيتونى که نه شرقى است و نه غربى، براى اين است كه بر صفا و زلالى روغن و جودت آن و در نتيجه صفاى نور آن به‌خاطر خوش‏سوزيش دلالت كند؛ چون در ادامۀ آیه مى‏فرمايد، روغنى است كه گويا بدون كبريت هم مى‏خواهد مشتعل شود (طباطبایی، 1417: ج15،124).

گفتنی است «أضاء» به معنای افروخت و افروخته شد (راغب‌اصفهانی، 1412: 514) از باب «إفعال» لازم و متعدى<ref>مانند آیه «... أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ ...» (بقره،20) كه فعل «أَضاءَ» لازم آمده و آیه «... فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ...» (بقره،17) که متعدى به‌كار رفته است.</ref> به‌كار می‌رود (قرشی، 1371: ج4، 202). این کلمه از ریشه «ضوء» بر نور دلالت دارد (ابن‌فارس، 604)؛ امّا فرق میان نور و ضیاء در این است که ضیاء بالذات است، مثل نور خورشيد؛ ولی نور بالعرض و اكتسابى است، مانند روشن‌شدن دیوار با نور خورشید (طریحی، 1375: ج1، 272). جالب است بدانیم، «يُضىِ‏ءُ» در این آیه، همانطور که در ترجمه فولادوند (354) گفته شد به معنای لازم به‌کار رفته؛ یعنی «افروخته مى‏شود». احتمالاً این کاربرد، اشاره به ذاتی‌بودن احتراق روغن زیتون دارد. همچنانکه خداوند متعال در ابتدای آیه نیز می‌فرماید: «... يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ ...»، مصدر «وقد» به معنای افروخته‌شدن آتش است<ref>به‌طور استعاره براى درخشيدن هم به‌کار مى‏رود (راغب‌اصفهانی، 1412: 879).</ref> (فراهیدی، 1410: ج5، 197؛ ابن‌فارس،1100؛ قرشی، 1371: ج7، 233؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 879)؛ پس ممکن است معنای «يُوقَدُ» و «يُضىِ‏ءُ» بر‌ اشتعال خود‌به‌خودِ روغن زیتون اشاره نماید؛ علاوه بر آن، عبارت «... وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به عنوان مبالغه تأکید می‌کند بدون اینکه حتی آتشی به آن روغن نزدیک شود، گویا خودش شعله‌ور می‌شود.
مراد از «بودن نور بالاى نور» به‌طورى كه بعضى گفته‏اند (زمخشری، 1407: ج3، 241): دو چندان بودن و شدت آن است نه تعددش. پس مراد اين نيست كه نور معين يا غيرمعينى است بالاى نورى ديگر نظير آن باشد و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است؛ بلكه مراد اين است كه آن نورى متضاعف و دو چندان است، بدون اينكه يكی از ديگرى متمايز باشد (طباطبایی، 1417: ج15، 124).

پاک‌نژاد در کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر (135) می‌نویسد؛ میوه زیتون شامل مواد زیر است: 30% وزن زیتون رسیده آب، 5% مواد سفیدهای، 10% مواد قندی و 52% روغن که در آن500 واحد بینالمللی کاروتن موجود است؛ ولی مقدار ویتامین‌های دیگرش قابل ملاحظه نیست. روغن زیتون تنها روغنی است که با چربی شیر انسان و با تریولن موجود در بافت‌های بدن انسان شبیه است. مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد؛ هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر شویم مقدار روغن زیادتر می‌شود. مثلاً در فرانسه یک گونه 20% و همان گونه در تونس 29% روغن می‌دهد. باید توجه داشت که میزان روغن زیتون بسته به نژاد و زیستگاه متفاوت است. از هسته زیتون نیز روغنی استخراج می‌شود که با روغن میوه متفاوت است. مقدار روغن موجود در زیتون بیشتر به نوع میوه بستگی دارد، معمولاً از پیرابر گیاه ۶۰تا۷۰ درصد روغن می‌توان بدست آورد. علاوه بر روغنی که از میوه گرفته می‌شود هسته زیتون هم دارای 52/28 % روغن است. روغن هسته خوراکی است. وزن مخصوص روغن هسته زیادتر ولی روغن میوه خالص‌تر است.

ترکیبات شیمیایی روغن زیتون عبارت است از اسید‌های چرب اشباع که به‌صورت گلیسرید‌ها و در نتیجه پایینآمدن حرارت، کموبیش تهنشین می‌شوند و مارگارین نام دارند. به‌طورکلی، روغن به‌دست آمده از مناطق گرم، مارگارین فراوانتری دارد که برای حذف آن، روغن را در محل سردی قرار می‌دهند و سپس صاف می‌کنند تا مارگارین آن‌ها گرفته شود. مواد دیگر روغن زیتون به قرار زیر است: 5/1 % مواد غیرصابونی مانند فیتومترین و ماده رزینی به نام ویریدین (Viridine) .اسیدپالمتیک، اسید استئاریک، اسید آراشیدیک، اسید اسید هگزادسنئوئیک، اسید اولئیک، اسید لینولئیک، مقداری ویتامین آ و ‌ای هم دارد. کلروفیل، لیستین، زانتوفیل، دیاستاز‌ها و گلوکوزید‌های تلخ از موارد دیگری هستند که در روغن زیتون وجود دارد. لازم به ذکر است که مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب داراي يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند (تورا و دیگران، 2007 : 108). اسیدهای چرب در اشتعال روغن نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. اسید اولئیک موجود در روغن زیتون و برخی دیگر از روغن‌های زیستی، جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه ، 2005، 1068). همان‌طورکه می‌دانید روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. طبق نظر دانشمندان اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن نسبت به اسیدهای چرب اشباع دارای مزیت و برتری بوده و می‌توانند به مدت طولانی‌تری نورافروزی کنند (پاک‌نژاد، 142:1355).

برخی ترکیبات به مقدار بسیار جزئی در روغن زیتون وجود دارند، مانند ترکیب فنولی به نام secoiridoides، که مسئول خواص درمانی آن هستند (براچی و دیگران، 2011: 449). نوع و ميزان تركيبات شيميايي موجود در روغن زيتون از جمله تركيب اسيدهاي چرب، تركيبات آنتي‌اكسيداني و رنگدانه‌ها نماد كيفيت آن است كه خود به چندين عامل مانند رقم، شرايط اقليمي، روش استخراج و مرحله رسيدگي ميوه زيتون بستگي دارد. تحقيقات نشان داده است كه ميزان توكوفرول‌ها به نوع رقم، ميزان پلي‌فنل‌ها به منطقه كشت گياه، و ميزان اسيدهاي چرب به هر دوي اين عوامل بستگي دارد (علوي رفيعي، سمیه و دیگران،1390: 85). لازم به ذکر است که در حال حاضر از تفاله‌ها و پسماندهای زیتون برای تولید انرژی سازگار با محیط زیست استفاده می‌شود یا از آن برای حاصلخیز‌ساختن باغات بهره می‌گیرند (ایلداری، 1388: 22تا24).

=انواع روغن زیتون=

روغن‌کشی زیتون غالباً به کمک آسیاب صورت می‌گیرد. روغن‌کشی اولیه به حالت سرد روغن خالصی به دست می‌دهد که حاوی مواد مؤثرتری است. روغن‌کشی ثانویه روغن معمولی‌ را فراهم می‌آورد (مجیدی خامنه، 1379: 27). در روغن‌کشی‌های بعدی، روغنی به دست‌ می‌آید با کیفیت نازل‌تر که معمولاً در صنایع به مصرف می‌رسد. یکی از این روغن‌ها روغن لامپانت نام دارد که برای سوخت در چراغهای روغنی به‌کار برده می‌شود )طباطبایی، 1374: 348)، امّا در کل روغن زیتون بر سه نوع است:

1. روغن زیتون رسیده

2. روغن زیتون نرسیده

3. روغن زیتونی که بعد از یک‌بار روغنگیری از زیتون مجدداً از آن روغن می‌گیرند.

==خواص انواع روغن زیتون==

روغن زیتون خواص بسیاری دارد که به‌طور مختصر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود (پاک‌نژاد، 166:1355تا169):

1. روغن زیتون رسیده: برای درد اعصاب و عرق النساء، قولنج، رفع جرب، بیاض رقیق و ... مفید است.

2. روغن زیتون نرسیده: معتدل و قابض، مسمن و مدر، مقوی لثه و دندان، موافق معده و ... است.

3. زیتار: برای درد مفصل، عرق النساء، نقرس، استسقا و التیام زخمهای بدن لاغر و ...مفید است.

=نتیجه گیری =

در آیه 35 سوره نور، تعبیر «شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ» با اختصاص صفت «مبارکه» به درخت زیتون، در میان 22 نوع گیاهی که در قرآن نام برده شده، بیانگر اهمیت درخت زیتون و میوة آن است. در معنای کلمه «مبارکه» و ریشه «برک»، دو نکته بسیار ظریف نهفته است. از آنجا که ریشه «برک» به معنای ثابت‌بودن و «مبارکه» به معنای چیزی پرخير و بركت است، علاوه بر فواید بی‌شمار درخت زیتون، به ویژگی خاص آن، یعنی ثبات و عمر طولانی درخت زیتون نیز اشاره دارد. در ضمن، قرارگرفتن این واژه پس از لفظ «شجره»، دلالت بر خواص تمام اجزای درخت زیتون دارد، نه صرفاً میوة آن.

سپس در ادامه آیه، به درخت زيتونى اشاره شده كه نه شرقى است و نه غربى و روغن آن چنان مرغوب است كه نزديك است بدون هیچ آتشى شعله‏ور شود «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ».

احتمالات مفسران دربارة این نوع درخت زیتون که روغن بسیار مرغوبی دارد و شرقی و غربی نیست، اگرچه متفاوت است؛ امّا در کل، به سه نکته کلیدی اشاره دارد: اول اینکه این درخت زیتون در سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین قرار دارد؛ دوم اینکه نور آفتاب بر تمام جوانب آن به‌طور یکسان می‌تابد؛ سوم اینکه دارای مرغوب‌ترین روغن با خاصیت اشتعال‌زایی سریع است.
با توجه به اشارات قرآن، در بررسی‌های علمی، زادگاه درخت زیتون و ویژگی‌های آب‌‌‌‌‌‌و‌هوایی آن منطقه و کیفیت روغن زیتون آن، اهمیت می‌یابد.

با اینکه پژوهش‌های علمی نشان داده که زادگاه زیتون در 3 منطقه قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق می‌باشد؛ ولی هنوز نمی‌توان به طور قطع دربارة زادگاه دقیق درخت زیتون، اظهار نظر قطعی کرد؛ هرچندکه بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای دارد و این منطقه تقریباً در میانة کره زمین واقع شده و از تابش یکسان نور آفتاب برخوردار است که در مرغوبیت روغن آن نیز تأثیر دارد. همچنین دارای تابستانی گرم و زمستانی معتدل است. تحقیقات صورتیافته بیانگر آن است که مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد و هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر باشد، مقدار روغن زیادتر می‌شود.

در یک زیتون رسیده 52% روغن وجود دارد. مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب با يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی موجود در روغن زیتون علاوه بر خواص درمانی در اشتعال روغن زیتون نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن در مقایسه با اسیدهای چرب اشباع از مزیت بیشتری برخوردار هستند. محققان بر این اعتقاد هستند که بهترین بیودیزل روغنی است که غنی از اولئیک اسید یا palmitoleic acid باشد. این اسیدهای چرب غیراشباع (تک باند) C18:1 و C16:1بهترین گزینه‌ها جهت سوخت بیودیزل هستند؛ زیرا در دمای سرد دیرتر از اشباع منجمد شده و راحت‌تر از غیراشباع (چند پیوند) اکسید می‌شوند. اسید اولئیک جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه، 2005: 1068). مقایسه اسیدهای چرب موجود در روغن‌های گیاهی حاکی از آن است که بیشترین مقدار اسید اولئیک در روغن زیتون یافت می‌شود. علاوه بر اسید چرب ترکیبات دیگری از جمله ترکیبات فنولی در روغن زیتون یافت شده‌اند. میزان فنول کل موجود در روغن زیتون نیز در پایداری در برابر اکسیداسیون تأثیر به‌سزایی دارد (میزان این ماده در ارقام و طول‌های جغرافیایی- مختلف متفاوت است) (هاشم‌پور و دیگران، 1389: 47). یکی از ترکیبات فنلی مهم در روغن زیتون هیدروکسی تیروزول که در برگ، تفاله و روغن زیتون یافت می‌شود. این ترکیب آتش‌گیر بوده و نقطه اشتعال آن 15 درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

اصطلاح « نُّورٌ عَلىَ‏ نُورٍ » شاید به خصوصیت نورافروزی روغن زیتون مرتبط باشد و این دور از ذهن نیست. بررسی‌های اخیر دانشمندان بر روی روغن زیتون و برخی روغن‌های گیاهی دیگر مانند روغن ذرت، سویا، آفتابگردان حاکی از وجود موادی با خاصیت فلوروسنت (نوردهندگی) در آنهاست. تحقیقات بیشتر بر روی این روغن‌ها به همراه مقایسه آن‌ها با روغن زیتون بکر بیانگر آن بود که روغن زیتون بکر در مقایسه با سایر روغن‌ها دارای خاصیت نوردهندگی بیشتری است و در سه طول موج این خاصیت را نشان می‌دهد؛ در صورتی که سایر روغن‌ها حتی روغن زیتون عادی در یک طول موج در محدوده 430تا450 نانومتر این خصوصیت را از خود بروز می‌دهد. ساطع‌شدن نور متوسط در طول موج 681 نانومتر مربوط به کلروفیل و نور قوی در 252 نانومتر مربوط به ویتامین E می‌باشد (کی ریاکیدیس، 2000: 1435). مطالعات زندومنقی و همکاران در سال 2005 بر روی روغن زیتون بکر نیز بیانگر آن بود که در طول موج 315تا330 نانومتر پلی فنول‌ها و فرول‌های فلوروسنت و در 350تا600 نانومتر برخی ویتامین‌های موجود در روغن زیتون دارای این خصوصیت هستند.

در نهایت تأکید قرآن بر «مبارک‌بودن زیتون» و «نه شرقی و نه غربی بودن» این درخت و «اشتعال بدون آتش» روغن آن، نیازمند بررسی‌های گسترده‌‌ای است.

=پانویس=
{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

=منابع=

1. فولادوند، محمدمهدى، 1415ق، ترجمه قرآن، چ1، تهران: دار القرآن‌الكريم (دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى).

2. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير.

3. ابن‌فارس، احمد، بی‌تا، معجم المقاییس فی اللغه، به‌تحقیق شهاب‌الدین ابو‌عمرو، بیروت: دار الفکر.

4. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مكرم، 1414ق، لسان العرب، چ3، بيروت: دار صادر.

5. ابوالفتوح‌رازى، حسين‌بن‌على، 1408ق، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، مشهد: بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.

6. ایلداری، سهیل، 1388، «زیتون هدیه الهی و نشان صلح»، مجله روند اقتصادی، ش 48، ص22تا24.

7. بيضاوى، عبدالله‌بن‌عمر، 1418ق، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، چ1، بيروت: دار احياء التراث العربى.

8. پاکنژاد، سید رضا، 1355، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، چ9، تهران: کتاب فروشی اسلامیه.

9. جانینودهی، سیدعباس، 1373، «زیتون و اهمیت آن»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص52.

10. جعفرى، يعقوب، كوثر.

11. حسنعباسی، نوروزعلی، 1373، «زیتون درختی مقدس؛ اعجاب انگیز با کاربردهای مختلف»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص306.

12. درويش، محيى‌الدين، 1415ق، اعراب القرآن و بيانه، چ4، سوريه: دار الارشاد.

13. راغب‌اصفهانى، حسين‌بن‌محمد، 1412ق، المفردات في غريب القرآن، چ1، بيروت: دارالعلم‏، دمشق: الدار الشاميه.

14. زمخشرى، محمود، 1407ق، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، چ1، بيروت: دار الكتاب العربي.

15. صالحی، سید جواد، 1373، «گزارش مطالعات اقتصادی- اجتماعی ناحیه مرکزی طارم»، گرگان: فجررایانه، ص73.

16. طباطبايى، سيدمحمدحسين، 1417ق، الميزان فى تفسير القرآن، چ5، قم: جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.

17. طباطبایی، محمد،1374، «زیتون و روغن آن»، تهران: صندوق مطالعاتی توسعه کشت زیتون، 399ص.

18. طبرسى، فضل‌بن‌حسن، 1372ش، مجمع البيان فى تفسير القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.

19. طريحى، فخرالدين، 1375ش، مجمع البحرين، چ3، تهران: كتاب‌فروشى مرتضوى.

20. عروسى‌حويزى، عبدعلى‌بن‌جمعه، 1415ق، تفسير نور الثقلين، چ4، قم: اسماعيليان.

21. علوي‌رفيعي، سميه و دیگران،1391، «مشخصات فيزيكي شيميايي روغن‌هاي زيتون تجاري ايراني»، مجله علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران، س7، ش2، ص85تا94.

22. فاروقی، محمد اقتدار حسین، 1379، گیاهان در قرآن، ترجمه احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

23. فراهيدى، خليل‌بن‌احمد،1410ق، كتاب العين، چ2، قم: هجرت.

24. قرشى، سيدعلى‌اكبر، 1371ش، قاموس قرآن، چ6، تهران: دار الكتب الإسلامية.

25. کلینی، الکافی، اسلامیه.

26. كمره‏اى، محمدباقر، 1351ش، آسمان و جهان؛ ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، چ1، تهران: اسلاميه.

27. مجیدی خامنه، فریده، آذر1379، «میوه‌ها‌های بهشتی در قرآن؛ زیتون»، مجله گلستان قرآن، ش38، ص27تا28.

28. محدث، محبوبه، 1381، «نماد درخت زیتون»، نشریه فرهنگ و هنر، ش20و21، ص52تا61.

29. مظفریان، ولی الله،1383، درختان و درختچه‌های ایران، تهران: فرهنگ معاصر.

30. مظفریان، ولی الله،1383، رده بندی گیاهی، ج 1و 2. تهران: امیر کبیر.

31. مكارم‌شيرازى، ناصر، 1374ش، تفسير نمونه، چ1، تهران: دار الكتب الإسلامية.

32. هاشم‌پور، ابوذر و دیگران، 1389، «تأثير اقليم كازرون بر شاخصهاي كيفي روغن زيتون Olea europaea L ارقام زرد، روغني و ماري»، مجله علوم باغبانی ایران، د41، ش1،
ص53تا47.

33. هاشمی، احمد، 1380، جواهر البلاغه، ترجمه محمود خورسندی و حمید مسجدسرائی، چ2، نشر فیض.

34. Bennet, B,C, Twenty-Five Economically Important Plant Families,Economic botany, Encyclopedia of Life, 34 p.

35. Besnard, G, Garcia-verdougo, C, Rubio de casas, R,. Treier, U, A, Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence
from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany, 101; 25-30.

36. Besnard, G, Khadari, B, Navascués, M, Fernández-Mazuecos, M, El Bakkali, A, Arrigo, N, Baali-Cherif, D, Brunini-Bronzini de Caraffa, V, Santoni, S, Vargas,
P, Savolainen, V, 2013, The complex history of the olive tree: from Late Quaternary diversification of Mediterranean lineages to primary domestication in the northern Levant, Prociding of Royal Society Botanical science 7: 1471-2954.

37. Bianchini, F, Corbetta F, 1976, The complete book of fruits and vegetables, Crown Publishers.

38. Bracci, T, Busconi, M, Fogher, C, Sebastiani, L, 2011, Molecular studies in olive (Olea europaea L.): overview on DNA markers applications and recent advances in genome analysis, Plant Cell Rep 30: 449–462.

39. Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany 101: 25–30.

40. Janick, J, 2007, Fruits of the Bibles, Hortscience,42(5),1072-1076.

41. Khafagi, I, Zakaria, A, Dewedar, A, El-Zahdany, Kh, 2006, A Voyage in the World of Plants as Mentioned in the Holy Quran, International Journal of Botany 2(3): 242-251.

42. Kyriakidis, N, B. Skarkalis, P, 2000, Fluorescence Spectra Measurement of Olive Oil and Other Vegetable Oils, Journal of AOAC International, 83(6): 1435-1439(5).

43. Knothe, G, 2005, Dependence of biodiesel fuel properties on the structure of fatty acid alkyl esters, Fuel Processing Technology, 86 : 1059– 1070.

44.Lumaret, R, Ouazzani, N, Michaud, H, Villemur. P, 1997, Cultivated olive and oleaster: two very closely connected partners of the same species (Olea europaea). Evidence from enzyme Polymorphism, Bocconea 7: p 39-

45. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L, Theoretical and Applied Genetics, September 2000, Volume 101, Issue 4, 547-553.

46. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain, C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L., Theoretical and Applied Genetics, Volume 101, Issue 4, pp 547-553.

47. Marwat, S, Kh, Ajab Khan, M, Aslam Khan, M, Ahmad, M, Zafar, M, Rehman, F, Sulta, Sh, 2009, Fruit Plant Species Mentioned in the Holy Qura’n and Ahadith and Their Ethnomedicinal Importanc. American-Eurasian J. Agric. & Environ. Sci., 5 (2): 284-295.

48. Zandomeneghi , M, Carbonaro, L, Caffarata, C, 2005, Fluorescence of Vegetable Oils: Olive Oils, Journal of Agricalture and Food Chemistry, 53 (3): pp 759–766.

49. Noormohammadi, Z, Samadi-Molayousefi, H, Sheidai, M, 2012, Intra-specific genetic diversity in wild olives (Olea europaea ssp cuspidata) in Hormozgan Province, Iran. Genet. Mol. Res. 11 (1): 707-716.

50. Rackham, O, Moody, J, 1997, The Making of the Cretan Landscape, England: Manchester University Press, 200 p.

51. Tombesi, A, Michalakis, N, Pastor M, 1996, Recommendation of the working group on olive farming production techniques and productivity.

52. Tura, D, Gigliotti, C, Pedo, S, Failla, O, Bassi, D, Serraiocco, A, 2007, Influence of cultivar and site of cultivation on levels of lipophilic and hydrophilic antioxidants in virgin olive oils (olea Europea L.) and correlations with oxidative stability. Sci Hort; 112:108-19.

53. http://www.chempro.in/fattyacid.htm

[[رده:مقاله]]
[[رده: نور.آیه35]]
[[رده:زیست‌شناسی]]
[[رده:پزشکی]]
[[رده:اقلیم‌شناسی]]
[[رده:شیمی]]

فواید زیتون و اشتعال روغن آن از منظر قرآن و علم

2020-04-03T14:20:16Z

Hosna: /* فواید و طول عمر درخت زیتون */

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

=چکیده=

زیتون با نام علمی Olea درختی همیشه سبز از خانواده Oleaceae است. زیتون یکی از قدیمی‌ترین گیاهان مناطق مدیترانه‌ای است. محققان معتقدند که آشنایی با زیتون و بهره‌برداری از آن در خاورمیانه، هم‌زمان با پیدایش اولین انسان‌های متمدن، به‌ویژه در شرق مدیترانه بوده است. قدیمی‌ترین مدرک مستند در مورد زیتون، روی الواح گلینی نقش بسته که مربوط به زمان مینوس<ref>Minos</ref> پادشاه کرت بوده است. روی این الواح اطلاعات جالبی از آن دوره، درباره گونه‌های مختلف زیتون و روغن آن ذکر شده است.

در کتب ادیان مختلف، به‌خصوص کتاب مقدّس مسلمانان، قرآن، از این درخت ارزشمند، نام برده شده و به برخی ویژگی‌های آن در آیه 35 سوره نور، همچون فواید بسیار زیتون، به‌طور غیرمستقیم با ‌کاربرد لفظ «مبارکه» و احتراق سریع روغن آن «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» اشاره شده است. لفظ «مبارکه» در میان انواع میوه‌هایی که در قرآن ذکر شده، فقط به درخت زیتون نسبت داده شده و بیانگر آن است که همه اجزای درخت، با برکت و سودمند بوده و این گیاه از ارزش والایی برخوردار است. بر این اساس، در مقاله حاضر سعی شده است به مدد اشارات قرآن، به فواید و عمر طولانی درخت زیتون، همچنین زادگاه احتمالاً مدیترانه‌ای آن و اشتعال سریع روغن آن به دلیل وجود اسیدهای چرب غیر‌اشباع پرداخته شود. ازاین‌رو، با وجود شناخت تجربی مردم آن عصر از فواید زیتون و کاربرد آن در درمان بیماری‌ها و استفاده به‌عنوان مادة سوختی برای چراغ‌ها، به جنبه‌ای دیگر از وجوه علمی قرآن اشاره می‌گردد.

=مقدمه=

درخت در اساطیر و افسانه‌های کهن همواره از حرمت و قداست والایی برخوردار بوده؛ در ادیان مختلف نیز بر کاشتن و نگهداری از درختان بسیار تأکید شده است. این توجه، ممکن است ریشه در نیاز مبرم انسان‌ به درختان داشته باشد. یکی از درختانی که نه تنها در اساطیر، بلکه در کتب مقدّس به آن بها داده شده، درخت زیتون است. یکی از گونه‌های مهم و اقتصادی زیتون، گونه Olea europaea از خانواده Oleaceae است. طبق تعریف گیاه‌شناسی، زیتون درخت یا درختچه‌ای است راست، همیشه سبز، به ارتفاع 10تا20 متر، اغلب پرشاخه و منشعب، با پوست سبز تیره. برگ‌های سرنیزه‌ای یا مستطیلی یا تخممرغی، با دمبرگ کوتاه و چرمی، با سطح فوقانی سبز تیره و سطح تحتانی نقره‌ای. گل‌ها سفید، میوه شفت و سبز رنگ، در حالت رسیده بنفش تیره یا سیاه‌رنگ، تخم مرغی، به قطر 1تا2 سانتی‌متر. رویشگاه آن ایران، اروپا، عراق و نواحی مدیترانه‌ای گزارش شده است<ref>مظفریان، 1383: 474تا475</ref>.

تامبسی <ref>Tombesi.</ref> در سال 1996 بیان می‌کند که زیتون برخلاف اغلب درختان میوه توانایی بالایی نسبت به تحمل شرایط محیطی دارد و می‌تواند در خاک‌های شور با درجه حاصلخیزی بالا رشد کند. طبق گفته بیانچینی و فرانچسکو<ref>Bianchini & Francesco</ref> در سال 1976، درخت زیتون درخاکی که به خوبی زهکشی شده باشد و اسیدیته آن حدود 8 باشد به خوبی رشد می‌کند. کشاورزان عهد باستان تصور می‌کردند این درخت‌ فقط در ساحل دریا می‌روید. حتی پدر علم گیاه‌شناسی «تئوفراستوس» محاسبه کرده بود که این درخت‌ فقط تا فاصله 55/6 کیلومتری از دریا امکان ادامه‌ حیات دارد. البته، این عقیده تاکنون اثبات نشده است؛ ولی رویشگاه‌ درختان زیتون اغلب در سواحل دریای مدیترانه بوده‌ و اغلب جزایر این دریا به‌ویژه نواحی‌ جنوب غربی دریای مدیترانه (شبه‌جزیره ایبری و شمالغربی آفریقا) از مراکز عمده تولید زیتون دنیا است. درخت زیتون از دوران کهن به عنوان منبعی برای‌ به دست آوردن محصولی با ارزش غذایی بالا، مصارف دارویی و درمانی و تولید روغن و صابون مورد توجه بوده است<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

برخی محققان که در زمینۀ اعجاز علمی قرآن پژوهش‌هایی انجام داده، چنین ادعّا می‌کنند که آیه 35 سوره نور به دو موضوع: یکی، فواید زیتون و دیگری، اشتعال بدون آتش <ref>هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (54) درباره این قسمت از آیه به مسئله «احتراق بدون آتش» اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که آیه به احتمال زیاد به کشف برق اشاره دارد که این حالت، شباهت بسیاری به سوختن ستاره و پخش نور دارد. وی می‌نویسد این آیه اشاره به چیزی دارد که نور می‌پراکند، در‌حالی‌که نه در غرب است و نه در شرق. یعنی ابعاد فیزیکی ندارد و توسط آتش هم فروزان نگردیده است. پس به احتمال زیاد این آیه قرآن اشاره به کشف برق دارد. چون برخلاف چراغ‌های تیلی و گازی، در یک چراغ برقی چیزی سوخته نمی‌شود و روشن‌شدن آن بدون آتش است. بدین‌ترتیب که در اثر ارتعاشات اتم‌های فلز تنگستن، درجه حرارت در سیم آن به دو هزار سانتی‌گراد می‌رسد. در این درجه حرارت سایر فلزات ذوب می‌گردند؛ امّا فلز تنگستن ذوب نشده؛ بلکه یک روشنی قوی قابل دید تولید می‌کند. با وجود این حرارت زیاد هیچ احتراقی صورت نمی‌گیرد، زیرا در داخل گروپ اکسیژن وجود ندارد و سیم تنگستن هم کم نمی‌شود. حالتی که در قرآن ذکر گردیده شباهت زیادی به یک ستاره روشن دارد. وی در ادامه می‌گوید اگر فکر کنیم که منظور آیه ستاره باشد، در این صورت نیز سوختن ستاره و پخش نور بدون موجودیت آتش صورت می‌گیرد. در پایان به نظر می‌رسد آنچه هارون یحیی درباره این قسمت از آیه ادعا نموده، بدون توجه به قبل و بعد آیه بوده است.</ref> اشاره دارد. حال آنکه بشر در گذشته از خواص بسیار این میوه آگاه بوده و در درمان بیماری‌ها از آن استفاده می‌کرده و در کتب مقدّس آمده به‌عنوان مادة سوختی نیز برای احتراق چراغ‌ها به‌کار می‌رفته، پس آیه مذکور اعجاز علمی قرآن را بیان نمی‌دارد؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

از این‌رو، ابتدا به کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته و جایگاه آن در قرآن و کتب مقدّس پرداخته، سپس با بیان معنای لفظ «مبارکه» به خواص و عمر طولانی درخت زیتون می‌پردازیم، آنگاه با شرح دیدگاه مفسران درباره عبارت «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ» احتمالات مطرح درباره زادگاه زیتون ارائه می‌گردد. در پایان، با بیان ترکیبات شیمیایی روغن زیتون و تأثیر فراوان اسیدهای چرب غیراشباع در اشتعال روغن آن به روشن‌ترشدن مفهوم «يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» می‌پردازیم.

=کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته=
درخت زیتون که طول‌ عمرش از 1000 تا 2000 سال است، قرن‌ها قبل از میلاد مسیح، در فلسطین و سوریه پرورش داده می‌شد. در زمان‌ هومر، پرورش آن در یونان معمول گردید و سپس در قرن هفتم‌ قبل از میلاد، به ایتالیا و پس از کشف قاره آمریکا بدان جا انتقال یافت. در یونان معتقد بودند که درخت زیتون را ربّ النوع عقل کاشته و بر سر برندۀ مسابقات المپیک تاجی از برگ زیتون می‌گذاشتند. در قدیم نیز در کلیسای کاتولیک‌ها روغن زیتون را برای‌ تقدیس پادشاهان بهکار می‌بردند (مجیدی خامنه، 1379: 27و28).

بابلی‌‌‌ها و آشوری‌ها از روغن کنجد و گردو برای مصارف مختلف استفاده می‌کردند؛ درحالیکه سوری‌ها و مردم سرزمین مقدس (فلسطین) زیتون را از قدیم می‌شناختند و از آن بهره می‌بردند. آن‌ها روغن زیتون را به مصر 1600تا3000 سال قبل از میلاد معرفی کردند. در زمان رامسس دوم (1165تا1197ق.م) از روغن زیتون برای روشنایی و برای نرمکردن پوست، ترک خوردگی‌ها، و آفتاب سوختگی‌ها استفاده می‌شد (جانیک ، 2007: 1074). علاوه بر آن، از روغن زیتون برای پختوپز و تزیین استفاده می‌شده است که مصداق آن در کشورهای حوزه مدیترانه مشاهده می‌شود؛ ولی اولین استفاده روغن زیتون، برای درمان بوده است. این ماده روغنی در آبوهوای خشک شرق، ماده‌ای بسیار حیاتی برای سلامتی بهشمار می‌رفت و میوه این درخت در آن دوران ابتدایی در بین جنگجویان بربری نمادی از صلح و حسن نیّت بود. سپس، هم‌زمان با توسعه سازمان‌های دریایی این روغن به‌عنوان یکی از اقلام تجاری به کشورهای آسیای صغیر و مناطق دریایی انتقال یافت و بیتردید گیاه زیتون نیز درپی آن گسترش یافت. این روغن ارزشمند بعدها برای مصارف اقتصادی و نور افروزی استفاده شد، لازم به ذکر است که سوختن روغن زیتون شعله خیلی درخشانی می‌دهد (جانیک، 2007: 1074).

در جنگ‌های اسپانیا، پزشکان ارتش ناپلئون بهخاطر عدم‌ دسترسی به گنه‌گنه،گرد یا دم‌کرده برگ و پوست درخت زیتون‌ را برای درمان تب‌نوبه به‌کار می‌بستند. پزشکان اسپانیایی این‌ طریقه درمان را از دیرباز می‌شناختند و ساکنان برخی از روستاهای‌ اسپانیا که به طول عمر شهرت دارند، سلامت و طول عمر خود را به مصرف زیاد زیتون نسبت می‌دهند. روغن زیتون نرم‌کننده است، جریان صفرا را فعال می‌کند، به علاوه در دردهای کلیوی و یبوست‌های مزمن تجویز می‌شود (مجیدی خامنه، 1379: 27و28). از طرف دیگر زیتون در مراسم مذهبی ساسانیان استفاده می‌شده و در کتاب خدای نامک به آن اشاره شده است )طباطبایی، 1374: 4).

=زیتون در کتب مقدّس=
اشارات متعددی در انجیل درباره این گیاه و تکثیر آن وجود دارد. در این کتاب مقدّس، چند بار از زیتون به‌عنوان میوه‌ای پرسود و منفعت یاد شده و به پیوند آن نیز، صرفاً در این کتاب، پرداخته شده است. زیتون به همراه انگور در کتاب مقدس یهودیان بیشترین تعداد تکرار را داشته است. روغن زیتون برای مصارف مذهبی مانند مراسم تقدیس<ref>anounting</ref> در مسیحیت و یهودیت استفاده می‌شود. در کتاب مقدس یهودی‌ها<ref>اگزودوس 27 :20</ref> گفته شده که به بنیاسرائیل فرمان داده شد که «روغن زیتون مصفی و کوبيده شده برای روشنایی نزد تو بياورند تا چراغ‌ها دائماً روشن شود» <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>. این مطلب بیانگر آن است که در کتب مقدّس پیش از قرآن به اشتعال طولانی مدّت روغن زیتون اشاره شده است. از این‌رو، ذکر اشتعال سریع روغن زیتون در قرآن دلیلی بر اثبات اعجاز قرآن در این خصوص نیست؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

بنابر روایتی هنگامی که خشم خداوند که در طوفان [نوح] ظاهر شده بود، کاهش یافت؛ کبوتری با شاخه‌ای زیتون در منقارش ظاهر شد که نشان صلح و آرامش بود <ref>فاروقی، 1379: 39 </ref>. مشهور است که اولین درختی که پس از طوفان روئید، درخت زیتون بود <ref>محدث، 1381: 20و21</ref>. ملت یهود کشت زیتون را در عصرهای قدیم تجویز و ترویج کرده‌اند و در کتاب ژنز از ساقه‌های این درخت صحبت شده است <ref>طباطبایی، 1374: 2 </ref>.

=زیتون در قرآن=

در قرآن، نام «زیتونه» یک مرتبه در آیه 35 سوره نور به‌کار رفته است.این آیه، تنها آیه‌ای است که از زیتون، به‌عنوان درخت مبارک یاد می‌کند و سپس به بیان سایر ویژگی‌های آن از جمله موقعیت جغرافیایی و نحوه سوختن روغن آن می‌پردازد:

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

واژه «زیتون» در قرآن پنج مرتبه به‌کار رفته است. در جدول شماره یک، کاربرد زیتون در قرآن آورده شده است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد زیتون در قرآن
|-
| 1|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=99}}
|-
| 2|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=141}}
|-
| 3|| {{QFrame|Surah=16|Ayah=11}}
|-
| 4|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
|-
| 5|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
|-
| 6|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}
|-
| 7|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=29}}
|}

در آیه 99 سوره انعام <ref>اوست خدايى كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتى را رويانيديم، و از آن نبات ساقه‌‏اى سبز و از آن دانه‏‌هايى بر يكديگر چيده و نيز از جوانه‌‏هاى نخل خوشه‌‏هايى سر فرو هشته پديد آورديم، و نيز بستان‌هايى از تاك‌ها و زيتون و انار، همانند و ناهمانند. به ميوه‏‌هايش آن گاه كه پديد مى‌‏آيند و آن گاه كه مى‏‌رسند بنگريد كه در آن‌ها عبرت‌ها است براى آنان كه ايمان مى‌‏آورند.</ref>، به يكى از شاهكارهاى آفرينش در اين درختان اشاره كرده، مى‌‏فرمايد: «هم با يكديگر شباهت دارند و هم ندارند» (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ) با توجه به آيه 141 <ref>و اوست كه باغ‌هايى آفريد نيازمند به داربست و بى‌‏نياز از داربست، و درخت خرما و كشت‌زار، با طعم‌هاى گوناگون، و زيتون و انار، همانند، در عين حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آن‌ها بخوريد و در روز درو حق آن را نيز بپردازيد و اسراف مكنيد كه خدا اسرافكاران را دوست ندارد.</ref> همين سوره كه وصف «متشابه و غير متشابه» را براى زيتون و انار ذكر كرده، استفاده مى‌‏شود كه در آيه مورد بحث نيز وصف مزبور درباره همين دو درخت است. اين دو درخت از نظر شكل ظاهرى و ساختمان شاخه‏‌ها و برگ‌ها شباهت زيادى با هم دارند؛ در‌حالى‌كه از نظر ميوه و طعم و خاصيت آن بسيار با هم متفاوتند، يكى داراى ماده چربى مؤثر و نيرومند و ديگرى داراى ماده اسيدى و قندى است كه با يكديگر كاملاً متفاوتند <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371</ref>. همچنین ممکن است «مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ» دلالت بر وجود تشابه و تفاوت در میان درخت زیتون و درختان انار و انگور و خرما داشته یا به گفته علامه طباطبایی <ref>1417: ج‏7، 363</ref>مقصود این است كه هر يك از آن ميوه‏‌ها از نظر طعم و شكل و رنگ و امثال آن هم متشابه دارد و هم غيرمتشابه. البته احتمال دیگری<ref>اين احتمال در تفسير آيه نيز وجود دارد كه عبارت فوق اشاره به انواع و اصناف مختلف درختان و ميوه‏‌ها است، بعضى از ميوه‏‌ها و درختان با يكديگر شبيهند و بعضى ديگر با هم مختلفند. (يعنى هر كدام از اين دو صفتى است براى يك دسته از درختان و ميوه‏‌ها، اما طبق تفسير اول هر دو، صفت براى يك چيز بودند)(مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371).</ref> نیز در تفسیر این آیه وجود دارد که از سیاق آیه بعید به نظر می‌رسد. لذا در تحقیقات علمی به تفاوت‌ها و شباهت‌های زیتون و سایر میوه‌های که همراه با آن در قرآن ذکر شده، پرداخته خواهد شد.

در ذیل آیه 11 سوره نحل <ref>و با آن برايتان كشتزار و زيتون و نخل‌ها و تاكستان‌ها و هر نوع ميوه بروياند، در اين عبرتى است براى مردمى كه مى‌‏انديشند</ref> نیز گفته شده ممكن است چنين به نظر آيد كه اگر قرآن در آيات فوق از ميان انواع ميوه‏‌ها روى زيتون و خرما و انگور تكيه كرده به خاطر وجود آن‌ها در محيط نزول قرآن بوده است؛ ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن و عمق تعبيراتش روشن مى‏‌شود كه مطلب از اين فراتر است. دانشمندان می‌گویند كمتر ميوه‏‌اى است كه براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه ميوه، مفيد و مؤثر باشد. ایشان مى‌‏گويند «روغن زيتون» براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد، كالرى حرارتى آن بسيار بالا است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج11، 173</ref>.

گفتنی است علاوه بر ذکر نام زیتون در قرآن، سوگند به «انجیر و زیتون» و به «طور سیناء» در آیات نخستین سوره تین، نیز بیانگر اهمیت زیتون و خواص بی‌شمار آن است. «طور سیناء» به عنوان یکی از احتمالات محل رویش زیتون، در ادامه، بررسی خواهد شد.

امّا درباره اينكه آيا منظور، سوگند به همين دو ميوه معروف است يا چيز ديگر؟ مفسران سخنان گوناگونى دارند. در تفسیر نمونه<ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج27، 139</ref> چنین آورده شده که بعضى آن را اشاره به همان دو ميوه معروف مى‏‌دانند كه خواص غذايى و درمانى فوق‌العاده زيادى دارد، بعضى ديگر معتقدند كه منظور از آن، دو كوهى است كه شهر «دمشق» و «بيت‌المقدس» بر آن‌ها قرار گرفته، چرا كه اين دو محل سرزمين قيام بسيارى از انبياء و پيامبران بزرگ خدا است و اين دو قسم با سوگندهاى سوم و چهارم كه از سرزمين‌هاى مقدّسى ياد مى‌‏كند هماهنگ است.

بعضى نيز گفته‌اند نام‌گذارى اين دو كوه به نام «تين» و «زيتون» به خاطر اين است كه بر يكى از آن‌ها درختان انجير مى‏‌رويد و بر ديگرى درختان زيتون.

بعضى نيز «تين» را اشاره به دوران آدم دانسته‏‌اند؛ چرا كه لباسى كه آدم و حوا در بهشت پوشيدند از برگ درختان انجير بود و زيتون را اشاره به دوران نوح مى‌‏دانند؛ زيرا در آخرين مراحل طوفان، نوح كبوترى را رها كرد تا درباره پيدا‌شدن خشكى از زير آب جستجو كند او با شاخه زيتونى بازگشت و نوح فهميد كه طوفان پايان گرفته و خشكى از زير آب ظاهر شده است؛ لذا شاخه زيتون رمز صلح و امنيت است.

بعضى نيز «تين» را اشاره به مسجد نوح كه بر كوه جودى بنا شد، مى‌‏دانند و زيتون را اشاره به بيت المقدس؛ ولى ظاهر آيه در بدو نظر همان دو ميوه معروف است، اما با توجه به سوگندهاى بعد مناسب دو كوه يا دو مركز مقدس و مورد احترام مى‏‌باشد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(ص) مى‌‏خوانيم كه خداوند از ميان شهرها چهار شهر را برگزيد و درباره آن‌ها فرمود:
{{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
{{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
تين، مدينه است و زيتون، بيت‌المقدس و طور سينين، كوفه «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»، مكه است <ref>عروسى‌حويزى، 1415: ج5، 606</ref>.

همچنین در آیۀ بیست سوره مؤمنون {{QFrame|Surah=23|Ayah=20}}<ref>و از طور سينا درختى برمى‌‏آيد كه روغن و نان خورشى براى خورندگان است</ref> ، به‌طور غیرمستقیم به زیتون، به‌عنوان درختی اشاره شده که در «طور سیناء» می‌روید و از آن، روغنی خوراکی به‌دست می‌آید.

=فواید و طول عمر درخت زیتون=
لفظ «مبارک»، به همراه تمام مشتقات آن، 32 مرتبه در قرآن به‌کار رفته است. حائز اهمیت است لفظ «مبارک و مبارکه» در خصوص قرآن
<REF>انعام، 92 و 155؛ انبیاء، 50؛ ص، 29.</REF>، مکه<REF>آل‌عمران، 96.</REF> ، باران<REF>ق، 9</REF> ، تحیت<REF>نور، 61.</REF> ، حضرت عیسی(ع)<REF>مریم، 31.</REF> ، زمان (شب قدر)<REF>دخان، 3.</REF> و مکان مبارک <REF>مؤمنون، 29.</REF> و درخت زیتون به‌کار رفته است. جالب است در میان انواع میوه‌های ذکر شده در قرآن، فقط از درخت زیتون، با این صفت نام برده شده است. همچنین توجه به این نکته که وادی ایمن<REF>قصص، 30.</REF> نیز با این صفت به کار رفته تأمل برانگیز است.

هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (99) می‌نویسد کلمۀ مبارک، زیتون را یک چیز بسیار مفید، مقدس و خجسته معرفی می‌کند. قرآن با قسم یادکردن به زیتون، آن را مهم جلوه داده و علم ثابت کرده که زیتون نه تنها یک غذای لذت‌بخش است؛ بلکه یک منبع مفید برای صحت نیز می‌باشد.

کلمۀ «مبارکه» از ریشه «برک» در اصل به معنای ثابت‌بودن است <REF>ابن فارس، 124</REF> و «برکه» به معنی فزونی و نموّ است<REF>فراهیدی، 1410: ج5، 367</REF>. این واژه هر چند كه در معانى<ref> واژه «بَرْك» به معنی سينه شتر است.</ref> ديگر نيز به ‌كار رفته است؛ ولی معناى همراهى و پايدارى و ملازمت نيز از آن استنباط مى‏شود. «مُبَارَك»، چيزى است كه در آن خير و بركت باشد؛ بنابراين به هر چيزى كه فزونى و زيادتى نامحسوس در آن مشاهده شود، مبارك مى‌‏گويند<REF>راغب‌اصفهانی، 1412: 119</REF>.

با توجه به مطالب ذکر شده، می‌توان نتیجه گرفت كه «بركت» به معناى فايدۀ ثابت است ممكن است گاهى از آن، مطلق ثبوت اراده شودو با نموّ و زيادت و سعادت قابل جمع بوده؛ بلكه به‌دور از اين معانى نيست<REF>قرشی، 1371: ج1، 189</REF>.

مفسران دربارۀ اینکه خداوند متعال از درخت زیتون با صفت «مبارکه» یاد می‌کند، دلایل مختلفی را بیان می‌دارند: برخى گويند: به‌سبب اين‌ است كه منافع آن زياد است. برخى دیگر گويند: علت اينكه زيتون را ذكر مي‌كند به‌خاطر اين است كه روغن آن بهتر مى‏‌سوزد. بعضى براین باورند: كه زیتون اولين درختى بود كه پس از طوفان نوح روئيد و محل روئيدن آن جايگاه انبياء بوده است، برخى گويند: به‌خاطر اين است كه هفتاد پيامبر، از جمله ابراهيم(ع) آن را مبارك ساخته‏‌اند؛ بدين علت مبارك ناميده شده است <REF>طبرسی، 1372: ج7،225</REF>.

در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده كه زيتون را بخورانيد و به تن بماليد كه از درخت مباركى است‏ <REF>كمره‏اى، 1351، ج10، 21</REF>.

در حدیثی از امام علی(ع) نیز آمده با روغن زیتون، بدن را چرب کنید و با آن، خورش بسازید، چرا که روغن نیکان و خورشِ برگزیدگان است، دوبار به پاکی سوده شده، در آن، بِدان هنگام که روی می‌کند و بِدان هنگام که پشت می‌کند، برکت نهاده شده است و با وجود آن، هیچ بیماری‌ای زیان نمی‌رساند <REF>کلینی، ج6، 331</REF>.

برداشتی که از مبارک‌ بودن درخت زیتون شده و فقط به فواید بی‌شمار میوۀ آن توجه شده، غالباً از آنجا نشأت می‌گیرد که «مبارکه» صفت برای «زیتونه» در‌نظر گرفته شده؛ در‌حالی‌که در متن آیه، صفت «مبارکه» بلافاصله بعد از «شجره» آورده شده، نه «زیتونه». در حقیقت «مبارکه صفت برای شجره است»<REF>درویش، 1415: ج6،606</REF>؛ یعنی تمام اجزای درخت زیتون، از برگ و میوه و چوب، همگی، پربرکت هستند و این صفت، فقط مختص به میوۀ آن نیست. همچنین با نظر به معنای «ثبات» که ابن‌فارس در ریشۀ این کلمه نهان دانسته، علاوه بر فواید تمام اجزای درخت زیتون، باید به ویژگی خاص آن، ثبات درخت زیتون، نیز توجه شود.

درخت زیتون، از فواید بی‌شماری برخوردار است. این درخت به‌علت همیشه سبزبودن در ایجاد فضای سبز و حفاظت از خاک، به‌ویژه در شیب‌ها و اماکنی که دارای خاک نامناسب هستند، به‌کارمی‌رود. علاوهبرآن، از روغن میوه و هسته آن می‌توان در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی استفاده نمود. حائز اهمیت است که از برگ این درخت نیز به‌عنوان دارو استفاده می‌شود <REF>طباطبایی، 1374: 2و10</REF>. چوب زیتون مرغوب، خوش نقش، خوش رنگ، جلاپذیر است و کاربردهای فراوانی در خراطی و ساخت وسایل تزیینی و تهیه روکش‌های مرغوب دارد<REF>حسن‌عباسی، 1373: 31</REF>. فواید درخت زیتون و محصولات حاصل از آن بسیار زیاد می‌باشد که به برخی از آن‌ها به‌صورت مختصر اشاره شد. در ادامه، در بخش مربوط به روغن زیتون، به سایر خواص آن اشاره می‌شود.

همچنین، درخت با برکت زیتون، عمر بسیار طولانی دارد. ساقه‌های قوی و بیش از هزار ساله درختان زیتون در حاشیه دریای مدیترانه همواره شگفتی جهان‌گردان، گیاه‌‎شناسان و دانشمندان علوم طبیعی را برانگیخته است <REF>طباطبایی،1374: 6</REF>. تئوفراستوس، معتقد است که این گیاه تا دویست سال عمر می‌کند؛ امّا بررسی‌های اخیر محققان با شمارش حلقه رشد سالیانه نشان داده که این درخت تا دوهزار سال نیز می‌تواند عمر نماید <REF>راکهام و مودی ، 1997: 200</REF>. برخی نیز ذکر کرده‌اند که زیتون تا سه‌هزار سال نیز می‌تواند عمر نماید<REF>جانی‌نودهی، 1373: 52</REF>. در علی‌آباد گرگان درختان زیتونی وجود دارند که عمر آن‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. علاوه‌برآن، درختان زیتونی در منطقه بختیاری در روستای «سونک» و در منطقه «زیتی» دیده شده که عمر آن‌ها به بیش از هشتصد تا هزار سال می‌رسد<REF>طباطبایی، 1374: 4</REF>. یکی از نکات جالب دربارة درخت زیتون، به ارث رسیدن این درخت می‌باشد که شاید به‌علت عمر طولانی آن است، به‌گونه‌ای که در‌خصوص آن گفته شده است که جزء معدود درختانی است که به ارث می‌رسد <REF>پاک‌نژاد، 160:1355</REF>.

[[پرونده:درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|تصویر 1: نمایی از درختان زیتون تنومند با عمر طولانی]]

بنابراین، درخت زیتون علاوه بر خواص بسیاری که دارد؛ در میان سایر درختان نیز بیشترین عمر را دارد که این دو موضوع، هم با معنای ریشه «برک»، یعنی ثبات و پایداری و هم با معنای کلمه «مبارک»، یعنی پربرکت‌بودن درخت زیتون، کاملاً سازگار است.

در قرآن کریم، نام 22 گونه گیاهی ذکر شده است که به هفده خانواده گیاهی تعلق دارند. این گونه‌های گیاهی شامل انواع درختی، بوته‌ای و علفی هستند. در میان گیاهان نام برده شده در قرآن، دو خانواده گندمیان<REF>Poaceae</REF> و حبوبات<REF>Fabaceae</REF> دارای گیاهانی یکساله هستند که رژیم غذایی اغلب اقوام و چهارپایان به گونه‌های آن‌ها وابسته است و جزء اولین و دومین گیاهان مهم اقتصادی جهان به‌شمار می‌آیند. خانواده‌هایی چون زیتون<REF>Oleaceae</REF> و انگور <REF>Vitaceae</REF> با وجود محدودبودن تعداد گونه‌های کاربردی آن‌ها، به‌سبب استفاده اقتصادی نیز در جایگاه بالایی قرار دارند<REF>بنت، بی‌تا، 1</REF>.

یکی از گیاهان مهم و اقتصادی خانواده زیتون، درخت زیتون است که رژیم غذایی و اقتصاد بسیاری از کشور‌های حوزه مدیترانه به آن وابسته است. با توجه به آنچه ذکر شد، مطلبی که نظر هر خواننده هوشیار را به خود متوجه میکند، ذکر کلمه «مبارکه» برای درخت زیتون در قرآن کریم است. همان‌طورکه ذکر شد دو خانواده مهم اول دارای گیاهان یکساله کاربردی هستند و پس از آن‌ها با توجه به ذکر قرآن و اهمیت گیاهان در نزد انسان درخت زیتون به لحاظ کاربردی از سایر درختان متمایز می‌شود و این همان توصیف به‌جا و مناسب قرآن برای درختی است که تمام اجزای آن اعم از چوب، میوه، برگ و حتی خود درخت دارای موارد استفاده متعدد است. در آیات 99و 141 سوره انعام مقایسه‌های قابل تأملی (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَمُتَشابِهٍ) در مورد میوه‌هایی چون انار و خرما با زیتون بیان شده است که ممکن است در نگاه اول سؤال برانگیز باشد؛ ولی پس از بررسی‌های علمی تحسین هر خواننده هوشیاری را برمی‌انگیزد. تشابه و تفاوت‌های این جنس‌ها در جدول زیر آمده است.
[[پرونده:تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون.jpg|قاب|وسط|جدول 2: تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون. (مظفریان،1383)]]

=زادگاه درخت زیتون=

آیۀ 35 سوره نور، پس از ذکر مبارک‌بودن درخت زیتون، به بیان صفت دیگری از آن درخت می‌پردازد: «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...». این عبارت، در واقع، صفت دوم «شجره» بوده (درویش، 1415: ج6،606) و مفهوم را نه به طور صریح، بلکه با کنایه بیان می‌کند (ابن‌عاشور، ج18،193). عبارت «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...» تنها یک‌بار در قرآن به‌کار رفته است. اگرچه مشتقات دو واژه «شرق» و «غرب» در 17 آیه قرآن به‌کار رفته است.

از این‌رو، دربارۀ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی، تفسیرها و مصادیق مختلفی ارائه شده است:

برخی گویند: درختى است كه تمام جوانب آن به طور مساوى در معرض تابش نور آفتاب است، نه در جانب شرق باغ و كنار ديوارى قرار گرفته است و نه در جانب غرب كه تنها يك سمت آن آفتاب ببيند و در نتيجه ميوه آن نيمى رسيده و نيمى نارس و روغن آن ناصاف ‌گردد (مکارم‌شیرازی، 1374: ج14، 477)؛ بلكه در وسط قرار دارد و ميوه‏اش به خوبى مى‏رسد و روغنش زلال است. دليل بر اين معنا، جمله «يَكادُ زَيْتُها يُضِي‏ءُ، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» است؛ چون سياق آیه اين است كه مراد از آن، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى‏شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد (طباطبایی، 1417: ج15،124)، يعنى نه چنان است كه از سايه بهره نگيرد و نه چنان است كه از خورشيد بهره نگيرد؛ بلكه از هر دو بهره مي‌گيرد (طبرسی، 1372: ج7، 255). در روایت<ref> «لا خير في شجره و لا في نبات في مفيأة و لا خير فيهما في مضحى».</ref> است: هیچ نفعی در درخت و گیاهی که همیشه در سایه یا نور خورشید باشد، نیست (بیضاوی، 1418: ج4، 107).
دیگر اینکه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق يا مغرب برويد؛ بلكه درخت بهشتى است. بعضى ديگر گفته‏اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق و مغرب دنيا نيست؛ بلكه از درختان شام است که در ميان مشرق و مغرب قرار دارد و روغن آن بهترين روغن است. این دو دیدگاه اخیر، از نظر علامّه طباطبایی (1417: ج15، 124) پذیرفتنی نيست؛ چون از سياق آیه فهميده نمى‏شود.
همچنین احتمال داده‌اند، منطقه‌ای بین شرق و غرب سرزمین عرب، یعنی شام مدّ نظر باشد (ابن‌عاشور، ج18،193) که گفته شده زادگاه درخت زیتون است.
البته، مفسران دربارة تخصيص درخت زيتون به صفت نه شرقی و نه غربی «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، دلایل متعددی را بیان داشته‌اند که تمام آن‌ها می‌تواند در مشخص‌شدن آن نوع، درخت زیتونی که مدّ نظر قرآن است دخیل باشد:
برخی گفته‏اند: براى آن است كه بیان نماید روغن آن درخت، روشن‌تر و صاف‏تر است. برخی دیگر گفته‏اند: براى آن كه شاخه‏هاى آن، از سر تا پا همه برگ دارد. همچنین گفتند: براى آن است كه در استخراج روغن آن نیاز به فشردن نیست یا براى آنكه زیتون، اوّلین درختى است كه بر زمين رویید. نیز گفته‏اند: اوّلین درخت كه پس از طوفان بر زمين پديد آمد یا براى آن كه زادگاه آن در شام و بيت المقدّس است كه منزل انبيا و اولياست و زمين مقدّسه است (ابوالفتوح‌رازى، ج‏14، 147).

در‌خصوص این مطلب، لازم است به آیۀ بیست سورۀ مؤمنون که به‌طور غیرمستقیم به زیتون اشاره دارد، نیز اهتمام ورزید. در این آیه، «وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآكِلِين»، گفته شده مقصود از درختى كه در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مى‏آيد، درخت زيتون است (طباطبایی، 1417: ج15، 23).
مفسران دربارۀ مراد از «طور سيناء»، دو احتمال عمده داده‏اند:

نخست اينكه اشاره به همان كوه طور معروف، واقع در صحراى سينا دارد؛ دوم اينكه طور سيناء جنبه توصيفى دارد و به‌معنى كوه پربركت يا كوه پردرخت يا كوه زيبا است؛ چون طور به‌معنى كوه و سيناء به‌معنى پربركت و زيبا و مشجر است (مکارم‌شیرازی، 1374: ج14،220).

حال دربارۀ کوه طور، ابن‌زيد گوید: كوهی است در ميان مصر و أيل كه حضرت موسى(ع)، در آنجا با خداى مناجات كرد. مقاتل گوید: اوّلین كوهى است كه زيتون بر آن رويید. (ابوالفتوح‌رازى، 1408: ج14،15). بنابراین، کوه طور واقع در صحرای سینا می‌تواند یکی دیگر از احتمالات نخستین محل پیدایش درخت زیتون باشد.

از این‌رو، برای بررسی دقیق علمی، می‌توان احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی یا به عبارت دیگر، احتمالات ایشان دربارة زادگاه درخت زیتون را چنین دسته‌بندی کرد که در جدول شماره سه نشان داده شده است.

[[پرونده:زادگاه درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|جدول3: احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی (زادگاه درخت زیتون)]]

تحقیقات علمی متعددی، به‌منظور جستجوی زادگاه اصلی درخت زیتون صورت گرفته است؛ امّا هنوز دربارة خواستگاه دقیق آن اظهار نظر قطعی نشده است. هرچند که بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای داشته و 35تا40 گونه درختی یا درختچه‌ای و حدود 1200رقم دارد. مناطق مدیترانه‌ای به مناطقی اطلاق می‌شوند که در فاصله بین طول جغرافیایی 30تا45 درجه واقعاند، این مناطق بهار و پاییز کوتاه، تابستان گرم و خشک و زمستانی معتدل و بارانی دارند (صالحی، 1373: 73).
زیتون، گونه‌ای دیپلوئید (2n کروموزومی) با 2n=2x=46 است که به دو زیر گونه تقسیم می‌شود.Olea europaea زیر گونه europaea و O. europaea زیر گونه cuspidate دو زیر گونه‌ای هستند که بهطور وسیع پراکنده شده‌اند.Olea europeae: sub sp. europaeae var. sylvestris گونه خودرو (وحشی) محسوب می‌شود (براچی و دیگران، 2011: 450). زیتون‌های وحشی از جنوب آفریقا تا جنوب آسیا، در کوههای صحرا و مکرانسیا دیده شده‌اند (نور محمدی ، زهرا و دیگران ،2012: 708). بررسی‌های لومارت و همکاران در سال 2000 نشان داد که در بین دسته زیتون به لحاظ تکاملی می‌توان سه قبیله را تشخیص داد؛ تاکسون‌های جنوب و شرق آفریقا؛ تاکسون‌های آسیایی؛ تاکسون‌های متعلق به مکرونسیا،صحرا و مدیترانه. طبق این بررسی‌ها مشخص شد که زیتونی که امروزه کشت می‌شود با تاکسون‌های متعلق به صحرا و مکرونسیا ارتباط نزدیکتری به لحاظ کلروپلاستی دارد و گونه‌های متعلق به شرق آفریقا و آسیا باید از زیتون مدیترانه‌ای به لحاظ گونه‌ای جدا قرار گیرند (لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 547). گونه O. europaea زیرگونه sylvestris تنها گونه‌ای است که برای کشتکردن اهلی شده تا Olea europaea زیر گونه europaeaاز آن به‌دست آید (لومارت، رزالین و دیگران، 1997: 39). بهعبارتدیگر، این گونه، قدیمی‌ترین گونه کاشته شده است. سایر تاکسون‌های زیتون وحشی یا برای تغذیه دامها یا برای بهره‌برداری از چوب سخت آن‌ها به‌کار میروند (لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 548)؛ زیرا گونه‌های وحشی دارای میوه کوچکتر و روغن کمتری هستند. تحقیقات نشان داده است که بیشترین تنوع ژنتیکی زیتون در شمال غربی آفریقا وجود دارد (بسنارد و دیگران، 2008 :25). بسنارد و همکاران در سال 2013، با بررسی فیلوژنتیکی ژنوم کلرپلاستی زیتون در مناطقی موسوم به نقاط داغ یا Hotspot (اماکنی که بیشترین تنوع زیستی با درجه بالای آسیب‌پذیری را دارا هستند) و پراکنش ژنوم پلاستیدها، نحوه پراکنش گونه‌ها و فسیل‌های ماکروسکوپی به جا مانده سه منطقه را به عنوان زادگاه این اجداد تعیین نموده اند. قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق مناطقی هستند که به عنوان زادگاه زیتون در نظر گرفته شدند(بسنارد و دیگران، 2013 :1471).

علاوه بر موارد یاد شده، زیتون مقدس یا زیتون وحشی با نام علمی Olea aucherii یا Olea chryscphillaگونه‌ای از زیتون است که اصل و مبدأ آن از اتیوپی (حبشه) است که در عربستان، ایران (استان کرمان جنگلهای بین اسفندیه و سیرجان در ارتفاع 2000تا2500 متری) و جزایر اقیانوس هند می‌روید. برگ‌های آن، نقره‌ای متمایل به زرد طلایی است، حاشیه برگ‌ها قطور و صاف است. میوه ریز آن 6تا8 میلیمتر طول دارد (حسن‌عباسی، 1373: 36).

با توجه به بررسی‌های دانشمندان می‌توان نتیجه گرفت که بهترین زیتون و روغن حاصل از آن در مناطقی حاصل می‌شود که زمستان معتدل و تابستان گرم دارد (مناطق مدیترانهای) و تابش نور آفتاب بر تمام جوانب درخت زیتون در این مناطق میتواند بر مرغوبیت روغن آن تأثیر بهسزایی داشته باشد.

=اشتعال سریع روغن زیتون=

سپس، خداوند با عبارت «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به سومین ویژگی درخت زیتون اشاره می‌کند (درویش، 1415: ج6، 606) و می‌فرماید درخت زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى، روغن آن چنان مرغوب و با کیفیت است كه نزديك است بدون اينكه آتشى به آن برسد، شعله‏ور شود.
«یکاد» قید است. لازم به یادآوری است هرچه قیدها در جمله بیشتر باشد توضیح و تخصیص جمله نیز بیشتر شده و فائد‌ه‌اش کامل‌تر می‌شود و اگر قیدهاحذف شود؛ کلام، دروغ یا غیر مورد نظر خواهد شد، مثل همین آیه که اگر کلمه «یکاد» حذف گردد این سخن بدلیل مشاهده و واقعیت عینی کذب خواهد شد و هدف و غرض مورد نظر یعنی نزدیکی و قرب، از دست خواهد رفت (هاشمی، 1380: 152).

واژۀ «زیت» در لغت به معنی روغن (قرشی، 1371: ج3، 190) و عصاره زيتون است (فراهیدی، 1410: ج7، 378؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 384؛ ابن‌منظور، 1414: ج2، 35). قيد روغن، آن هم از درخت زيتونى که نه شرقى است و نه غربى، براى اين است كه بر صفا و زلالى روغن و جودت آن و در نتيجه صفاى نور آن به‌خاطر خوش‏سوزيش دلالت كند؛ چون در ادامۀ آیه مى‏فرمايد، روغنى است كه گويا بدون كبريت هم مى‏خواهد مشتعل شود (طباطبایی، 1417: ج15،124).

گفتنی است «أضاء» به معنای افروخت و افروخته شد (راغب‌اصفهانی، 1412: 514) از باب «إفعال» لازم و متعدى<ref>مانند آیه «... أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ ...» (بقره،20) كه فعل «أَضاءَ» لازم آمده و آیه «... فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ...» (بقره،17) که متعدى به‌كار رفته است.</ref> به‌كار می‌رود (قرشی، 1371: ج4، 202). این کلمه از ریشه «ضوء» بر نور دلالت دارد (ابن‌فارس، 604)؛ امّا فرق میان نور و ضیاء در این است که ضیاء بالذات است، مثل نور خورشيد؛ ولی نور بالعرض و اكتسابى است، مانند روشن‌شدن دیوار با نور خورشید (طریحی، 1375: ج1، 272). جالب است بدانیم، «يُضىِ‏ءُ» در این آیه، همانطور که در ترجمه فولادوند (354) گفته شد به معنای لازم به‌کار رفته؛ یعنی «افروخته مى‏شود». احتمالاً این کاربرد، اشاره به ذاتی‌بودن احتراق روغن زیتون دارد. همچنانکه خداوند متعال در ابتدای آیه نیز می‌فرماید: «... يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ ...»، مصدر «وقد» به معنای افروخته‌شدن آتش است<ref>به‌طور استعاره براى درخشيدن هم به‌کار مى‏رود (راغب‌اصفهانی، 1412: 879).</ref> (فراهیدی، 1410: ج5، 197؛ ابن‌فارس،1100؛ قرشی، 1371: ج7، 233؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 879)؛ پس ممکن است معنای «يُوقَدُ» و «يُضىِ‏ءُ» بر‌ اشتعال خود‌به‌خودِ روغن زیتون اشاره نماید؛ علاوه بر آن، عبارت «... وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به عنوان مبالغه تأکید می‌کند بدون اینکه حتی آتشی به آن روغن نزدیک شود، گویا خودش شعله‌ور می‌شود.
مراد از «بودن نور بالاى نور» به‌طورى كه بعضى گفته‏اند (زمخشری، 1407: ج3، 241): دو چندان بودن و شدت آن است نه تعددش. پس مراد اين نيست كه نور معين يا غيرمعينى است بالاى نورى ديگر نظير آن باشد و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است؛ بلكه مراد اين است كه آن نورى متضاعف و دو چندان است، بدون اينكه يكی از ديگرى متمايز باشد (طباطبایی، 1417: ج15، 124).

پاک‌نژاد در کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر (135) می‌نویسد؛ میوه زیتون شامل مواد زیر است: 30% وزن زیتون رسیده آب، 5% مواد سفیدهای، 10% مواد قندی و 52% روغن که در آن500 واحد بینالمللی کاروتن موجود است؛ ولی مقدار ویتامین‌های دیگرش قابل ملاحظه نیست. روغن زیتون تنها روغنی است که با چربی شیر انسان و با تریولن موجود در بافت‌های بدن انسان شبیه است. مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد؛ هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر شویم مقدار روغن زیادتر می‌شود. مثلاً در فرانسه یک گونه 20% و همان گونه در تونس 29% روغن می‌دهد. باید توجه داشت که میزان روغن زیتون بسته به نژاد و زیستگاه متفاوت است. از هسته زیتون نیز روغنی استخراج می‌شود که با روغن میوه متفاوت است. مقدار روغن موجود در زیتون بیشتر به نوع میوه بستگی دارد، معمولاً از پیرابر گیاه ۶۰تا۷۰ درصد روغن می‌توان بدست آورد. علاوه بر روغنی که از میوه گرفته می‌شود هسته زیتون هم دارای 52/28 % روغن است. روغن هسته خوراکی است. وزن مخصوص روغن هسته زیادتر ولی روغن میوه خالص‌تر است.

ترکیبات شیمیایی روغن زیتون عبارت است از اسید‌های چرب اشباع که به‌صورت گلیسرید‌ها و در نتیجه پایینآمدن حرارت، کموبیش تهنشین می‌شوند و مارگارین نام دارند. به‌طورکلی، روغن به‌دست آمده از مناطق گرم، مارگارین فراوانتری دارد که برای حذف آن، روغن را در محل سردی قرار می‌دهند و سپس صاف می‌کنند تا مارگارین آن‌ها گرفته شود. مواد دیگر روغن زیتون به قرار زیر است: 5/1 % مواد غیرصابونی مانند فیتومترین و ماده رزینی به نام ویریدین (Viridine) .اسیدپالمتیک، اسید استئاریک، اسید آراشیدیک، اسید اسید هگزادسنئوئیک، اسید اولئیک، اسید لینولئیک، مقداری ویتامین آ و ‌ای هم دارد. کلروفیل، لیستین، زانتوفیل، دیاستاز‌ها و گلوکوزید‌های تلخ از موارد دیگری هستند که در روغن زیتون وجود دارد. لازم به ذکر است که مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب داراي يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند (تورا و دیگران، 2007 : 108). اسیدهای چرب در اشتعال روغن نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. اسید اولئیک موجود در روغن زیتون و برخی دیگر از روغن‌های زیستی، جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه ، 2005، 1068). همان‌طورکه می‌دانید روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. طبق نظر دانشمندان اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن نسبت به اسیدهای چرب اشباع دارای مزیت و برتری بوده و می‌توانند به مدت طولانی‌تری نورافروزی کنند (پاک‌نژاد، 142:1355).

برخی ترکیبات به مقدار بسیار جزئی در روغن زیتون وجود دارند، مانند ترکیب فنولی به نام secoiridoides، که مسئول خواص درمانی آن هستند (براچی و دیگران، 2011: 449). نوع و ميزان تركيبات شيميايي موجود در روغن زيتون از جمله تركيب اسيدهاي چرب، تركيبات آنتي‌اكسيداني و رنگدانه‌ها نماد كيفيت آن است كه خود به چندين عامل مانند رقم، شرايط اقليمي، روش استخراج و مرحله رسيدگي ميوه زيتون بستگي دارد. تحقيقات نشان داده است كه ميزان توكوفرول‌ها به نوع رقم، ميزان پلي‌فنل‌ها به منطقه كشت گياه، و ميزان اسيدهاي چرب به هر دوي اين عوامل بستگي دارد (علوي رفيعي، سمیه و دیگران،1390: 85). لازم به ذکر است که در حال حاضر از تفاله‌ها و پسماندهای زیتون برای تولید انرژی سازگار با محیط زیست استفاده می‌شود یا از آن برای حاصلخیز‌ساختن باغات بهره می‌گیرند (ایلداری، 1388: 22تا24).

=انواع روغن زیتون=

روغن‌کشی زیتون غالباً به کمک آسیاب صورت می‌گیرد. روغن‌کشی اولیه به حالت سرد روغن خالصی به دست می‌دهد که حاوی مواد مؤثرتری است. روغن‌کشی ثانویه روغن معمولی‌ را فراهم می‌آورد (مجیدی خامنه، 1379: 27). در روغن‌کشی‌های بعدی، روغنی به دست‌ می‌آید با کیفیت نازل‌تر که معمولاً در صنایع به مصرف می‌رسد. یکی از این روغن‌ها روغن لامپانت نام دارد که برای سوخت در چراغهای روغنی به‌کار برده می‌شود )طباطبایی، 1374: 348)، امّا در کل روغن زیتون بر سه نوع است:

1. روغن زیتون رسیده

2. روغن زیتون نرسیده

3. روغن زیتونی که بعد از یک‌بار روغنگیری از زیتون مجدداً از آن روغن می‌گیرند.

==خواص انواع روغن زیتون==

روغن زیتون خواص بسیاری دارد که به‌طور مختصر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود (پاک‌نژاد، 166:1355تا169):

1. روغن زیتون رسیده: برای درد اعصاب و عرق النساء، قولنج، رفع جرب، بیاض رقیق و ... مفید است.

2. روغن زیتون نرسیده: معتدل و قابض، مسمن و مدر، مقوی لثه و دندان، موافق معده و ... است.

3. زیتار: برای درد مفصل، عرق النساء، نقرس، استسقا و التیام زخمهای بدن لاغر و ...مفید است.

=نتیجه گیری =

در آیه 35 سوره نور، تعبیر «شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ» با اختصاص صفت «مبارکه» به درخت زیتون، در میان 22 نوع گیاهی که در قرآن نام برده شده، بیانگر اهمیت درخت زیتون و میوة آن است. در معنای کلمه «مبارکه» و ریشه «برک»، دو نکته بسیار ظریف نهفته است. از آنجا که ریشه «برک» به معنای ثابت‌بودن و «مبارکه» به معنای چیزی پرخير و بركت است، علاوه بر فواید بی‌شمار درخت زیتون، به ویژگی خاص آن، یعنی ثبات و عمر طولانی درخت زیتون نیز اشاره دارد. در ضمن، قرارگرفتن این واژه پس از لفظ «شجره»، دلالت بر خواص تمام اجزای درخت زیتون دارد، نه صرفاً میوة آن.

سپس در ادامه آیه، به درخت زيتونى اشاره شده كه نه شرقى است و نه غربى و روغن آن چنان مرغوب است كه نزديك است بدون هیچ آتشى شعله‏ور شود «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ».

احتمالات مفسران دربارة این نوع درخت زیتون که روغن بسیار مرغوبی دارد و شرقی و غربی نیست، اگرچه متفاوت است؛ امّا در کل، به سه نکته کلیدی اشاره دارد: اول اینکه این درخت زیتون در سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین قرار دارد؛ دوم اینکه نور آفتاب بر تمام جوانب آن به‌طور یکسان می‌تابد؛ سوم اینکه دارای مرغوب‌ترین روغن با خاصیت اشتعال‌زایی سریع است.
با توجه به اشارات قرآن، در بررسی‌های علمی، زادگاه درخت زیتون و ویژگی‌های آب‌‌‌‌‌‌و‌هوایی آن منطقه و کیفیت روغن زیتون آن، اهمیت می‌یابد.

با اینکه پژوهش‌های علمی نشان داده که زادگاه زیتون در 3 منطقه قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق می‌باشد؛ ولی هنوز نمی‌توان به طور قطع دربارة زادگاه دقیق درخت زیتون، اظهار نظر قطعی کرد؛ هرچندکه بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای دارد و این منطقه تقریباً در میانة کره زمین واقع شده و از تابش یکسان نور آفتاب برخوردار است که در مرغوبیت روغن آن نیز تأثیر دارد. همچنین دارای تابستانی گرم و زمستانی معتدل است. تحقیقات صورتیافته بیانگر آن است که مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد و هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر باشد، مقدار روغن زیادتر می‌شود.

در یک زیتون رسیده 52% روغن وجود دارد. مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب با يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی موجود در روغن زیتون علاوه بر خواص درمانی در اشتعال روغن زیتون نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن در مقایسه با اسیدهای چرب اشباع از مزیت بیشتری برخوردار هستند. محققان بر این اعتقاد هستند که بهترین بیودیزل روغنی است که غنی از اولئیک اسید یا palmitoleic acid باشد. این اسیدهای چرب غیراشباع (تک باند) C18:1 و C16:1بهترین گزینه‌ها جهت سوخت بیودیزل هستند؛ زیرا در دمای سرد دیرتر از اشباع منجمد شده و راحت‌تر از غیراشباع (چند پیوند) اکسید می‌شوند. اسید اولئیک جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه، 2005: 1068). مقایسه اسیدهای چرب موجود در روغن‌های گیاهی حاکی از آن است که بیشترین مقدار اسید اولئیک در روغن زیتون یافت می‌شود. علاوه بر اسید چرب ترکیبات دیگری از جمله ترکیبات فنولی در روغن زیتون یافت شده‌اند. میزان فنول کل موجود در روغن زیتون نیز در پایداری در برابر اکسیداسیون تأثیر به‌سزایی دارد (میزان این ماده در ارقام و طول‌های جغرافیایی- مختلف متفاوت است) (هاشم‌پور و دیگران، 1389: 47). یکی از ترکیبات فنلی مهم در روغن زیتون هیدروکسی تیروزول که در برگ، تفاله و روغن زیتون یافت می‌شود. این ترکیب آتش‌گیر بوده و نقطه اشتعال آن 15 درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

اصطلاح « نُّورٌ عَلىَ‏ نُورٍ » شاید به خصوصیت نورافروزی روغن زیتون مرتبط باشد و این دور از ذهن نیست. بررسی‌های اخیر دانشمندان بر روی روغن زیتون و برخی روغن‌های گیاهی دیگر مانند روغن ذرت، سویا، آفتابگردان حاکی از وجود موادی با خاصیت فلوروسنت (نوردهندگی) در آنهاست. تحقیقات بیشتر بر روی این روغن‌ها به همراه مقایسه آن‌ها با روغن زیتون بکر بیانگر آن بود که روغن زیتون بکر در مقایسه با سایر روغن‌ها دارای خاصیت نوردهندگی بیشتری است و در سه طول موج این خاصیت را نشان می‌دهد؛ در صورتی که سایر روغن‌ها حتی روغن زیتون عادی در یک طول موج در محدوده 430تا450 نانومتر این خصوصیت را از خود بروز می‌دهد. ساطع‌شدن نور متوسط در طول موج 681 نانومتر مربوط به کلروفیل و نور قوی در 252 نانومتر مربوط به ویتامین E می‌باشد (کی ریاکیدیس، 2000: 1435). مطالعات زندومنقی و همکاران در سال 2005 بر روی روغن زیتون بکر نیز بیانگر آن بود که در طول موج 315تا330 نانومتر پلی فنول‌ها و فرول‌های فلوروسنت و در 350تا600 نانومتر برخی ویتامین‌های موجود در روغن زیتون دارای این خصوصیت هستند.

در نهایت تأکید قرآن بر «مبارک‌بودن زیتون» و «نه شرقی و نه غربی بودن» این درخت و «اشتعال بدون آتش» روغن آن، نیازمند بررسی‌های گسترده‌‌ای است.

=پانویس=
{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

=منابع=

1. فولادوند، محمدمهدى، 1415ق، ترجمه قرآن، چ1، تهران: دار القرآن‌الكريم (دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى).

2. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير.

3. ابن‌فارس، احمد، بی‌تا، معجم المقاییس فی اللغه، به‌تحقیق شهاب‌الدین ابو‌عمرو، بیروت: دار الفکر.

4. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مكرم، 1414ق، لسان العرب، چ3، بيروت: دار صادر.

5. ابوالفتوح‌رازى، حسين‌بن‌على، 1408ق، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، مشهد: بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.

6. ایلداری، سهیل، 1388، «زیتون هدیه الهی و نشان صلح»، مجله روند اقتصادی، ش 48، ص22تا24.

7. بيضاوى، عبدالله‌بن‌عمر، 1418ق، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، چ1، بيروت: دار احياء التراث العربى.

8. پاکنژاد، سید رضا، 1355، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، چ9، تهران: کتاب فروشی اسلامیه.

9. جانینودهی، سیدعباس، 1373، «زیتون و اهمیت آن»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص52.

10. جعفرى، يعقوب، كوثر.

11. حسنعباسی، نوروزعلی، 1373، «زیتون درختی مقدس؛ اعجاب انگیز با کاربردهای مختلف»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص306.

12. درويش، محيى‌الدين، 1415ق، اعراب القرآن و بيانه، چ4، سوريه: دار الارشاد.

13. راغب‌اصفهانى، حسين‌بن‌محمد، 1412ق، المفردات في غريب القرآن، چ1، بيروت: دارالعلم‏، دمشق: الدار الشاميه.

14. زمخشرى، محمود، 1407ق، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، چ1، بيروت: دار الكتاب العربي.

15. صالحی، سید جواد، 1373، «گزارش مطالعات اقتصادی- اجتماعی ناحیه مرکزی طارم»، گرگان: فجررایانه، ص73.

16. طباطبايى، سيدمحمدحسين، 1417ق، الميزان فى تفسير القرآن، چ5، قم: جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.

17. طباطبایی، محمد،1374، «زیتون و روغن آن»، تهران: صندوق مطالعاتی توسعه کشت زیتون، 399ص.

18. طبرسى، فضل‌بن‌حسن، 1372ش، مجمع البيان فى تفسير القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.

19. طريحى، فخرالدين، 1375ش، مجمع البحرين، چ3، تهران: كتاب‌فروشى مرتضوى.

20. عروسى‌حويزى، عبدعلى‌بن‌جمعه، 1415ق، تفسير نور الثقلين، چ4، قم: اسماعيليان.

21. علوي‌رفيعي، سميه و دیگران،1391، «مشخصات فيزيكي شيميايي روغن‌هاي زيتون تجاري ايراني»، مجله علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران، س7، ش2، ص85تا94.

22. فاروقی، محمد اقتدار حسین، 1379، گیاهان در قرآن، ترجمه احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

23. فراهيدى، خليل‌بن‌احمد،1410ق، كتاب العين، چ2، قم: هجرت.

24. قرشى، سيدعلى‌اكبر، 1371ش، قاموس قرآن، چ6، تهران: دار الكتب الإسلامية.

25. کلینی، الکافی، اسلامیه.

26. كمره‏اى، محمدباقر، 1351ش، آسمان و جهان؛ ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، چ1، تهران: اسلاميه.

27. مجیدی خامنه، فریده، آذر1379، «میوه‌ها‌های بهشتی در قرآن؛ زیتون»، مجله گلستان قرآن، ش38، ص27تا28.

28. محدث، محبوبه، 1381، «نماد درخت زیتون»، نشریه فرهنگ و هنر، ش20و21، ص52تا61.

29. مظفریان، ولی الله،1383، درختان و درختچه‌های ایران، تهران: فرهنگ معاصر.

30. مظفریان، ولی الله،1383، رده بندی گیاهی، ج 1و 2. تهران: امیر کبیر.

31. مكارم‌شيرازى، ناصر، 1374ش، تفسير نمونه، چ1، تهران: دار الكتب الإسلامية.

32. هاشم‌پور، ابوذر و دیگران، 1389، «تأثير اقليم كازرون بر شاخصهاي كيفي روغن زيتون Olea europaea L ارقام زرد، روغني و ماري»، مجله علوم باغبانی ایران، د41، ش1،
ص53تا47.

33. هاشمی، احمد، 1380، جواهر البلاغه، ترجمه محمود خورسندی و حمید مسجدسرائی، چ2، نشر فیض.

34. Bennet, B,C, Twenty-Five Economically Important Plant Families,Economic botany, Encyclopedia of Life, 34 p.

35. Besnard, G, Garcia-verdougo, C, Rubio de casas, R,. Treier, U, A, Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence
from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany, 101; 25-30.

36. Besnard, G, Khadari, B, Navascués, M, Fernández-Mazuecos, M, El Bakkali, A, Arrigo, N, Baali-Cherif, D, Brunini-Bronzini de Caraffa, V, Santoni, S, Vargas,
P, Savolainen, V, 2013, The complex history of the olive tree: from Late Quaternary diversification of Mediterranean lineages to primary domestication in the northern Levant, Prociding of Royal Society Botanical science 7: 1471-2954.

37. Bianchini, F, Corbetta F, 1976, The complete book of fruits and vegetables, Crown Publishers.

38. Bracci, T, Busconi, M, Fogher, C, Sebastiani, L, 2011, Molecular studies in olive (Olea europaea L.): overview on DNA markers applications and recent advances in genome analysis, Plant Cell Rep 30: 449–462.

39. Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany 101: 25–30.

40. Janick, J, 2007, Fruits of the Bibles, Hortscience,42(5),1072-1076.

41. Khafagi, I, Zakaria, A, Dewedar, A, El-Zahdany, Kh, 2006, A Voyage in the World of Plants as Mentioned in the Holy Quran, International Journal of Botany 2(3): 242-251.

42. Kyriakidis, N, B. Skarkalis, P, 2000, Fluorescence Spectra Measurement of Olive Oil and Other Vegetable Oils, Journal of AOAC International, 83(6): 1435-1439(5).

43. Knothe, G, 2005, Dependence of biodiesel fuel properties on the structure of fatty acid alkyl esters, Fuel Processing Technology, 86 : 1059– 1070.

44.Lumaret, R, Ouazzani, N, Michaud, H, Villemur. P, 1997, Cultivated olive and oleaster: two very closely connected partners of the same species (Olea europaea). Evidence from enzyme Polymorphism, Bocconea 7: p 39-

45. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L, Theoretical and Applied Genetics, September 2000, Volume 101, Issue 4, 547-553.

46. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain, C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L., Theoretical and Applied Genetics, Volume 101, Issue 4, pp 547-553.

47. Marwat, S, Kh, Ajab Khan, M, Aslam Khan, M, Ahmad, M, Zafar, M, Rehman, F, Sulta, Sh, 2009, Fruit Plant Species Mentioned in the Holy Qura’n and Ahadith and Their Ethnomedicinal Importanc. American-Eurasian J. Agric. & Environ. Sci., 5 (2): 284-295.

48. Zandomeneghi , M, Carbonaro, L, Caffarata, C, 2005, Fluorescence of Vegetable Oils: Olive Oils, Journal of Agricalture and Food Chemistry, 53 (3): pp 759–766.

49. Noormohammadi, Z, Samadi-Molayousefi, H, Sheidai, M, 2012, Intra-specific genetic diversity in wild olives (Olea europaea ssp cuspidata) in Hormozgan Province, Iran. Genet. Mol. Res. 11 (1): 707-716.

50. Rackham, O, Moody, J, 1997, The Making of the Cretan Landscape, England: Manchester University Press, 200 p.

51. Tombesi, A, Michalakis, N, Pastor M, 1996, Recommendation of the working group on olive farming production techniques and productivity.

52. Tura, D, Gigliotti, C, Pedo, S, Failla, O, Bassi, D, Serraiocco, A, 2007, Influence of cultivar and site of cultivation on levels of lipophilic and hydrophilic antioxidants in virgin olive oils (olea Europea L.) and correlations with oxidative stability. Sci Hort; 112:108-19.

53. http://www.chempro.in/fattyacid.htm

[[رده:مقاله]]
[[رده: نور.آیه35]]
[[رده:زیست‌شناسی]]
[[رده:پزشکی]]
[[رده:اقلیم‌شناسی]]
[[رده:شیمی]]

فواید زیتون و اشتعال روغن آن از منظر قرآن و علم

2020-04-03T13:15:52Z

Hosna: /* زیتون در قرآن */

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

=چکیده=

زیتون با نام علمی Olea درختی همیشه سبز از خانواده Oleaceae است. زیتون یکی از قدیمی‌ترین گیاهان مناطق مدیترانه‌ای است. محققان معتقدند که آشنایی با زیتون و بهره‌برداری از آن در خاورمیانه، هم‌زمان با پیدایش اولین انسان‌های متمدن، به‌ویژه در شرق مدیترانه بوده است. قدیمی‌ترین مدرک مستند در مورد زیتون، روی الواح گلینی نقش بسته که مربوط به زمان مینوس<ref>Minos</ref> پادشاه کرت بوده است. روی این الواح اطلاعات جالبی از آن دوره، درباره گونه‌های مختلف زیتون و روغن آن ذکر شده است.

در کتب ادیان مختلف، به‌خصوص کتاب مقدّس مسلمانان، قرآن، از این درخت ارزشمند، نام برده شده و به برخی ویژگی‌های آن در آیه 35 سوره نور، همچون فواید بسیار زیتون، به‌طور غیرمستقیم با ‌کاربرد لفظ «مبارکه» و احتراق سریع روغن آن «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» اشاره شده است. لفظ «مبارکه» در میان انواع میوه‌هایی که در قرآن ذکر شده، فقط به درخت زیتون نسبت داده شده و بیانگر آن است که همه اجزای درخت، با برکت و سودمند بوده و این گیاه از ارزش والایی برخوردار است. بر این اساس، در مقاله حاضر سعی شده است به مدد اشارات قرآن، به فواید و عمر طولانی درخت زیتون، همچنین زادگاه احتمالاً مدیترانه‌ای آن و اشتعال سریع روغن آن به دلیل وجود اسیدهای چرب غیر‌اشباع پرداخته شود. ازاین‌رو، با وجود شناخت تجربی مردم آن عصر از فواید زیتون و کاربرد آن در درمان بیماری‌ها و استفاده به‌عنوان مادة سوختی برای چراغ‌ها، به جنبه‌ای دیگر از وجوه علمی قرآن اشاره می‌گردد.

=مقدمه=

درخت در اساطیر و افسانه‌های کهن همواره از حرمت و قداست والایی برخوردار بوده؛ در ادیان مختلف نیز بر کاشتن و نگهداری از درختان بسیار تأکید شده است. این توجه، ممکن است ریشه در نیاز مبرم انسان‌ به درختان داشته باشد. یکی از درختانی که نه تنها در اساطیر، بلکه در کتب مقدّس به آن بها داده شده، درخت زیتون است. یکی از گونه‌های مهم و اقتصادی زیتون، گونه Olea europaea از خانواده Oleaceae است. طبق تعریف گیاه‌شناسی، زیتون درخت یا درختچه‌ای است راست، همیشه سبز، به ارتفاع 10تا20 متر، اغلب پرشاخه و منشعب، با پوست سبز تیره. برگ‌های سرنیزه‌ای یا مستطیلی یا تخممرغی، با دمبرگ کوتاه و چرمی، با سطح فوقانی سبز تیره و سطح تحتانی نقره‌ای. گل‌ها سفید، میوه شفت و سبز رنگ، در حالت رسیده بنفش تیره یا سیاه‌رنگ، تخم مرغی، به قطر 1تا2 سانتی‌متر. رویشگاه آن ایران، اروپا، عراق و نواحی مدیترانه‌ای گزارش شده است<ref>مظفریان، 1383: 474تا475</ref>.

تامبسی <ref>Tombesi.</ref> در سال 1996 بیان می‌کند که زیتون برخلاف اغلب درختان میوه توانایی بالایی نسبت به تحمل شرایط محیطی دارد و می‌تواند در خاک‌های شور با درجه حاصلخیزی بالا رشد کند. طبق گفته بیانچینی و فرانچسکو<ref>Bianchini & Francesco</ref> در سال 1976، درخت زیتون درخاکی که به خوبی زهکشی شده باشد و اسیدیته آن حدود 8 باشد به خوبی رشد می‌کند. کشاورزان عهد باستان تصور می‌کردند این درخت‌ فقط در ساحل دریا می‌روید. حتی پدر علم گیاه‌شناسی «تئوفراستوس» محاسبه کرده بود که این درخت‌ فقط تا فاصله 55/6 کیلومتری از دریا امکان ادامه‌ حیات دارد. البته، این عقیده تاکنون اثبات نشده است؛ ولی رویشگاه‌ درختان زیتون اغلب در سواحل دریای مدیترانه بوده‌ و اغلب جزایر این دریا به‌ویژه نواحی‌ جنوب غربی دریای مدیترانه (شبه‌جزیره ایبری و شمالغربی آفریقا) از مراکز عمده تولید زیتون دنیا است. درخت زیتون از دوران کهن به عنوان منبعی برای‌ به دست آوردن محصولی با ارزش غذایی بالا، مصارف دارویی و درمانی و تولید روغن و صابون مورد توجه بوده است<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

برخی محققان که در زمینۀ اعجاز علمی قرآن پژوهش‌هایی انجام داده، چنین ادعّا می‌کنند که آیه 35 سوره نور به دو موضوع: یکی، فواید زیتون و دیگری، اشتعال بدون آتش <ref>هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (54) درباره این قسمت از آیه به مسئله «احتراق بدون آتش» اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که آیه به احتمال زیاد به کشف برق اشاره دارد که این حالت، شباهت بسیاری به سوختن ستاره و پخش نور دارد. وی می‌نویسد این آیه اشاره به چیزی دارد که نور می‌پراکند، در‌حالی‌که نه در غرب است و نه در شرق. یعنی ابعاد فیزیکی ندارد و توسط آتش هم فروزان نگردیده است. پس به احتمال زیاد این آیه قرآن اشاره به کشف برق دارد. چون برخلاف چراغ‌های تیلی و گازی، در یک چراغ برقی چیزی سوخته نمی‌شود و روشن‌شدن آن بدون آتش است. بدین‌ترتیب که در اثر ارتعاشات اتم‌های فلز تنگستن، درجه حرارت در سیم آن به دو هزار سانتی‌گراد می‌رسد. در این درجه حرارت سایر فلزات ذوب می‌گردند؛ امّا فلز تنگستن ذوب نشده؛ بلکه یک روشنی قوی قابل دید تولید می‌کند. با وجود این حرارت زیاد هیچ احتراقی صورت نمی‌گیرد، زیرا در داخل گروپ اکسیژن وجود ندارد و سیم تنگستن هم کم نمی‌شود. حالتی که در قرآن ذکر گردیده شباهت زیادی به یک ستاره روشن دارد. وی در ادامه می‌گوید اگر فکر کنیم که منظور آیه ستاره باشد، در این صورت نیز سوختن ستاره و پخش نور بدون موجودیت آتش صورت می‌گیرد. در پایان به نظر می‌رسد آنچه هارون یحیی درباره این قسمت از آیه ادعا نموده، بدون توجه به قبل و بعد آیه بوده است.</ref> اشاره دارد. حال آنکه بشر در گذشته از خواص بسیار این میوه آگاه بوده و در درمان بیماری‌ها از آن استفاده می‌کرده و در کتب مقدّس آمده به‌عنوان مادة سوختی نیز برای احتراق چراغ‌ها به‌کار می‌رفته، پس آیه مذکور اعجاز علمی قرآن را بیان نمی‌دارد؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

از این‌رو، ابتدا به کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته و جایگاه آن در قرآن و کتب مقدّس پرداخته، سپس با بیان معنای لفظ «مبارکه» به خواص و عمر طولانی درخت زیتون می‌پردازیم، آنگاه با شرح دیدگاه مفسران درباره عبارت «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ» احتمالات مطرح درباره زادگاه زیتون ارائه می‌گردد. در پایان، با بیان ترکیبات شیمیایی روغن زیتون و تأثیر فراوان اسیدهای چرب غیراشباع در اشتعال روغن آن به روشن‌ترشدن مفهوم «يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» می‌پردازیم.

=کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته=
درخت زیتون که طول‌ عمرش از 1000 تا 2000 سال است، قرن‌ها قبل از میلاد مسیح، در فلسطین و سوریه پرورش داده می‌شد. در زمان‌ هومر، پرورش آن در یونان معمول گردید و سپس در قرن هفتم‌ قبل از میلاد، به ایتالیا و پس از کشف قاره آمریکا بدان جا انتقال یافت. در یونان معتقد بودند که درخت زیتون را ربّ النوع عقل کاشته و بر سر برندۀ مسابقات المپیک تاجی از برگ زیتون می‌گذاشتند. در قدیم نیز در کلیسای کاتولیک‌ها روغن زیتون را برای‌ تقدیس پادشاهان بهکار می‌بردند (مجیدی خامنه، 1379: 27و28).

بابلی‌‌‌ها و آشوری‌ها از روغن کنجد و گردو برای مصارف مختلف استفاده می‌کردند؛ درحالیکه سوری‌ها و مردم سرزمین مقدس (فلسطین) زیتون را از قدیم می‌شناختند و از آن بهره می‌بردند. آن‌ها روغن زیتون را به مصر 1600تا3000 سال قبل از میلاد معرفی کردند. در زمان رامسس دوم (1165تا1197ق.م) از روغن زیتون برای روشنایی و برای نرمکردن پوست، ترک خوردگی‌ها، و آفتاب سوختگی‌ها استفاده می‌شد (جانیک ، 2007: 1074). علاوه بر آن، از روغن زیتون برای پختوپز و تزیین استفاده می‌شده است که مصداق آن در کشورهای حوزه مدیترانه مشاهده می‌شود؛ ولی اولین استفاده روغن زیتون، برای درمان بوده است. این ماده روغنی در آبوهوای خشک شرق، ماده‌ای بسیار حیاتی برای سلامتی بهشمار می‌رفت و میوه این درخت در آن دوران ابتدایی در بین جنگجویان بربری نمادی از صلح و حسن نیّت بود. سپس، هم‌زمان با توسعه سازمان‌های دریایی این روغن به‌عنوان یکی از اقلام تجاری به کشورهای آسیای صغیر و مناطق دریایی انتقال یافت و بیتردید گیاه زیتون نیز درپی آن گسترش یافت. این روغن ارزشمند بعدها برای مصارف اقتصادی و نور افروزی استفاده شد، لازم به ذکر است که سوختن روغن زیتون شعله خیلی درخشانی می‌دهد (جانیک، 2007: 1074).

در جنگ‌های اسپانیا، پزشکان ارتش ناپلئون بهخاطر عدم‌ دسترسی به گنه‌گنه،گرد یا دم‌کرده برگ و پوست درخت زیتون‌ را برای درمان تب‌نوبه به‌کار می‌بستند. پزشکان اسپانیایی این‌ طریقه درمان را از دیرباز می‌شناختند و ساکنان برخی از روستاهای‌ اسپانیا که به طول عمر شهرت دارند، سلامت و طول عمر خود را به مصرف زیاد زیتون نسبت می‌دهند. روغن زیتون نرم‌کننده است، جریان صفرا را فعال می‌کند، به علاوه در دردهای کلیوی و یبوست‌های مزمن تجویز می‌شود (مجیدی خامنه، 1379: 27و28). از طرف دیگر زیتون در مراسم مذهبی ساسانیان استفاده می‌شده و در کتاب خدای نامک به آن اشاره شده است )طباطبایی، 1374: 4).

=زیتون در کتب مقدّس=
اشارات متعددی در انجیل درباره این گیاه و تکثیر آن وجود دارد. در این کتاب مقدّس، چند بار از زیتون به‌عنوان میوه‌ای پرسود و منفعت یاد شده و به پیوند آن نیز، صرفاً در این کتاب، پرداخته شده است. زیتون به همراه انگور در کتاب مقدس یهودیان بیشترین تعداد تکرار را داشته است. روغن زیتون برای مصارف مذهبی مانند مراسم تقدیس<ref>anounting</ref> در مسیحیت و یهودیت استفاده می‌شود. در کتاب مقدس یهودی‌ها<ref>اگزودوس 27 :20</ref> گفته شده که به بنیاسرائیل فرمان داده شد که «روغن زیتون مصفی و کوبيده شده برای روشنایی نزد تو بياورند تا چراغ‌ها دائماً روشن شود» <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>. این مطلب بیانگر آن است که در کتب مقدّس پیش از قرآن به اشتعال طولانی مدّت روغن زیتون اشاره شده است. از این‌رو، ذکر اشتعال سریع روغن زیتون در قرآن دلیلی بر اثبات اعجاز قرآن در این خصوص نیست؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

بنابر روایتی هنگامی که خشم خداوند که در طوفان [نوح] ظاهر شده بود، کاهش یافت؛ کبوتری با شاخه‌ای زیتون در منقارش ظاهر شد که نشان صلح و آرامش بود <ref>فاروقی، 1379: 39 </ref>. مشهور است که اولین درختی که پس از طوفان روئید، درخت زیتون بود <ref>محدث، 1381: 20و21</ref>. ملت یهود کشت زیتون را در عصرهای قدیم تجویز و ترویج کرده‌اند و در کتاب ژنز از ساقه‌های این درخت صحبت شده است <ref>طباطبایی، 1374: 2 </ref>.

=زیتون در قرآن=

در قرآن، نام «زیتونه» یک مرتبه در آیه 35 سوره نور به‌کار رفته است.این آیه، تنها آیه‌ای است که از زیتون، به‌عنوان درخت مبارک یاد می‌کند و سپس به بیان سایر ویژگی‌های آن از جمله موقعیت جغرافیایی و نحوه سوختن روغن آن می‌پردازد:

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

واژه «زیتون» در قرآن پنج مرتبه به‌کار رفته است. در جدول شماره یک، کاربرد زیتون در قرآن آورده شده است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد زیتون در قرآن
|-
| 1|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=99}}
|-
| 2|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=141}}
|-
| 3|| {{QFrame|Surah=16|Ayah=11}}
|-
| 4|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
|-
| 5|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
|-
| 6|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}
|-
| 7|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=29}}
|}

در آیه 99 سوره انعام <ref>اوست خدايى كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتى را رويانيديم، و از آن نبات ساقه‌‏اى سبز و از آن دانه‏‌هايى بر يكديگر چيده و نيز از جوانه‌‏هاى نخل خوشه‌‏هايى سر فرو هشته پديد آورديم، و نيز بستان‌هايى از تاك‌ها و زيتون و انار، همانند و ناهمانند. به ميوه‏‌هايش آن گاه كه پديد مى‌‏آيند و آن گاه كه مى‏‌رسند بنگريد كه در آن‌ها عبرت‌ها است براى آنان كه ايمان مى‌‏آورند.</ref>، به يكى از شاهكارهاى آفرينش در اين درختان اشاره كرده، مى‌‏فرمايد: «هم با يكديگر شباهت دارند و هم ندارند» (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ) با توجه به آيه 141 <ref>و اوست كه باغ‌هايى آفريد نيازمند به داربست و بى‌‏نياز از داربست، و درخت خرما و كشت‌زار، با طعم‌هاى گوناگون، و زيتون و انار، همانند، در عين حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آن‌ها بخوريد و در روز درو حق آن را نيز بپردازيد و اسراف مكنيد كه خدا اسرافكاران را دوست ندارد.</ref> همين سوره كه وصف «متشابه و غير متشابه» را براى زيتون و انار ذكر كرده، استفاده مى‌‏شود كه در آيه مورد بحث نيز وصف مزبور درباره همين دو درخت است. اين دو درخت از نظر شكل ظاهرى و ساختمان شاخه‏‌ها و برگ‌ها شباهت زيادى با هم دارند؛ در‌حالى‌كه از نظر ميوه و طعم و خاصيت آن بسيار با هم متفاوتند، يكى داراى ماده چربى مؤثر و نيرومند و ديگرى داراى ماده اسيدى و قندى است كه با يكديگر كاملاً متفاوتند <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371</ref>. همچنین ممکن است «مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ» دلالت بر وجود تشابه و تفاوت در میان درخت زیتون و درختان انار و انگور و خرما داشته یا به گفته علامه طباطبایی <ref>1417: ج‏7، 363</ref>مقصود این است كه هر يك از آن ميوه‏‌ها از نظر طعم و شكل و رنگ و امثال آن هم متشابه دارد و هم غيرمتشابه. البته احتمال دیگری<ref>اين احتمال در تفسير آيه نيز وجود دارد كه عبارت فوق اشاره به انواع و اصناف مختلف درختان و ميوه‏‌ها است، بعضى از ميوه‏‌ها و درختان با يكديگر شبيهند و بعضى ديگر با هم مختلفند. (يعنى هر كدام از اين دو صفتى است براى يك دسته از درختان و ميوه‏‌ها، اما طبق تفسير اول هر دو، صفت براى يك چيز بودند)(مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371).</ref> نیز در تفسیر این آیه وجود دارد که از سیاق آیه بعید به نظر می‌رسد. لذا در تحقیقات علمی به تفاوت‌ها و شباهت‌های زیتون و سایر میوه‌های که همراه با آن در قرآن ذکر شده، پرداخته خواهد شد.

در ذیل آیه 11 سوره نحل <ref>و با آن برايتان كشتزار و زيتون و نخل‌ها و تاكستان‌ها و هر نوع ميوه بروياند، در اين عبرتى است براى مردمى كه مى‌‏انديشند</ref> نیز گفته شده ممكن است چنين به نظر آيد كه اگر قرآن در آيات فوق از ميان انواع ميوه‏‌ها روى زيتون و خرما و انگور تكيه كرده به خاطر وجود آن‌ها در محيط نزول قرآن بوده است؛ ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن و عمق تعبيراتش روشن مى‏‌شود كه مطلب از اين فراتر است. دانشمندان می‌گویند كمتر ميوه‏‌اى است كه براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه ميوه، مفيد و مؤثر باشد. ایشان مى‌‏گويند «روغن زيتون» براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد، كالرى حرارتى آن بسيار بالا است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج11، 173</ref>.

گفتنی است علاوه بر ذکر نام زیتون در قرآن، سوگند به «انجیر و زیتون» و به «طور سیناء» در آیات نخستین سوره تین، نیز بیانگر اهمیت زیتون و خواص بی‌شمار آن است. «طور سیناء» به عنوان یکی از احتمالات محل رویش زیتون، در ادامه، بررسی خواهد شد.

امّا درباره اينكه آيا منظور، سوگند به همين دو ميوه معروف است يا چيز ديگر؟ مفسران سخنان گوناگونى دارند. در تفسیر نمونه<ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج27، 139</ref> چنین آورده شده که بعضى آن را اشاره به همان دو ميوه معروف مى‏‌دانند كه خواص غذايى و درمانى فوق‌العاده زيادى دارد، بعضى ديگر معتقدند كه منظور از آن، دو كوهى است كه شهر «دمشق» و «بيت‌المقدس» بر آن‌ها قرار گرفته، چرا كه اين دو محل سرزمين قيام بسيارى از انبياء و پيامبران بزرگ خدا است و اين دو قسم با سوگندهاى سوم و چهارم كه از سرزمين‌هاى مقدّسى ياد مى‌‏كند هماهنگ است.

بعضى نيز گفته‌اند نام‌گذارى اين دو كوه به نام «تين» و «زيتون» به خاطر اين است كه بر يكى از آن‌ها درختان انجير مى‏‌رويد و بر ديگرى درختان زيتون.

بعضى نيز «تين» را اشاره به دوران آدم دانسته‏‌اند؛ چرا كه لباسى كه آدم و حوا در بهشت پوشيدند از برگ درختان انجير بود و زيتون را اشاره به دوران نوح مى‌‏دانند؛ زيرا در آخرين مراحل طوفان، نوح كبوترى را رها كرد تا درباره پيدا‌شدن خشكى از زير آب جستجو كند او با شاخه زيتونى بازگشت و نوح فهميد كه طوفان پايان گرفته و خشكى از زير آب ظاهر شده است؛ لذا شاخه زيتون رمز صلح و امنيت است.

بعضى نيز «تين» را اشاره به مسجد نوح كه بر كوه جودى بنا شد، مى‌‏دانند و زيتون را اشاره به بيت المقدس؛ ولى ظاهر آيه در بدو نظر همان دو ميوه معروف است، اما با توجه به سوگندهاى بعد مناسب دو كوه يا دو مركز مقدس و مورد احترام مى‏‌باشد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(ص) مى‌‏خوانيم كه خداوند از ميان شهرها چهار شهر را برگزيد و درباره آن‌ها فرمود:
{{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
{{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
تين، مدينه است و زيتون، بيت‌المقدس و طور سينين، كوفه «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»، مكه است <ref>عروسى‌حويزى، 1415: ج5، 606</ref>.

همچنین در آیۀ بیست سوره مؤمنون {{QFrame|Surah=23|Ayah=20}}<ref>و از طور سينا درختى برمى‌‏آيد كه روغن و نان خورشى براى خورندگان است</ref> ، به‌طور غیرمستقیم به زیتون، به‌عنوان درختی اشاره شده که در «طور سیناء» می‌روید و از آن، روغنی خوراکی به‌دست می‌آید.

=فواید و طول عمر درخت زیتون=
لفظ «مبارک»، به همراه تمام مشتقات آن، 32 مرتبه در قرآن به‌کار رفته است. حائز اهمیت است لفظ «مبارک و مبارکه» در خصوص قرآن ، مکه ، باران ، تحیت ، حضرت عیسی(ع) ، زمان (شب قدر) و مکان مبارک و درخت زیتون به‌کار رفته است. جالب است در میان انواع میوه‌های ذکر شده در قرآن، فقط از درخت زیتون، با این صفت نام برده شده است. همچنین توجه به این نکته که وادی ایمن نیز با این صفت به کار رفته تأمل برانگیز است.

هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (99) می‌نویسد کلمۀ مبارک، زیتون را یک چیز بسیار مفید، مقدس و خجسته معرفی می‌کند. قرآن با قسم یادکردن به زیتون، آن را مهم جلوه داده و علم ثابت کرده که زیتون نه تنها یک غذای لذت‌بخش است؛ بلکه یک منبع مفید برای صحت نیز می‌باشد.

کلمۀ «مبارکه» از ریشه «برک» در اصل به معنای ثابت‌بودن است (ابن فارس، 124) و «برکه» به معنی فزونی و نموّ است (فراهیدی، 1410: ج5، 367). این واژه هر چند كه در معانى<ref>
واژه «بَرْك» به معنی سينه شتر است.</ref> ديگر نيز به ‌كار رفته است؛ ولی معناى همراهى و پايدارى و ملازمت نيز از آن استنباط مى‏شود. «مُبَارَك»، چيزى است كه در آن خير و بركت باشد؛ بنابراين به هر چيزى كه فزونى و زيادتى نامحسوس در آن مشاهده شود، مبارك مى‏گويند (راغب‌اصفهانی، 1412: 119).

با توجه به مطالب ذکر شده، می‌توان نتیجه گرفت كه «بركت» به معناى فايدۀ ثابت است ممكن است گاهى از آن، مطلق ثبوت اراده شودو با نموّ و زيادت و سعادت قابل جمع بوده؛ بلكه به‌دور از اين معانى نيست. (قرشی، 1371: ج1، 189).

مفسران دربارۀ اینکه خداوند متعال از درخت زیتون با صفت «مبارکه» یاد می‌کند، دلایل مختلفی را بیان می‌دارند: برخى گويند: به‌سبب اين‌ است كه منافع آن زياد است. برخى دیگر گويند: علت اينكه زيتون را ذكر مي‌كند به‌خاطر اين است كه روغن آن بهتر مى‏سوزد. بعضى براین باورند: كه زیتون اولين درختى بود كه پس از طوفان نوح روئيد و محل روئيدن آن جايگاه انبياء بوده است، برخى گويند: به‌خاطر اين است كه هفتاد پيامبر، از جمله ابراهيم(ع) آن را مبارك ساخته‏اند؛ بدين علت مبارك ناميده شده است (طبرسی، 1372: ج7،225).
در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده كه زيتون را بخورانيد و به تن بماليد كه از درخت مباركى است‏ (كمره‏اى، 1351، ج10، 21).
در حدیثی از امام علی(ع) نیز آمده با روغن زیتون، بدن را چرب کنید و با آن، خورش بسازید، چرا که روغن نیکان و خورشِ برگزیدگان است، دوبار به پاکی سوده شده، در آن، بِدان هنگام که روی می‌کند و بِدان هنگام که پشت می‌کند، برکت نهاده شده است و با وجود آن، هیچ بیماری‌ای زیان نمی‌رساند (کلینی، ج6، 331).
برداشتی که از مبارک‌بودن درخت زیتون شده و فقط به فواید بی‌شمار میوۀ آن توجه شده، غالباً از آنجا نشأت می‌گیرد که «مبارکه» صفت برای «زیتونه» در‌نظر گرفته شده؛ در‌حالی‌که در متن آیه، صفت «مبارکه» بلافاصله بعد از «شجره» آورده شده، نه «زیتونه». در حقیقت «مبارکه صفت برای شجره است» (درویش، 1415: ج6،606)؛ یعنی تمام اجزای درخت زیتون، از برگ و میوه و چوب، همگی، پربرکت هستند و این صفت، فقط مختص به میوۀ آن نیست. همچنین با نظر به معنای «ثبات» که ابن‌فارس در ریشۀ این کلمه نهان دانسته، علاوه بر فواید تمام اجزای درخت زیتون، باید به ویژگی خاص آن، ثبات درخت زیتون، نیز توجه شود.

درخت زیتون، از فواید بی‌شماری برخوردار است. این درخت بهعلت همیشه سبزبودن در ایجاد فضای سبز و حفاظت از خاک، به‌ویژه در شیب‌ها و اماکنی که دارای خاک نامناسب هستند، به‌کارمی‌رود. علاوهبرآن، از روغن میوه و هسته آن می‌توان در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی استفاده نمود. حائز اهمیت است که از برگ این درخت نیز به‌عنوان دارو استفاده می‌شود )طباطبایی، 1374: 2و10). چوب زیتون مرغوب، خوش نقش، خوش رنگ، جلاپذیر است و کاربردهای فراوانی در خراطی و ساخت وسایل تزیینی و تهیه روکش‌های مرغوب دارد (حسن‌عباسی، 1373: 31). فواید درخت زیتون و محصولات حاصل از آن بسیار زیاد می‌باشد که به برخی از آن‌ها به‌صورت مختصر اشاره شد. در ادامه، در بخش مربوط به روغن زیتون، به سایر خواص آن اشاره می‌شود.

همچنین، درخت با برکت زیتون، عمر بسیار طولانی دارد. ساقه‌های قوی و بیش از هزار ساله درختان زیتون در حاشیه دریای مدیترانه همواره شگفتی جهانگردان، گیاهشناسان و دانشمندان علوم طبیعی را برانگیخته است )طباطبایی،1374: 6). تئوفراستوس، معتقد است که این گیاه تا دویست سال عمر میکند؛ امّا بررسی‌های اخیر محققان با شمارش حلقه رشد سالیانه نشان داده که این درخت تا دوهزار سال نیز می‌تواند عمر نماید (راکهام و مودی ، 1997: 200). برخی نیز ذکر کرده‌اند که زیتون تا سه‌هزار سال نیز می‌تواند عمر نماید (جانی‌نودهی، 1373: 52). در علیآباد گرگان درختان زیتونی وجود دارند که عمر آن‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. علاوهبرآن، درختان زیتونی در منطقه بختیاری در روستای «سونک» و در منطقه «زیتی» دیده شده که عمر آن‌ها به بیش از هشتصد تا هزار سال می‌رسد )طباطبایی، 1374: 4). یکی از نکات جالب دربارة درخت زیتون، به ارثرسیدن این درخت می‌باشد که شاید بهعلت عمر طولانی آن است، به‌گونه‌ای که در‌خصوص آن گفته شده است که جزء معدود درختانی است که به ارث می‌رسد (پاک‌نژاد، 160:1355).

[[پرونده:درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|تصویر 1: نمایی از درختان زیتون تنومند با عمر طولانی]]

بنابراین، درخت زیتون علاوه بر خواص بسیاری که دارد؛ در میان سایر درختان نیز بیشترین عمر را دارد که این دو موضوع، هم با معنای ریشه «برک»، یعنی ثبات و پایداری و هم با معنای کلمه «مبارک»، یعنی پربرکت‌بودن درخت زیتون، کاملاً سازگار است.

در قرآن کریم، نام 22 گونه گیاهی ذکر شده است که به هفده خانواده گیاهی تعلق دارند. این گونههای گیاهی شامل انواع درختی، بوتهای و علفی هستند. در میان گیاهان نام برده شده در قرآن، دو خانواده گندمیان(Poaceae) و حبوبات (Fabaceae) دارای گیاهانی یکساله هستند که رژیم غذایی اغلب اقوام و چهارپایان به گونههای آن‌ها وابسته است و جزء اولین و دومین گیاهان مهم اقتصادی جهان به‌شمار میآیند. خانوادههایی چون زیتون (Oleaceae) و انگور (Vitaceae) با وجود محدودبودن تعداد گونههای کاربردی آنها، به‌سبب استفاده اقتصادی نیز در جایگاه بالایی قرار دارند (بنت، بی‌تا، 1).

یکی از گیاهان مهم و اقتصادی خانواده زیتون، درخت زیتون است که رژیم غذایی و اقتصاد بسیاری از کشور‌های حوزه مدیترانه به آن وابسته است. با توجه به آنچه ذکر شد، مطلبی که نظر هر خواننده هوشیار را به خود متوجه میکند، ذکر کلمه «مبارکه» برای درخت زیتون در قرآن کریم است. همانطورکه ذکر شد دو خانواده مهم اول دارای گیاهان یکساله کاربردی هستند و پس از آن‌ها با توجه به ذکر قرآن و اهمیت گیاهان در نزد انسان درخت زیتون به لحاظ کاربردی از سایر درختان متمایز میشود و این همان توصیف بهجا و مناسب قرآن برای درختی است که تمام اجزای آن اعم از چوب، میوه، برگ و حتی خود درخت دارای موارد استفاده متعدد است. در آیات 99و 141 سوره انعام مقایسه‌های قابل تأملی (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَمُتَشابِهٍ) در مورد میوه‌هایی چون انار و خرما با زیتون بیان شده است که ممکن است در نگاه اول سؤال برانگیز باشد؛ ولی پس از بررسی‌های علمی تحسین هر خواننده هوشیاری را برمی‌انگیزد. تشابه و تفاوت‌های این جنس‌ها در جدول زیر آمده است.
[[پرونده:تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون.jpg|قاب|وسط|جدول 2: تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون. (مظفریان،1383)]]

=زادگاه درخت زیتون=

آیۀ 35 سوره نور، پس از ذکر مبارک‌بودن درخت زیتون، به بیان صفت دیگری از آن درخت می‌پردازد: «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...». این عبارت، در واقع، صفت دوم «شجره» بوده (درویش، 1415: ج6،606) و مفهوم را نه به طور صریح، بلکه با کنایه بیان می‌کند (ابن‌عاشور، ج18،193). عبارت «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...» تنها یک‌بار در قرآن به‌کار رفته است. اگرچه مشتقات دو واژه «شرق» و «غرب» در 17 آیه قرآن به‌کار رفته است.

از این‌رو، دربارۀ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی، تفسیرها و مصادیق مختلفی ارائه شده است:

برخی گویند: درختى است كه تمام جوانب آن به طور مساوى در معرض تابش نور آفتاب است، نه در جانب شرق باغ و كنار ديوارى قرار گرفته است و نه در جانب غرب كه تنها يك سمت آن آفتاب ببيند و در نتيجه ميوه آن نيمى رسيده و نيمى نارس و روغن آن ناصاف ‌گردد (مکارم‌شیرازی، 1374: ج14، 477)؛ بلكه در وسط قرار دارد و ميوه‏اش به خوبى مى‏رسد و روغنش زلال است. دليل بر اين معنا، جمله «يَكادُ زَيْتُها يُضِي‏ءُ، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» است؛ چون سياق آیه اين است كه مراد از آن، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى‏شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد (طباطبایی، 1417: ج15،124)، يعنى نه چنان است كه از سايه بهره نگيرد و نه چنان است كه از خورشيد بهره نگيرد؛ بلكه از هر دو بهره مي‌گيرد (طبرسی، 1372: ج7، 255). در روایت<ref> «لا خير في شجره و لا في نبات في مفيأة و لا خير فيهما في مضحى».</ref> است: هیچ نفعی در درخت و گیاهی که همیشه در سایه یا نور خورشید باشد، نیست (بیضاوی، 1418: ج4، 107).
دیگر اینکه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق يا مغرب برويد؛ بلكه درخت بهشتى است. بعضى ديگر گفته‏اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق و مغرب دنيا نيست؛ بلكه از درختان شام است که در ميان مشرق و مغرب قرار دارد و روغن آن بهترين روغن است. این دو دیدگاه اخیر، از نظر علامّه طباطبایی (1417: ج15، 124) پذیرفتنی نيست؛ چون از سياق آیه فهميده نمى‏شود.
همچنین احتمال داده‌اند، منطقه‌ای بین شرق و غرب سرزمین عرب، یعنی شام مدّ نظر باشد (ابن‌عاشور، ج18،193) که گفته شده زادگاه درخت زیتون است.
البته، مفسران دربارة تخصيص درخت زيتون به صفت نه شرقی و نه غربی «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، دلایل متعددی را بیان داشته‌اند که تمام آن‌ها می‌تواند در مشخص‌شدن آن نوع، درخت زیتونی که مدّ نظر قرآن است دخیل باشد:
برخی گفته‏اند: براى آن است كه بیان نماید روغن آن درخت، روشن‌تر و صاف‏تر است. برخی دیگر گفته‏اند: براى آن كه شاخه‏هاى آن، از سر تا پا همه برگ دارد. همچنین گفتند: براى آن است كه در استخراج روغن آن نیاز به فشردن نیست یا براى آنكه زیتون، اوّلین درختى است كه بر زمين رویید. نیز گفته‏اند: اوّلین درخت كه پس از طوفان بر زمين پديد آمد یا براى آن كه زادگاه آن در شام و بيت المقدّس است كه منزل انبيا و اولياست و زمين مقدّسه است (ابوالفتوح‌رازى، ج‏14، 147).

در‌خصوص این مطلب، لازم است به آیۀ بیست سورۀ مؤمنون که به‌طور غیرمستقیم به زیتون اشاره دارد، نیز اهتمام ورزید. در این آیه، «وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآكِلِين»، گفته شده مقصود از درختى كه در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مى‏آيد، درخت زيتون است (طباطبایی، 1417: ج15، 23).
مفسران دربارۀ مراد از «طور سيناء»، دو احتمال عمده داده‏اند:

نخست اينكه اشاره به همان كوه طور معروف، واقع در صحراى سينا دارد؛ دوم اينكه طور سيناء جنبه توصيفى دارد و به‌معنى كوه پربركت يا كوه پردرخت يا كوه زيبا است؛ چون طور به‌معنى كوه و سيناء به‌معنى پربركت و زيبا و مشجر است (مکارم‌شیرازی، 1374: ج14،220).

حال دربارۀ کوه طور، ابن‌زيد گوید: كوهی است در ميان مصر و أيل كه حضرت موسى(ع)، در آنجا با خداى مناجات كرد. مقاتل گوید: اوّلین كوهى است كه زيتون بر آن رويید. (ابوالفتوح‌رازى، 1408: ج14،15). بنابراین، کوه طور واقع در صحرای سینا می‌تواند یکی دیگر از احتمالات نخستین محل پیدایش درخت زیتون باشد.

از این‌رو، برای بررسی دقیق علمی، می‌توان احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی یا به عبارت دیگر، احتمالات ایشان دربارة زادگاه درخت زیتون را چنین دسته‌بندی کرد که در جدول شماره سه نشان داده شده است.

[[پرونده:زادگاه درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|جدول3: احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی (زادگاه درخت زیتون)]]

تحقیقات علمی متعددی، به‌منظور جستجوی زادگاه اصلی درخت زیتون صورت گرفته است؛ امّا هنوز دربارة خواستگاه دقیق آن اظهار نظر قطعی نشده است. هرچند که بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای داشته و 35تا40 گونه درختی یا درختچه‌ای و حدود 1200رقم دارد. مناطق مدیترانه‌ای به مناطقی اطلاق می‌شوند که در فاصله بین طول جغرافیایی 30تا45 درجه واقعاند، این مناطق بهار و پاییز کوتاه، تابستان گرم و خشک و زمستانی معتدل و بارانی دارند (صالحی، 1373: 73).
زیتون، گونه‌ای دیپلوئید (2n کروموزومی) با 2n=2x=46 است که به دو زیر گونه تقسیم می‌شود.Olea europaea زیر گونه europaea و O. europaea زیر گونه cuspidate دو زیر گونه‌ای هستند که بهطور وسیع پراکنده شده‌اند.Olea europeae: sub sp. europaeae var. sylvestris گونه خودرو (وحشی) محسوب می‌شود (براچی و دیگران، 2011: 450). زیتون‌های وحشی از جنوب آفریقا تا جنوب آسیا، در کوههای صحرا و مکرانسیا دیده شده‌اند (نور محمدی ، زهرا و دیگران ،2012: 708). بررسی‌های لومارت و همکاران در سال 2000 نشان داد که در بین دسته زیتون به لحاظ تکاملی می‌توان سه قبیله را تشخیص داد؛ تاکسون‌های جنوب و شرق آفریقا؛ تاکسون‌های آسیایی؛ تاکسون‌های متعلق به مکرونسیا،صحرا و مدیترانه. طبق این بررسی‌ها مشخص شد که زیتونی که امروزه کشت می‌شود با تاکسون‌های متعلق به صحرا و مکرونسیا ارتباط نزدیکتری به لحاظ کلروپلاستی دارد و گونه‌های متعلق به شرق آفریقا و آسیا باید از زیتون مدیترانه‌ای به لحاظ گونه‌ای جدا قرار گیرند (لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 547). گونه O. europaea زیرگونه sylvestris تنها گونه‌ای است که برای کشتکردن اهلی شده تا Olea europaea زیر گونه europaeaاز آن به‌دست آید (لومارت، رزالین و دیگران، 1997: 39). بهعبارتدیگر، این گونه، قدیمی‌ترین گونه کاشته شده است. سایر تاکسون‌های زیتون وحشی یا برای تغذیه دامها یا برای بهره‌برداری از چوب سخت آن‌ها به‌کار میروند (لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 548)؛ زیرا گونه‌های وحشی دارای میوه کوچکتر و روغن کمتری هستند. تحقیقات نشان داده است که بیشترین تنوع ژنتیکی زیتون در شمال غربی آفریقا وجود دارد (بسنارد و دیگران، 2008 :25). بسنارد و همکاران در سال 2013، با بررسی فیلوژنتیکی ژنوم کلرپلاستی زیتون در مناطقی موسوم به نقاط داغ یا Hotspot (اماکنی که بیشترین تنوع زیستی با درجه بالای آسیب‌پذیری را دارا هستند) و پراکنش ژنوم پلاستیدها، نحوه پراکنش گونه‌ها و فسیل‌های ماکروسکوپی به جا مانده سه منطقه را به عنوان زادگاه این اجداد تعیین نموده اند. قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق مناطقی هستند که به عنوان زادگاه زیتون در نظر گرفته شدند(بسنارد و دیگران، 2013 :1471).

علاوه بر موارد یاد شده، زیتون مقدس یا زیتون وحشی با نام علمی Olea aucherii یا Olea chryscphillaگونه‌ای از زیتون است که اصل و مبدأ آن از اتیوپی (حبشه) است که در عربستان، ایران (استان کرمان جنگلهای بین اسفندیه و سیرجان در ارتفاع 2000تا2500 متری) و جزایر اقیانوس هند می‌روید. برگ‌های آن، نقره‌ای متمایل به زرد طلایی است، حاشیه برگ‌ها قطور و صاف است. میوه ریز آن 6تا8 میلیمتر طول دارد (حسن‌عباسی، 1373: 36).

با توجه به بررسی‌های دانشمندان می‌توان نتیجه گرفت که بهترین زیتون و روغن حاصل از آن در مناطقی حاصل می‌شود که زمستان معتدل و تابستان گرم دارد (مناطق مدیترانهای) و تابش نور آفتاب بر تمام جوانب درخت زیتون در این مناطق میتواند بر مرغوبیت روغن آن تأثیر بهسزایی داشته باشد.

=اشتعال سریع روغن زیتون=

سپس، خداوند با عبارت «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به سومین ویژگی درخت زیتون اشاره می‌کند (درویش، 1415: ج6، 606) و می‌فرماید درخت زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى، روغن آن چنان مرغوب و با کیفیت است كه نزديك است بدون اينكه آتشى به آن برسد، شعله‏ور شود.
«یکاد» قید است. لازم به یادآوری است هرچه قیدها در جمله بیشتر باشد توضیح و تخصیص جمله نیز بیشتر شده و فائد‌ه‌اش کامل‌تر می‌شود و اگر قیدهاحذف شود؛ کلام، دروغ یا غیر مورد نظر خواهد شد، مثل همین آیه که اگر کلمه «یکاد» حذف گردد این سخن بدلیل مشاهده و واقعیت عینی کذب خواهد شد و هدف و غرض مورد نظر یعنی نزدیکی و قرب، از دست خواهد رفت (هاشمی، 1380: 152).

واژۀ «زیت» در لغت به معنی روغن (قرشی، 1371: ج3، 190) و عصاره زيتون است (فراهیدی، 1410: ج7، 378؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 384؛ ابن‌منظور، 1414: ج2، 35). قيد روغن، آن هم از درخت زيتونى که نه شرقى است و نه غربى، براى اين است كه بر صفا و زلالى روغن و جودت آن و در نتيجه صفاى نور آن به‌خاطر خوش‏سوزيش دلالت كند؛ چون در ادامۀ آیه مى‏فرمايد، روغنى است كه گويا بدون كبريت هم مى‏خواهد مشتعل شود (طباطبایی، 1417: ج15،124).

گفتنی است «أضاء» به معنای افروخت و افروخته شد (راغب‌اصفهانی، 1412: 514) از باب «إفعال» لازم و متعدى<ref>مانند آیه «... أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ ...» (بقره،20) كه فعل «أَضاءَ» لازم آمده و آیه «... فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ...» (بقره،17) که متعدى به‌كار رفته است.</ref> به‌كار می‌رود (قرشی، 1371: ج4، 202). این کلمه از ریشه «ضوء» بر نور دلالت دارد (ابن‌فارس، 604)؛ امّا فرق میان نور و ضیاء در این است که ضیاء بالذات است، مثل نور خورشيد؛ ولی نور بالعرض و اكتسابى است، مانند روشن‌شدن دیوار با نور خورشید (طریحی، 1375: ج1، 272). جالب است بدانیم، «يُضىِ‏ءُ» در این آیه، همانطور که در ترجمه فولادوند (354) گفته شد به معنای لازم به‌کار رفته؛ یعنی «افروخته مى‏شود». احتمالاً این کاربرد، اشاره به ذاتی‌بودن احتراق روغن زیتون دارد. همچنانکه خداوند متعال در ابتدای آیه نیز می‌فرماید: «... يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ ...»، مصدر «وقد» به معنای افروخته‌شدن آتش است<ref>به‌طور استعاره براى درخشيدن هم به‌کار مى‏رود (راغب‌اصفهانی، 1412: 879).</ref> (فراهیدی، 1410: ج5، 197؛ ابن‌فارس،1100؛ قرشی، 1371: ج7، 233؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 879)؛ پس ممکن است معنای «يُوقَدُ» و «يُضىِ‏ءُ» بر‌ اشتعال خود‌به‌خودِ روغن زیتون اشاره نماید؛ علاوه بر آن، عبارت «... وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به عنوان مبالغه تأکید می‌کند بدون اینکه حتی آتشی به آن روغن نزدیک شود، گویا خودش شعله‌ور می‌شود.
مراد از «بودن نور بالاى نور» به‌طورى كه بعضى گفته‏اند (زمخشری، 1407: ج3، 241): دو چندان بودن و شدت آن است نه تعددش. پس مراد اين نيست كه نور معين يا غيرمعينى است بالاى نورى ديگر نظير آن باشد و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است؛ بلكه مراد اين است كه آن نورى متضاعف و دو چندان است، بدون اينكه يكی از ديگرى متمايز باشد (طباطبایی، 1417: ج15، 124).

پاک‌نژاد در کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر (135) می‌نویسد؛ میوه زیتون شامل مواد زیر است: 30% وزن زیتون رسیده آب، 5% مواد سفیدهای، 10% مواد قندی و 52% روغن که در آن500 واحد بینالمللی کاروتن موجود است؛ ولی مقدار ویتامین‌های دیگرش قابل ملاحظه نیست. روغن زیتون تنها روغنی است که با چربی شیر انسان و با تریولن موجود در بافت‌های بدن انسان شبیه است. مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد؛ هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر شویم مقدار روغن زیادتر می‌شود. مثلاً در فرانسه یک گونه 20% و همان گونه در تونس 29% روغن می‌دهد. باید توجه داشت که میزان روغن زیتون بسته به نژاد و زیستگاه متفاوت است. از هسته زیتون نیز روغنی استخراج می‌شود که با روغن میوه متفاوت است. مقدار روغن موجود در زیتون بیشتر به نوع میوه بستگی دارد، معمولاً از پیرابر گیاه ۶۰تا۷۰ درصد روغن می‌توان بدست آورد. علاوه بر روغنی که از میوه گرفته می‌شود هسته زیتون هم دارای 52/28 % روغن است. روغن هسته خوراکی است. وزن مخصوص روغن هسته زیادتر ولی روغن میوه خالص‌تر است.

ترکیبات شیمیایی روغن زیتون عبارت است از اسید‌های چرب اشباع که به‌صورت گلیسرید‌ها و در نتیجه پایینآمدن حرارت، کموبیش تهنشین می‌شوند و مارگارین نام دارند. به‌طورکلی، روغن به‌دست آمده از مناطق گرم، مارگارین فراوانتری دارد که برای حذف آن، روغن را در محل سردی قرار می‌دهند و سپس صاف می‌کنند تا مارگارین آن‌ها گرفته شود. مواد دیگر روغن زیتون به قرار زیر است: 5/1 % مواد غیرصابونی مانند فیتومترین و ماده رزینی به نام ویریدین (Viridine) .اسیدپالمتیک، اسید استئاریک، اسید آراشیدیک، اسید اسید هگزادسنئوئیک، اسید اولئیک، اسید لینولئیک، مقداری ویتامین آ و ‌ای هم دارد. کلروفیل، لیستین، زانتوفیل، دیاستاز‌ها و گلوکوزید‌های تلخ از موارد دیگری هستند که در روغن زیتون وجود دارد. لازم به ذکر است که مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب داراي يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند (تورا و دیگران، 2007 : 108). اسیدهای چرب در اشتعال روغن نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. اسید اولئیک موجود در روغن زیتون و برخی دیگر از روغن‌های زیستی، جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه ، 2005، 1068). همان‌طورکه می‌دانید روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. طبق نظر دانشمندان اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن نسبت به اسیدهای چرب اشباع دارای مزیت و برتری بوده و می‌توانند به مدت طولانی‌تری نورافروزی کنند (پاک‌نژاد، 142:1355).

برخی ترکیبات به مقدار بسیار جزئی در روغن زیتون وجود دارند، مانند ترکیب فنولی به نام secoiridoides، که مسئول خواص درمانی آن هستند (براچی و دیگران، 2011: 449). نوع و ميزان تركيبات شيميايي موجود در روغن زيتون از جمله تركيب اسيدهاي چرب، تركيبات آنتي‌اكسيداني و رنگدانه‌ها نماد كيفيت آن است كه خود به چندين عامل مانند رقم، شرايط اقليمي، روش استخراج و مرحله رسيدگي ميوه زيتون بستگي دارد. تحقيقات نشان داده است كه ميزان توكوفرول‌ها به نوع رقم، ميزان پلي‌فنل‌ها به منطقه كشت گياه، و ميزان اسيدهاي چرب به هر دوي اين عوامل بستگي دارد (علوي رفيعي، سمیه و دیگران،1390: 85). لازم به ذکر است که در حال حاضر از تفاله‌ها و پسماندهای زیتون برای تولید انرژی سازگار با محیط زیست استفاده می‌شود یا از آن برای حاصلخیز‌ساختن باغات بهره می‌گیرند (ایلداری، 1388: 22تا24).

=انواع روغن زیتون=

روغن‌کشی زیتون غالباً به کمک آسیاب صورت می‌گیرد. روغن‌کشی اولیه به حالت سرد روغن خالصی به دست می‌دهد که حاوی مواد مؤثرتری است. روغن‌کشی ثانویه روغن معمولی‌ را فراهم می‌آورد (مجیدی خامنه، 1379: 27). در روغن‌کشی‌های بعدی، روغنی به دست‌ می‌آید با کیفیت نازل‌تر که معمولاً در صنایع به مصرف می‌رسد. یکی از این روغن‌ها روغن لامپانت نام دارد که برای سوخت در چراغهای روغنی به‌کار برده می‌شود )طباطبایی، 1374: 348)، امّا در کل روغن زیتون بر سه نوع است:

1. روغن زیتون رسیده

2. روغن زیتون نرسیده

3. روغن زیتونی که بعد از یک‌بار روغنگیری از زیتون مجدداً از آن روغن می‌گیرند.

==خواص انواع روغن زیتون==

روغن زیتون خواص بسیاری دارد که به‌طور مختصر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود (پاک‌نژاد، 166:1355تا169):

1. روغن زیتون رسیده: برای درد اعصاب و عرق النساء، قولنج، رفع جرب، بیاض رقیق و ... مفید است.

2. روغن زیتون نرسیده: معتدل و قابض، مسمن و مدر، مقوی لثه و دندان، موافق معده و ... است.

3. زیتار: برای درد مفصل، عرق النساء، نقرس، استسقا و التیام زخمهای بدن لاغر و ...مفید است.

=نتیجه گیری =

در آیه 35 سوره نور، تعبیر «شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ» با اختصاص صفت «مبارکه» به درخت زیتون، در میان 22 نوع گیاهی که در قرآن نام برده شده، بیانگر اهمیت درخت زیتون و میوة آن است. در معنای کلمه «مبارکه» و ریشه «برک»، دو نکته بسیار ظریف نهفته است. از آنجا که ریشه «برک» به معنای ثابت‌بودن و «مبارکه» به معنای چیزی پرخير و بركت است، علاوه بر فواید بی‌شمار درخت زیتون، به ویژگی خاص آن، یعنی ثبات و عمر طولانی درخت زیتون نیز اشاره دارد. در ضمن، قرارگرفتن این واژه پس از لفظ «شجره»، دلالت بر خواص تمام اجزای درخت زیتون دارد، نه صرفاً میوة آن.

سپس در ادامه آیه، به درخت زيتونى اشاره شده كه نه شرقى است و نه غربى و روغن آن چنان مرغوب است كه نزديك است بدون هیچ آتشى شعله‏ور شود «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ».

احتمالات مفسران دربارة این نوع درخت زیتون که روغن بسیار مرغوبی دارد و شرقی و غربی نیست، اگرچه متفاوت است؛ امّا در کل، به سه نکته کلیدی اشاره دارد: اول اینکه این درخت زیتون در سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین قرار دارد؛ دوم اینکه نور آفتاب بر تمام جوانب آن به‌طور یکسان می‌تابد؛ سوم اینکه دارای مرغوب‌ترین روغن با خاصیت اشتعال‌زایی سریع است.
با توجه به اشارات قرآن، در بررسی‌های علمی، زادگاه درخت زیتون و ویژگی‌های آب‌‌‌‌‌‌و‌هوایی آن منطقه و کیفیت روغن زیتون آن، اهمیت می‌یابد.

با اینکه پژوهش‌های علمی نشان داده که زادگاه زیتون در 3 منطقه قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق می‌باشد؛ ولی هنوز نمی‌توان به طور قطع دربارة زادگاه دقیق درخت زیتون، اظهار نظر قطعی کرد؛ هرچندکه بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای دارد و این منطقه تقریباً در میانة کره زمین واقع شده و از تابش یکسان نور آفتاب برخوردار است که در مرغوبیت روغن آن نیز تأثیر دارد. همچنین دارای تابستانی گرم و زمستانی معتدل است. تحقیقات صورتیافته بیانگر آن است که مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد و هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر باشد، مقدار روغن زیادتر می‌شود.

در یک زیتون رسیده 52% روغن وجود دارد. مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب با يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی موجود در روغن زیتون علاوه بر خواص درمانی در اشتعال روغن زیتون نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن در مقایسه با اسیدهای چرب اشباع از مزیت بیشتری برخوردار هستند. محققان بر این اعتقاد هستند که بهترین بیودیزل روغنی است که غنی از اولئیک اسید یا palmitoleic acid باشد. این اسیدهای چرب غیراشباع (تک باند) C18:1 و C16:1بهترین گزینه‌ها جهت سوخت بیودیزل هستند؛ زیرا در دمای سرد دیرتر از اشباع منجمد شده و راحت‌تر از غیراشباع (چند پیوند) اکسید می‌شوند. اسید اولئیک جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه، 2005: 1068). مقایسه اسیدهای چرب موجود در روغن‌های گیاهی حاکی از آن است که بیشترین مقدار اسید اولئیک در روغن زیتون یافت می‌شود. علاوه بر اسید چرب ترکیبات دیگری از جمله ترکیبات فنولی در روغن زیتون یافت شده‌اند. میزان فنول کل موجود در روغن زیتون نیز در پایداری در برابر اکسیداسیون تأثیر به‌سزایی دارد (میزان این ماده در ارقام و طول‌های جغرافیایی- مختلف متفاوت است) (هاشم‌پور و دیگران، 1389: 47). یکی از ترکیبات فنلی مهم در روغن زیتون هیدروکسی تیروزول که در برگ، تفاله و روغن زیتون یافت می‌شود. این ترکیب آتش‌گیر بوده و نقطه اشتعال آن 15 درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

اصطلاح « نُّورٌ عَلىَ‏ نُورٍ » شاید به خصوصیت نورافروزی روغن زیتون مرتبط باشد و این دور از ذهن نیست. بررسی‌های اخیر دانشمندان بر روی روغن زیتون و برخی روغن‌های گیاهی دیگر مانند روغن ذرت، سویا، آفتابگردان حاکی از وجود موادی با خاصیت فلوروسنت (نوردهندگی) در آنهاست. تحقیقات بیشتر بر روی این روغن‌ها به همراه مقایسه آن‌ها با روغن زیتون بکر بیانگر آن بود که روغن زیتون بکر در مقایسه با سایر روغن‌ها دارای خاصیت نوردهندگی بیشتری است و در سه طول موج این خاصیت را نشان می‌دهد؛ در صورتی که سایر روغن‌ها حتی روغن زیتون عادی در یک طول موج در محدوده 430تا450 نانومتر این خصوصیت را از خود بروز می‌دهد. ساطع‌شدن نور متوسط در طول موج 681 نانومتر مربوط به کلروفیل و نور قوی در 252 نانومتر مربوط به ویتامین E می‌باشد (کی ریاکیدیس، 2000: 1435). مطالعات زندومنقی و همکاران در سال 2005 بر روی روغن زیتون بکر نیز بیانگر آن بود که در طول موج 315تا330 نانومتر پلی فنول‌ها و فرول‌های فلوروسنت و در 350تا600 نانومتر برخی ویتامین‌های موجود در روغن زیتون دارای این خصوصیت هستند.

در نهایت تأکید قرآن بر «مبارک‌بودن زیتون» و «نه شرقی و نه غربی بودن» این درخت و «اشتعال بدون آتش» روغن آن، نیازمند بررسی‌های گسترده‌‌ای است.

=پانویس=
{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

=منابع=

1. فولادوند، محمدمهدى، 1415ق، ترجمه قرآن، چ1، تهران: دار القرآن‌الكريم (دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى).

2. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير.

3. ابن‌فارس، احمد، بی‌تا، معجم المقاییس فی اللغه، به‌تحقیق شهاب‌الدین ابو‌عمرو، بیروت: دار الفکر.

4. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مكرم، 1414ق، لسان العرب، چ3، بيروت: دار صادر.

5. ابوالفتوح‌رازى، حسين‌بن‌على، 1408ق، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، مشهد: بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.

6. ایلداری، سهیل، 1388، «زیتون هدیه الهی و نشان صلح»، مجله روند اقتصادی، ش 48، ص22تا24.

7. بيضاوى، عبدالله‌بن‌عمر، 1418ق، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، چ1، بيروت: دار احياء التراث العربى.

8. پاکنژاد، سید رضا، 1355، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، چ9، تهران: کتاب فروشی اسلامیه.

9. جانینودهی، سیدعباس، 1373، «زیتون و اهمیت آن»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص52.

10. جعفرى، يعقوب، كوثر.

11. حسنعباسی، نوروزعلی، 1373، «زیتون درختی مقدس؛ اعجاب انگیز با کاربردهای مختلف»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص306.

12. درويش، محيى‌الدين، 1415ق، اعراب القرآن و بيانه، چ4، سوريه: دار الارشاد.

13. راغب‌اصفهانى، حسين‌بن‌محمد، 1412ق، المفردات في غريب القرآن، چ1، بيروت: دارالعلم‏، دمشق: الدار الشاميه.

14. زمخشرى، محمود، 1407ق، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، چ1، بيروت: دار الكتاب العربي.

15. صالحی، سید جواد، 1373، «گزارش مطالعات اقتصادی- اجتماعی ناحیه مرکزی طارم»، گرگان: فجررایانه، ص73.

16. طباطبايى، سيدمحمدحسين، 1417ق، الميزان فى تفسير القرآن، چ5، قم: جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.

17. طباطبایی، محمد،1374، «زیتون و روغن آن»، تهران: صندوق مطالعاتی توسعه کشت زیتون، 399ص.

18. طبرسى، فضل‌بن‌حسن، 1372ش، مجمع البيان فى تفسير القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.

19. طريحى، فخرالدين، 1375ش، مجمع البحرين، چ3، تهران: كتاب‌فروشى مرتضوى.

20. عروسى‌حويزى، عبدعلى‌بن‌جمعه، 1415ق، تفسير نور الثقلين، چ4، قم: اسماعيليان.

21. علوي‌رفيعي، سميه و دیگران،1391، «مشخصات فيزيكي شيميايي روغن‌هاي زيتون تجاري ايراني»، مجله علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران، س7، ش2، ص85تا94.

22. فاروقی، محمد اقتدار حسین، 1379، گیاهان در قرآن، ترجمه احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

23. فراهيدى، خليل‌بن‌احمد،1410ق، كتاب العين، چ2، قم: هجرت.

24. قرشى، سيدعلى‌اكبر، 1371ش، قاموس قرآن، چ6، تهران: دار الكتب الإسلامية.

25. کلینی، الکافی، اسلامیه.

26. كمره‏اى، محمدباقر، 1351ش، آسمان و جهان؛ ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، چ1، تهران: اسلاميه.

27. مجیدی خامنه، فریده، آذر1379، «میوه‌ها‌های بهشتی در قرآن؛ زیتون»، مجله گلستان قرآن، ش38، ص27تا28.

28. محدث، محبوبه، 1381، «نماد درخت زیتون»، نشریه فرهنگ و هنر، ش20و21، ص52تا61.

29. مظفریان، ولی الله،1383، درختان و درختچه‌های ایران، تهران: فرهنگ معاصر.

30. مظفریان، ولی الله،1383، رده بندی گیاهی، ج 1و 2. تهران: امیر کبیر.

31. مكارم‌شيرازى، ناصر، 1374ش، تفسير نمونه، چ1، تهران: دار الكتب الإسلامية.

32. هاشم‌پور، ابوذر و دیگران، 1389، «تأثير اقليم كازرون بر شاخصهاي كيفي روغن زيتون Olea europaea L ارقام زرد، روغني و ماري»، مجله علوم باغبانی ایران، د41، ش1،
ص53تا47.

33. هاشمی، احمد، 1380، جواهر البلاغه، ترجمه محمود خورسندی و حمید مسجدسرائی، چ2، نشر فیض.

34. Bennet, B,C, Twenty-Five Economically Important Plant Families,Economic botany, Encyclopedia of Life, 34 p.

35. Besnard, G, Garcia-verdougo, C, Rubio de casas, R,. Treier, U, A, Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence
from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany, 101; 25-30.

36. Besnard, G, Khadari, B, Navascués, M, Fernández-Mazuecos, M, El Bakkali, A, Arrigo, N, Baali-Cherif, D, Brunini-Bronzini de Caraffa, V, Santoni, S, Vargas,
P, Savolainen, V, 2013, The complex history of the olive tree: from Late Quaternary diversification of Mediterranean lineages to primary domestication in the northern Levant, Prociding of Royal Society Botanical science 7: 1471-2954.

37. Bianchini, F, Corbetta F, 1976, The complete book of fruits and vegetables, Crown Publishers.

38. Bracci, T, Busconi, M, Fogher, C, Sebastiani, L, 2011, Molecular studies in olive (Olea europaea L.): overview on DNA markers applications and recent advances in genome analysis, Plant Cell Rep 30: 449–462.

39. Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany 101: 25–30.

40. Janick, J, 2007, Fruits of the Bibles, Hortscience,42(5),1072-1076.

41. Khafagi, I, Zakaria, A, Dewedar, A, El-Zahdany, Kh, 2006, A Voyage in the World of Plants as Mentioned in the Holy Quran, International Journal of Botany 2(3): 242-251.

42. Kyriakidis, N, B. Skarkalis, P, 2000, Fluorescence Spectra Measurement of Olive Oil and Other Vegetable Oils, Journal of AOAC International, 83(6): 1435-1439(5).

43. Knothe, G, 2005, Dependence of biodiesel fuel properties on the structure of fatty acid alkyl esters, Fuel Processing Technology, 86 : 1059– 1070.

44.Lumaret, R, Ouazzani, N, Michaud, H, Villemur. P, 1997, Cultivated olive and oleaster: two very closely connected partners of the same species (Olea europaea). Evidence from enzyme Polymorphism, Bocconea 7: p 39-

45. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L, Theoretical and Applied Genetics, September 2000, Volume 101, Issue 4, 547-553.

46. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain, C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L., Theoretical and Applied Genetics, Volume 101, Issue 4, pp 547-553.

47. Marwat, S, Kh, Ajab Khan, M, Aslam Khan, M, Ahmad, M, Zafar, M, Rehman, F, Sulta, Sh, 2009, Fruit Plant Species Mentioned in the Holy Qura’n and Ahadith and Their Ethnomedicinal Importanc. American-Eurasian J. Agric. & Environ. Sci., 5 (2): 284-295.

48. Zandomeneghi , M, Carbonaro, L, Caffarata, C, 2005, Fluorescence of Vegetable Oils: Olive Oils, Journal of Agricalture and Food Chemistry, 53 (3): pp 759–766.

49. Noormohammadi, Z, Samadi-Molayousefi, H, Sheidai, M, 2012, Intra-specific genetic diversity in wild olives (Olea europaea ssp cuspidata) in Hormozgan Province, Iran. Genet. Mol. Res. 11 (1): 707-716.

50. Rackham, O, Moody, J, 1997, The Making of the Cretan Landscape, England: Manchester University Press, 200 p.

51. Tombesi, A, Michalakis, N, Pastor M, 1996, Recommendation of the working group on olive farming production techniques and productivity.

52. Tura, D, Gigliotti, C, Pedo, S, Failla, O, Bassi, D, Serraiocco, A, 2007, Influence of cultivar and site of cultivation on levels of lipophilic and hydrophilic antioxidants in virgin olive oils (olea Europea L.) and correlations with oxidative stability. Sci Hort; 112:108-19.

53. http://www.chempro.in/fattyacid.htm

[[رده:مقاله]]
[[رده: نور.آیه35]]
[[رده:زیست‌شناسی]]
[[رده:پزشکی]]
[[رده:اقلیم‌شناسی]]
[[رده:شیمی]]

فواید زیتون و اشتعال روغن آن از منظر قرآن و علم

2020-04-03T13:14:27Z

Hosna: /* زیتون در قرآن */

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

=چکیده=

زیتون با نام علمی Olea درختی همیشه سبز از خانواده Oleaceae است. زیتون یکی از قدیمی‌ترین گیاهان مناطق مدیترانه‌ای است. محققان معتقدند که آشنایی با زیتون و بهره‌برداری از آن در خاورمیانه، هم‌زمان با پیدایش اولین انسان‌های متمدن، به‌ویژه در شرق مدیترانه بوده است. قدیمی‌ترین مدرک مستند در مورد زیتون، روی الواح گلینی نقش بسته که مربوط به زمان مینوس<ref>Minos</ref> پادشاه کرت بوده است. روی این الواح اطلاعات جالبی از آن دوره، درباره گونه‌های مختلف زیتون و روغن آن ذکر شده است.

در کتب ادیان مختلف، به‌خصوص کتاب مقدّس مسلمانان، قرآن، از این درخت ارزشمند، نام برده شده و به برخی ویژگی‌های آن در آیه 35 سوره نور، همچون فواید بسیار زیتون، به‌طور غیرمستقیم با ‌کاربرد لفظ «مبارکه» و احتراق سریع روغن آن «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» اشاره شده است. لفظ «مبارکه» در میان انواع میوه‌هایی که در قرآن ذکر شده، فقط به درخت زیتون نسبت داده شده و بیانگر آن است که همه اجزای درخت، با برکت و سودمند بوده و این گیاه از ارزش والایی برخوردار است. بر این اساس، در مقاله حاضر سعی شده است به مدد اشارات قرآن، به فواید و عمر طولانی درخت زیتون، همچنین زادگاه احتمالاً مدیترانه‌ای آن و اشتعال سریع روغن آن به دلیل وجود اسیدهای چرب غیر‌اشباع پرداخته شود. ازاین‌رو، با وجود شناخت تجربی مردم آن عصر از فواید زیتون و کاربرد آن در درمان بیماری‌ها و استفاده به‌عنوان مادة سوختی برای چراغ‌ها، به جنبه‌ای دیگر از وجوه علمی قرآن اشاره می‌گردد.

=مقدمه=

درخت در اساطیر و افسانه‌های کهن همواره از حرمت و قداست والایی برخوردار بوده؛ در ادیان مختلف نیز بر کاشتن و نگهداری از درختان بسیار تأکید شده است. این توجه، ممکن است ریشه در نیاز مبرم انسان‌ به درختان داشته باشد. یکی از درختانی که نه تنها در اساطیر، بلکه در کتب مقدّس به آن بها داده شده، درخت زیتون است. یکی از گونه‌های مهم و اقتصادی زیتون، گونه Olea europaea از خانواده Oleaceae است. طبق تعریف گیاه‌شناسی، زیتون درخت یا درختچه‌ای است راست، همیشه سبز، به ارتفاع 10تا20 متر، اغلب پرشاخه و منشعب، با پوست سبز تیره. برگ‌های سرنیزه‌ای یا مستطیلی یا تخممرغی، با دمبرگ کوتاه و چرمی، با سطح فوقانی سبز تیره و سطح تحتانی نقره‌ای. گل‌ها سفید، میوه شفت و سبز رنگ، در حالت رسیده بنفش تیره یا سیاه‌رنگ، تخم مرغی، به قطر 1تا2 سانتی‌متر. رویشگاه آن ایران، اروپا، عراق و نواحی مدیترانه‌ای گزارش شده است<ref>مظفریان، 1383: 474تا475</ref>.

تامبسی <ref>Tombesi.</ref> در سال 1996 بیان می‌کند که زیتون برخلاف اغلب درختان میوه توانایی بالایی نسبت به تحمل شرایط محیطی دارد و می‌تواند در خاک‌های شور با درجه حاصلخیزی بالا رشد کند. طبق گفته بیانچینی و فرانچسکو<ref>Bianchini & Francesco</ref> در سال 1976، درخت زیتون درخاکی که به خوبی زهکشی شده باشد و اسیدیته آن حدود 8 باشد به خوبی رشد می‌کند. کشاورزان عهد باستان تصور می‌کردند این درخت‌ فقط در ساحل دریا می‌روید. حتی پدر علم گیاه‌شناسی «تئوفراستوس» محاسبه کرده بود که این درخت‌ فقط تا فاصله 55/6 کیلومتری از دریا امکان ادامه‌ حیات دارد. البته، این عقیده تاکنون اثبات نشده است؛ ولی رویشگاه‌ درختان زیتون اغلب در سواحل دریای مدیترانه بوده‌ و اغلب جزایر این دریا به‌ویژه نواحی‌ جنوب غربی دریای مدیترانه (شبه‌جزیره ایبری و شمالغربی آفریقا) از مراکز عمده تولید زیتون دنیا است. درخت زیتون از دوران کهن به عنوان منبعی برای‌ به دست آوردن محصولی با ارزش غذایی بالا، مصارف دارویی و درمانی و تولید روغن و صابون مورد توجه بوده است<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

برخی محققان که در زمینۀ اعجاز علمی قرآن پژوهش‌هایی انجام داده، چنین ادعّا می‌کنند که آیه 35 سوره نور به دو موضوع: یکی، فواید زیتون و دیگری، اشتعال بدون آتش <ref>هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (54) درباره این قسمت از آیه به مسئله «احتراق بدون آتش» اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که آیه به احتمال زیاد به کشف برق اشاره دارد که این حالت، شباهت بسیاری به سوختن ستاره و پخش نور دارد. وی می‌نویسد این آیه اشاره به چیزی دارد که نور می‌پراکند، در‌حالی‌که نه در غرب است و نه در شرق. یعنی ابعاد فیزیکی ندارد و توسط آتش هم فروزان نگردیده است. پس به احتمال زیاد این آیه قرآن اشاره به کشف برق دارد. چون برخلاف چراغ‌های تیلی و گازی، در یک چراغ برقی چیزی سوخته نمی‌شود و روشن‌شدن آن بدون آتش است. بدین‌ترتیب که در اثر ارتعاشات اتم‌های فلز تنگستن، درجه حرارت در سیم آن به دو هزار سانتی‌گراد می‌رسد. در این درجه حرارت سایر فلزات ذوب می‌گردند؛ امّا فلز تنگستن ذوب نشده؛ بلکه یک روشنی قوی قابل دید تولید می‌کند. با وجود این حرارت زیاد هیچ احتراقی صورت نمی‌گیرد، زیرا در داخل گروپ اکسیژن وجود ندارد و سیم تنگستن هم کم نمی‌شود. حالتی که در قرآن ذکر گردیده شباهت زیادی به یک ستاره روشن دارد. وی در ادامه می‌گوید اگر فکر کنیم که منظور آیه ستاره باشد، در این صورت نیز سوختن ستاره و پخش نور بدون موجودیت آتش صورت می‌گیرد. در پایان به نظر می‌رسد آنچه هارون یحیی درباره این قسمت از آیه ادعا نموده، بدون توجه به قبل و بعد آیه بوده است.</ref> اشاره دارد. حال آنکه بشر در گذشته از خواص بسیار این میوه آگاه بوده و در درمان بیماری‌ها از آن استفاده می‌کرده و در کتب مقدّس آمده به‌عنوان مادة سوختی نیز برای احتراق چراغ‌ها به‌کار می‌رفته، پس آیه مذکور اعجاز علمی قرآن را بیان نمی‌دارد؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

از این‌رو، ابتدا به کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته و جایگاه آن در قرآن و کتب مقدّس پرداخته، سپس با بیان معنای لفظ «مبارکه» به خواص و عمر طولانی درخت زیتون می‌پردازیم، آنگاه با شرح دیدگاه مفسران درباره عبارت «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ» احتمالات مطرح درباره زادگاه زیتون ارائه می‌گردد. در پایان، با بیان ترکیبات شیمیایی روغن زیتون و تأثیر فراوان اسیدهای چرب غیراشباع در اشتعال روغن آن به روشن‌ترشدن مفهوم «يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» می‌پردازیم.

=کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته=
درخت زیتون که طول‌ عمرش از 1000 تا 2000 سال است، قرن‌ها قبل از میلاد مسیح، در فلسطین و سوریه پرورش داده می‌شد. در زمان‌ هومر، پرورش آن در یونان معمول گردید و سپس در قرن هفتم‌ قبل از میلاد، به ایتالیا و پس از کشف قاره آمریکا بدان جا انتقال یافت. در یونان معتقد بودند که درخت زیتون را ربّ النوع عقل کاشته و بر سر برندۀ مسابقات المپیک تاجی از برگ زیتون می‌گذاشتند. در قدیم نیز در کلیسای کاتولیک‌ها روغن زیتون را برای‌ تقدیس پادشاهان بهکار می‌بردند (مجیدی خامنه، 1379: 27و28).

بابلی‌‌‌ها و آشوری‌ها از روغن کنجد و گردو برای مصارف مختلف استفاده می‌کردند؛ درحالیکه سوری‌ها و مردم سرزمین مقدس (فلسطین) زیتون را از قدیم می‌شناختند و از آن بهره می‌بردند. آن‌ها روغن زیتون را به مصر 1600تا3000 سال قبل از میلاد معرفی کردند. در زمان رامسس دوم (1165تا1197ق.م) از روغن زیتون برای روشنایی و برای نرمکردن پوست، ترک خوردگی‌ها، و آفتاب سوختگی‌ها استفاده می‌شد (جانیک ، 2007: 1074). علاوه بر آن، از روغن زیتون برای پختوپز و تزیین استفاده می‌شده است که مصداق آن در کشورهای حوزه مدیترانه مشاهده می‌شود؛ ولی اولین استفاده روغن زیتون، برای درمان بوده است. این ماده روغنی در آبوهوای خشک شرق، ماده‌ای بسیار حیاتی برای سلامتی بهشمار می‌رفت و میوه این درخت در آن دوران ابتدایی در بین جنگجویان بربری نمادی از صلح و حسن نیّت بود. سپس، هم‌زمان با توسعه سازمان‌های دریایی این روغن به‌عنوان یکی از اقلام تجاری به کشورهای آسیای صغیر و مناطق دریایی انتقال یافت و بیتردید گیاه زیتون نیز درپی آن گسترش یافت. این روغن ارزشمند بعدها برای مصارف اقتصادی و نور افروزی استفاده شد، لازم به ذکر است که سوختن روغن زیتون شعله خیلی درخشانی می‌دهد (جانیک، 2007: 1074).

در جنگ‌های اسپانیا، پزشکان ارتش ناپلئون بهخاطر عدم‌ دسترسی به گنه‌گنه،گرد یا دم‌کرده برگ و پوست درخت زیتون‌ را برای درمان تب‌نوبه به‌کار می‌بستند. پزشکان اسپانیایی این‌ طریقه درمان را از دیرباز می‌شناختند و ساکنان برخی از روستاهای‌ اسپانیا که به طول عمر شهرت دارند، سلامت و طول عمر خود را به مصرف زیاد زیتون نسبت می‌دهند. روغن زیتون نرم‌کننده است، جریان صفرا را فعال می‌کند، به علاوه در دردهای کلیوی و یبوست‌های مزمن تجویز می‌شود (مجیدی خامنه، 1379: 27و28). از طرف دیگر زیتون در مراسم مذهبی ساسانیان استفاده می‌شده و در کتاب خدای نامک به آن اشاره شده است )طباطبایی، 1374: 4).

=زیتون در کتب مقدّس=
اشارات متعددی در انجیل درباره این گیاه و تکثیر آن وجود دارد. در این کتاب مقدّس، چند بار از زیتون به‌عنوان میوه‌ای پرسود و منفعت یاد شده و به پیوند آن نیز، صرفاً در این کتاب، پرداخته شده است. زیتون به همراه انگور در کتاب مقدس یهودیان بیشترین تعداد تکرار را داشته است. روغن زیتون برای مصارف مذهبی مانند مراسم تقدیس<ref>anounting</ref> در مسیحیت و یهودیت استفاده می‌شود. در کتاب مقدس یهودی‌ها<ref>اگزودوس 27 :20</ref> گفته شده که به بنیاسرائیل فرمان داده شد که «روغن زیتون مصفی و کوبيده شده برای روشنایی نزد تو بياورند تا چراغ‌ها دائماً روشن شود» <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>. این مطلب بیانگر آن است که در کتب مقدّس پیش از قرآن به اشتعال طولانی مدّت روغن زیتون اشاره شده است. از این‌رو، ذکر اشتعال سریع روغن زیتون در قرآن دلیلی بر اثبات اعجاز قرآن در این خصوص نیست؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

بنابر روایتی هنگامی که خشم خداوند که در طوفان [نوح] ظاهر شده بود، کاهش یافت؛ کبوتری با شاخه‌ای زیتون در منقارش ظاهر شد که نشان صلح و آرامش بود <ref>فاروقی، 1379: 39 </ref>. مشهور است که اولین درختی که پس از طوفان روئید، درخت زیتون بود <ref>محدث، 1381: 20و21</ref>. ملت یهود کشت زیتون را در عصرهای قدیم تجویز و ترویج کرده‌اند و در کتاب ژنز از ساقه‌های این درخت صحبت شده است <ref>طباطبایی، 1374: 2 </ref>.

=زیتون در قرآن=

در قرآن، نام «زیتونه» یک مرتبه در آیه 35 سوره نور به‌کار رفته است.این آیه، تنها آیه‌ای است که از زیتون، به‌عنوان درخت مبارک یاد می‌کند و سپس به بیان سایر ویژگی‌های آن از جمله موقعیت جغرافیایی و نحوه سوختن روغن آن می‌پردازد:

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

واژه «زیتون» در قرآن پنج مرتبه به‌کار رفته است. در جدول شماره یک، کاربرد زیتون در قرآن آورده شده است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد زیتون در قرآن
|-
| 1|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=99}}
|-
| 2|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=141}}
|-
| 3|| {{QFrame|Surah=16|Ayah=11}}
|-
| 4|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
|-
| 5|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
|-
| 6|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}
|-
| 7|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=29}}
|}

در آیه 99 سوره انعام <ref>اوست خدايى كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتى را رويانيديم، و از آن نبات ساقه‌‏اى سبز و از آن دانه‏‌هايى بر يكديگر چيده و نيز از جوانه‌‏هاى نخل خوشه‌‏هايى سر فرو هشته پديد آورديم، و نيز بستان‌هايى از تاك‌ها و زيتون و انار، همانند و ناهمانند. به ميوه‏‌هايش آن گاه كه پديد مى‌‏آيند و آن گاه كه مى‏‌رسند بنگريد كه در آن‌ها عبرت‌ها است براى آنان كه ايمان مى‌‏آورند.</ref>، به يكى از شاهكارهاى آفرينش در اين درختان اشاره كرده، مى‌‏فرمايد: «هم با يكديگر شباهت دارند و هم ندارند» (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ) با توجه به آيه 141 <ref>و اوست كه باغ‌هايى آفريد نيازمند به داربست و بى‌‏نياز از داربست، و درخت خرما و كشت‌زار، با طعم‌هاى گوناگون، و زيتون و انار، همانند، در عين حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آن‌ها بخوريد و در روز درو حق آن را نيز بپردازيد و اسراف مكنيد كه خدا اسرافكاران را دوست ندارد.</ref> همين سوره كه وصف «متشابه و غير متشابه» را براى زيتون و انار ذكر كرده، استفاده مى‌‏شود كه در آيه مورد بحث نيز وصف مزبور درباره همين دو درخت است. اين دو درخت از نظر شكل ظاهرى و ساختمان شاخه‏‌ها و برگ‌ها شباهت زيادى با هم دارند؛ در‌حالى‌كه از نظر ميوه و طعم و خاصيت آن بسيار با هم متفاوتند، يكى داراى ماده چربى مؤثر و نيرومند و ديگرى داراى ماده اسيدى و قندى است كه با يكديگر كاملاً متفاوتند <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371</ref>. همچنین ممکن است «مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ» دلالت بر وجود تشابه و تفاوت در میان درخت زیتون و درختان انار و انگور و خرما داشته یا به گفته علامه طباطبایی <ref>1417: ج‏7، 363</ref>مقصود این است كه هر يك از آن ميوه‏‌ها از نظر طعم و شكل و رنگ و امثال آن هم متشابه دارد و هم غيرمتشابه. البته احتمال دیگری<ref>اين احتمال در تفسير آيه نيز وجود دارد كه عبارت فوق اشاره به انواع و اصناف مختلف درختان و ميوه‏‌ها است، بعضى از ميوه‏‌ها و درختان با يكديگر شبيهند و بعضى ديگر با هم مختلفند. (يعنى هر كدام از اين دو صفتى است براى يك دسته از درختان و ميوه‏‌ها، اما طبق تفسير اول هر دو، صفت براى يك چيز بودند)(مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371).</ref> نیز در تفسیر این آیه وجود دارد که از سیاق آیه بعید به نظر می‌رسد. لذا در تحقیقات علمی به تفاوت‌ها و شباهت‌های زیتون و سایر میوه‌های که همراه با آن در قرآن ذکر شده، پرداخته خواهد شد.

در ذیل آیه 11 سوره نحل <ref>و با آن برايتان كشتزار و زيتون و نخل‌ها و تاكستان‌ها و هر نوع ميوه بروياند، در اين عبرتى است براى مردمى كه مى‌‏انديشند</ref> نیز گفته شده ممكن است چنين به نظر آيد كه اگر قرآن در آيات فوق از ميان انواع ميوه‏‌ها روى زيتون و خرما و انگور تكيه كرده به خاطر وجود آن‌ها در محيط نزول قرآن بوده است؛ ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن و عمق تعبيراتش روشن مى‏‌شود كه مطلب از اين فراتر است. دانشمندان می‌گویند كمتر ميوه‏اى است كه براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه ميوه، مفيد و مؤثر باشد. ایشان مى‌‏گويند «روغن زيتون» براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد، كالرى حرارتى آن بسيار بالا است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج11، 173</ref>.

گفتنی است علاوه بر ذکر نام زیتون در قرآن، سوگند به «انجیر و زیتون» و به «طور سیناء» در آیات نخستین سوره تین، نیز بیانگر اهمیت زیتون و خواص بی‌شمار آن است. «طور سیناء» به عنوان یکی از احتمالات محل رویش زیتون، در ادامه، بررسی خواهد شد.

امّا درباره اينكه آيا منظور، سوگند به همين دو ميوه معروف است يا چيز ديگر؟ مفسران سخنان گوناگونى دارند. در تفسیر نمونه<ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج27، 139</ref> چنین آورده شده که بعضى آن را اشاره به همان دو ميوه معروف مى‏‌دانند كه خواص غذايى و درمانى فوق‌العاده زيادى دارد، بعضى ديگر معتقدند كه منظور از آن، دو كوهى است كه شهر «دمشق» و «بيت‌المقدس» بر آن‌ها قرار گرفته، چرا كه اين دو محل سرزمين قيام بسيارى از انبياء و پيامبران بزرگ خدا است و اين دو قسم با سوگندهاى سوم و چهارم كه از سرزمين‌هاى مقدّسى ياد مى‌‏كند هماهنگ است.

بعضى نيز گفته‌اند نام‌گذارى اين دو كوه به نام «تين» و «زيتون» به خاطر اين است كه بر يكى از آن‌ها درختان انجير مى‏‌رويد و بر ديگرى درختان زيتون.

بعضى نيز «تين» را اشاره به دوران آدم دانسته‏‌اند؛ چرا كه لباسى كه آدم و حوا در بهشت پوشيدند از برگ درختان انجير بود و زيتون را اشاره به دوران نوح مى‌‏دانند؛ زيرا در آخرين مراحل طوفان، نوح كبوترى را رها كرد تا درباره پيدا‌شدن خشكى از زير آب جستجو كند او با شاخه زيتونى بازگشت و نوح فهميد كه طوفان پايان گرفته و خشكى از زير آب ظاهر شده است؛ لذا شاخه زيتون رمز صلح و امنيت است.

بعضى نيز «تين» را اشاره به مسجد نوح كه بر كوه جودى بنا شد، مى‌‏دانند و زيتون را اشاره به بيت المقدس؛ ولى ظاهر آيه در بدو نظر همان دو ميوه معروف است، اما با توجه به سوگندهاى بعد مناسب دو كوه يا دو مركز مقدس و مورد احترام مى‏‌باشد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(ص) مى‌‏خوانيم كه خداوند از ميان شهرها چهار شهر را برگزيد و درباره آن‌ها فرمود:
{{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
{{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
تين، مدينه است و زيتون، بيت‌المقدس و طور سينين، كوفه «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»، مكه است <ref>عروسى‌حويزى، 1415: ج5، 606</ref>.

همچنین در آیۀ بیست سوره مؤمنون {{QFrame|Surah=23|Ayah=20}}<ref>و از طور سينا درختى برمى‌‏آيد كه روغن و نان خورشى براى خورندگان است</ref> ، به‌طور غیرمستقیم به زیتون، به‌عنوان درختی اشاره شده که در «طور سیناء» می‌روید و از آن، روغنی خوراکی به‌دست می‌آید.

=فواید و طول عمر درخت زیتون=
لفظ «مبارک»، به همراه تمام مشتقات آن، 32 مرتبه در قرآن به‌کار رفته است. حائز اهمیت است لفظ «مبارک و مبارکه» در خصوص قرآن ، مکه ، باران ، تحیت ، حضرت عیسی(ع) ، زمان (شب قدر) و مکان مبارک و درخت زیتون به‌کار رفته است. جالب است در میان انواع میوه‌های ذکر شده در قرآن، فقط از درخت زیتون، با این صفت نام برده شده است. همچنین توجه به این نکته که وادی ایمن نیز با این صفت به کار رفته تأمل برانگیز است.

هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (99) می‌نویسد کلمۀ مبارک، زیتون را یک چیز بسیار مفید، مقدس و خجسته معرفی می‌کند. قرآن با قسم یادکردن به زیتون، آن را مهم جلوه داده و علم ثابت کرده که زیتون نه تنها یک غذای لذت‌بخش است؛ بلکه یک منبع مفید برای صحت نیز می‌باشد.

کلمۀ «مبارکه» از ریشه «برک» در اصل به معنای ثابت‌بودن است (ابن فارس، 124) و «برکه» به معنی فزونی و نموّ است (فراهیدی، 1410: ج5، 367). این واژه هر چند كه در معانى<ref>
واژه «بَرْك» به معنی سينه شتر است.</ref> ديگر نيز به ‌كار رفته است؛ ولی معناى همراهى و پايدارى و ملازمت نيز از آن استنباط مى‏شود. «مُبَارَك»، چيزى است كه در آن خير و بركت باشد؛ بنابراين به هر چيزى كه فزونى و زيادتى نامحسوس در آن مشاهده شود، مبارك مى‏گويند (راغب‌اصفهانی، 1412: 119).

با توجه به مطالب ذکر شده، می‌توان نتیجه گرفت كه «بركت» به معناى فايدۀ ثابت است ممكن است گاهى از آن، مطلق ثبوت اراده شودو با نموّ و زيادت و سعادت قابل جمع بوده؛ بلكه به‌دور از اين معانى نيست. (قرشی، 1371: ج1، 189).

مفسران دربارۀ اینکه خداوند متعال از درخت زیتون با صفت «مبارکه» یاد می‌کند، دلایل مختلفی را بیان می‌دارند: برخى گويند: به‌سبب اين‌ است كه منافع آن زياد است. برخى دیگر گويند: علت اينكه زيتون را ذكر مي‌كند به‌خاطر اين است كه روغن آن بهتر مى‏سوزد. بعضى براین باورند: كه زیتون اولين درختى بود كه پس از طوفان نوح روئيد و محل روئيدن آن جايگاه انبياء بوده است، برخى گويند: به‌خاطر اين است كه هفتاد پيامبر، از جمله ابراهيم(ع) آن را مبارك ساخته‏اند؛ بدين علت مبارك ناميده شده است (طبرسی، 1372: ج7،225).
در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده كه زيتون را بخورانيد و به تن بماليد كه از درخت مباركى است‏ (كمره‏اى، 1351، ج10، 21).
در حدیثی از امام علی(ع) نیز آمده با روغن زیتون، بدن را چرب کنید و با آن، خورش بسازید، چرا که روغن نیکان و خورشِ برگزیدگان است، دوبار به پاکی سوده شده، در آن، بِدان هنگام که روی می‌کند و بِدان هنگام که پشت می‌کند، برکت نهاده شده است و با وجود آن، هیچ بیماری‌ای زیان نمی‌رساند (کلینی، ج6، 331).
برداشتی که از مبارک‌بودن درخت زیتون شده و فقط به فواید بی‌شمار میوۀ آن توجه شده، غالباً از آنجا نشأت می‌گیرد که «مبارکه» صفت برای «زیتونه» در‌نظر گرفته شده؛ در‌حالی‌که در متن آیه، صفت «مبارکه» بلافاصله بعد از «شجره» آورده شده، نه «زیتونه». در حقیقت «مبارکه صفت برای شجره است» (درویش، 1415: ج6،606)؛ یعنی تمام اجزای درخت زیتون، از برگ و میوه و چوب، همگی، پربرکت هستند و این صفت، فقط مختص به میوۀ آن نیست. همچنین با نظر به معنای «ثبات» که ابن‌فارس در ریشۀ این کلمه نهان دانسته، علاوه بر فواید تمام اجزای درخت زیتون، باید به ویژگی خاص آن، ثبات درخت زیتون، نیز توجه شود.

درخت زیتون، از فواید بی‌شماری برخوردار است. این درخت بهعلت همیشه سبزبودن در ایجاد فضای سبز و حفاظت از خاک، به‌ویژه در شیب‌ها و اماکنی که دارای خاک نامناسب هستند، به‌کارمی‌رود. علاوهبرآن، از روغن میوه و هسته آن می‌توان در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی استفاده نمود. حائز اهمیت است که از برگ این درخت نیز به‌عنوان دارو استفاده می‌شود )طباطبایی، 1374: 2و10). چوب زیتون مرغوب، خوش نقش، خوش رنگ، جلاپذیر است و کاربردهای فراوانی در خراطی و ساخت وسایل تزیینی و تهیه روکش‌های مرغوب دارد (حسن‌عباسی، 1373: 31). فواید درخت زیتون و محصولات حاصل از آن بسیار زیاد می‌باشد که به برخی از آن‌ها به‌صورت مختصر اشاره شد. در ادامه، در بخش مربوط به روغن زیتون، به سایر خواص آن اشاره می‌شود.

همچنین، درخت با برکت زیتون، عمر بسیار طولانی دارد. ساقه‌های قوی و بیش از هزار ساله درختان زیتون در حاشیه دریای مدیترانه همواره شگفتی جهانگردان، گیاهشناسان و دانشمندان علوم طبیعی را برانگیخته است )طباطبایی،1374: 6). تئوفراستوس، معتقد است که این گیاه تا دویست سال عمر میکند؛ امّا بررسی‌های اخیر محققان با شمارش حلقه رشد سالیانه نشان داده که این درخت تا دوهزار سال نیز می‌تواند عمر نماید (راکهام و مودی ، 1997: 200). برخی نیز ذکر کرده‌اند که زیتون تا سه‌هزار سال نیز می‌تواند عمر نماید (جانی‌نودهی، 1373: 52). در علیآباد گرگان درختان زیتونی وجود دارند که عمر آن‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. علاوهبرآن، درختان زیتونی در منطقه بختیاری در روستای «سونک» و در منطقه «زیتی» دیده شده که عمر آن‌ها به بیش از هشتصد تا هزار سال می‌رسد )طباطبایی، 1374: 4). یکی از نکات جالب دربارة درخت زیتون، به ارثرسیدن این درخت می‌باشد که شاید بهعلت عمر طولانی آن است، به‌گونه‌ای که در‌خصوص آن گفته شده است که جزء معدود درختانی است که به ارث می‌رسد (پاک‌نژاد، 160:1355).

[[پرونده:درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|تصویر 1: نمایی از درختان زیتون تنومند با عمر طولانی]]

بنابراین، درخت زیتون علاوه بر خواص بسیاری که دارد؛ در میان سایر درختان نیز بیشترین عمر را دارد که این دو موضوع، هم با معنای ریشه «برک»، یعنی ثبات و پایداری و هم با معنای کلمه «مبارک»، یعنی پربرکت‌بودن درخت زیتون، کاملاً سازگار است.

در قرآن کریم، نام 22 گونه گیاهی ذکر شده است که به هفده خانواده گیاهی تعلق دارند. این گونههای گیاهی شامل انواع درختی، بوتهای و علفی هستند. در میان گیاهان نام برده شده در قرآن، دو خانواده گندمیان(Poaceae) و حبوبات (Fabaceae) دارای گیاهانی یکساله هستند که رژیم غذایی اغلب اقوام و چهارپایان به گونههای آن‌ها وابسته است و جزء اولین و دومین گیاهان مهم اقتصادی جهان به‌شمار میآیند. خانوادههایی چون زیتون (Oleaceae) و انگور (Vitaceae) با وجود محدودبودن تعداد گونههای کاربردی آنها، به‌سبب استفاده اقتصادی نیز در جایگاه بالایی قرار دارند (بنت، بی‌تا، 1).

یکی از گیاهان مهم و اقتصادی خانواده زیتون، درخت زیتون است که رژیم غذایی و اقتصاد بسیاری از کشور‌های حوزه مدیترانه به آن وابسته است. با توجه به آنچه ذکر شد، مطلبی که نظر هر خواننده هوشیار را به خود متوجه میکند، ذکر کلمه «مبارکه» برای درخت زیتون در قرآن کریم است. همانطورکه ذکر شد دو خانواده مهم اول دارای گیاهان یکساله کاربردی هستند و پس از آن‌ها با توجه به ذکر قرآن و اهمیت گیاهان در نزد انسان درخت زیتون به لحاظ کاربردی از سایر درختان متمایز میشود و این همان توصیف بهجا و مناسب قرآن برای درختی است که تمام اجزای آن اعم از چوب، میوه، برگ و حتی خود درخت دارای موارد استفاده متعدد است. در آیات 99و 141 سوره انعام مقایسه‌های قابل تأملی (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَمُتَشابِهٍ) در مورد میوه‌هایی چون انار و خرما با زیتون بیان شده است که ممکن است در نگاه اول سؤال برانگیز باشد؛ ولی پس از بررسی‌های علمی تحسین هر خواننده هوشیاری را برمی‌انگیزد. تشابه و تفاوت‌های این جنس‌ها در جدول زیر آمده است.
[[پرونده:تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون.jpg|قاب|وسط|جدول 2: تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون. (مظفریان،1383)]]

=زادگاه درخت زیتون=

آیۀ 35 سوره نور، پس از ذکر مبارک‌بودن درخت زیتون، به بیان صفت دیگری از آن درخت می‌پردازد: «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...». این عبارت، در واقع، صفت دوم «شجره» بوده (درویش، 1415: ج6،606) و مفهوم را نه به طور صریح، بلکه با کنایه بیان می‌کند (ابن‌عاشور، ج18،193). عبارت «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...» تنها یک‌بار در قرآن به‌کار رفته است. اگرچه مشتقات دو واژه «شرق» و «غرب» در 17 آیه قرآن به‌کار رفته است.

از این‌رو، دربارۀ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی، تفسیرها و مصادیق مختلفی ارائه شده است:

برخی گویند: درختى است كه تمام جوانب آن به طور مساوى در معرض تابش نور آفتاب است، نه در جانب شرق باغ و كنار ديوارى قرار گرفته است و نه در جانب غرب كه تنها يك سمت آن آفتاب ببيند و در نتيجه ميوه آن نيمى رسيده و نيمى نارس و روغن آن ناصاف ‌گردد (مکارم‌شیرازی، 1374: ج14، 477)؛ بلكه در وسط قرار دارد و ميوه‏اش به خوبى مى‏رسد و روغنش زلال است. دليل بر اين معنا، جمله «يَكادُ زَيْتُها يُضِي‏ءُ، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» است؛ چون سياق آیه اين است كه مراد از آن، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى‏شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد (طباطبایی، 1417: ج15،124)، يعنى نه چنان است كه از سايه بهره نگيرد و نه چنان است كه از خورشيد بهره نگيرد؛ بلكه از هر دو بهره مي‌گيرد (طبرسی، 1372: ج7، 255). در روایت<ref> «لا خير في شجره و لا في نبات في مفيأة و لا خير فيهما في مضحى».</ref> است: هیچ نفعی در درخت و گیاهی که همیشه در سایه یا نور خورشید باشد، نیست (بیضاوی، 1418: ج4، 107).
دیگر اینکه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق يا مغرب برويد؛ بلكه درخت بهشتى است. بعضى ديگر گفته‏اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق و مغرب دنيا نيست؛ بلكه از درختان شام است که در ميان مشرق و مغرب قرار دارد و روغن آن بهترين روغن است. این دو دیدگاه اخیر، از نظر علامّه طباطبایی (1417: ج15، 124) پذیرفتنی نيست؛ چون از سياق آیه فهميده نمى‏شود.
همچنین احتمال داده‌اند، منطقه‌ای بین شرق و غرب سرزمین عرب، یعنی شام مدّ نظر باشد (ابن‌عاشور، ج18،193) که گفته شده زادگاه درخت زیتون است.
البته، مفسران دربارة تخصيص درخت زيتون به صفت نه شرقی و نه غربی «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، دلایل متعددی را بیان داشته‌اند که تمام آن‌ها می‌تواند در مشخص‌شدن آن نوع، درخت زیتونی که مدّ نظر قرآن است دخیل باشد:
برخی گفته‏اند: براى آن است كه بیان نماید روغن آن درخت، روشن‌تر و صاف‏تر است. برخی دیگر گفته‏اند: براى آن كه شاخه‏هاى آن، از سر تا پا همه برگ دارد. همچنین گفتند: براى آن است كه در استخراج روغن آن نیاز به فشردن نیست یا براى آنكه زیتون، اوّلین درختى است كه بر زمين رویید. نیز گفته‏اند: اوّلین درخت كه پس از طوفان بر زمين پديد آمد یا براى آن كه زادگاه آن در شام و بيت المقدّس است كه منزل انبيا و اولياست و زمين مقدّسه است (ابوالفتوح‌رازى، ج‏14، 147).

در‌خصوص این مطلب، لازم است به آیۀ بیست سورۀ مؤمنون که به‌طور غیرمستقیم به زیتون اشاره دارد، نیز اهتمام ورزید. در این آیه، «وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآكِلِين»، گفته شده مقصود از درختى كه در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مى‏آيد، درخت زيتون است (طباطبایی، 1417: ج15، 23).
مفسران دربارۀ مراد از «طور سيناء»، دو احتمال عمده داده‏اند:

نخست اينكه اشاره به همان كوه طور معروف، واقع در صحراى سينا دارد؛ دوم اينكه طور سيناء جنبه توصيفى دارد و به‌معنى كوه پربركت يا كوه پردرخت يا كوه زيبا است؛ چون طور به‌معنى كوه و سيناء به‌معنى پربركت و زيبا و مشجر است (مکارم‌شیرازی، 1374: ج14،220).

حال دربارۀ کوه طور، ابن‌زيد گوید: كوهی است در ميان مصر و أيل كه حضرت موسى(ع)، در آنجا با خداى مناجات كرد. مقاتل گوید: اوّلین كوهى است كه زيتون بر آن رويید. (ابوالفتوح‌رازى، 1408: ج14،15). بنابراین، کوه طور واقع در صحرای سینا می‌تواند یکی دیگر از احتمالات نخستین محل پیدایش درخت زیتون باشد.

از این‌رو، برای بررسی دقیق علمی، می‌توان احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی یا به عبارت دیگر، احتمالات ایشان دربارة زادگاه درخت زیتون را چنین دسته‌بندی کرد که در جدول شماره سه نشان داده شده است.

[[پرونده:زادگاه درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|جدول3: احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی (زادگاه درخت زیتون)]]

تحقیقات علمی متعددی، به‌منظور جستجوی زادگاه اصلی درخت زیتون صورت گرفته است؛ امّا هنوز دربارة خواستگاه دقیق آن اظهار نظر قطعی نشده است. هرچند که بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای داشته و 35تا40 گونه درختی یا درختچه‌ای و حدود 1200رقم دارد. مناطق مدیترانه‌ای به مناطقی اطلاق می‌شوند که در فاصله بین طول جغرافیایی 30تا45 درجه واقعاند، این مناطق بهار و پاییز کوتاه، تابستان گرم و خشک و زمستانی معتدل و بارانی دارند (صالحی، 1373: 73).
زیتون، گونه‌ای دیپلوئید (2n کروموزومی) با 2n=2x=46 است که به دو زیر گونه تقسیم می‌شود.Olea europaea زیر گونه europaea و O. europaea زیر گونه cuspidate دو زیر گونه‌ای هستند که بهطور وسیع پراکنده شده‌اند.Olea europeae: sub sp. europaeae var. sylvestris گونه خودرو (وحشی) محسوب می‌شود (براچی و دیگران، 2011: 450). زیتون‌های وحشی از جنوب آفریقا تا جنوب آسیا، در کوههای صحرا و مکرانسیا دیده شده‌اند (نور محمدی ، زهرا و دیگران ،2012: 708). بررسی‌های لومارت و همکاران در سال 2000 نشان داد که در بین دسته زیتون به لحاظ تکاملی می‌توان سه قبیله را تشخیص داد؛ تاکسون‌های جنوب و شرق آفریقا؛ تاکسون‌های آسیایی؛ تاکسون‌های متعلق به مکرونسیا،صحرا و مدیترانه. طبق این بررسی‌ها مشخص شد که زیتونی که امروزه کشت می‌شود با تاکسون‌های متعلق به صحرا و مکرونسیا ارتباط نزدیکتری به لحاظ کلروپلاستی دارد و گونه‌های متعلق به شرق آفریقا و آسیا باید از زیتون مدیترانه‌ای به لحاظ گونه‌ای جدا قرار گیرند (لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 547). گونه O. europaea زیرگونه sylvestris تنها گونه‌ای است که برای کشتکردن اهلی شده تا Olea europaea زیر گونه europaeaاز آن به‌دست آید (لومارت، رزالین و دیگران، 1997: 39). بهعبارتدیگر، این گونه، قدیمی‌ترین گونه کاشته شده است. سایر تاکسون‌های زیتون وحشی یا برای تغذیه دامها یا برای بهره‌برداری از چوب سخت آن‌ها به‌کار میروند (لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 548)؛ زیرا گونه‌های وحشی دارای میوه کوچکتر و روغن کمتری هستند. تحقیقات نشان داده است که بیشترین تنوع ژنتیکی زیتون در شمال غربی آفریقا وجود دارد (بسنارد و دیگران، 2008 :25). بسنارد و همکاران در سال 2013، با بررسی فیلوژنتیکی ژنوم کلرپلاستی زیتون در مناطقی موسوم به نقاط داغ یا Hotspot (اماکنی که بیشترین تنوع زیستی با درجه بالای آسیب‌پذیری را دارا هستند) و پراکنش ژنوم پلاستیدها، نحوه پراکنش گونه‌ها و فسیل‌های ماکروسکوپی به جا مانده سه منطقه را به عنوان زادگاه این اجداد تعیین نموده اند. قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق مناطقی هستند که به عنوان زادگاه زیتون در نظر گرفته شدند(بسنارد و دیگران، 2013 :1471).

علاوه بر موارد یاد شده، زیتون مقدس یا زیتون وحشی با نام علمی Olea aucherii یا Olea chryscphillaگونه‌ای از زیتون است که اصل و مبدأ آن از اتیوپی (حبشه) است که در عربستان، ایران (استان کرمان جنگلهای بین اسفندیه و سیرجان در ارتفاع 2000تا2500 متری) و جزایر اقیانوس هند می‌روید. برگ‌های آن، نقره‌ای متمایل به زرد طلایی است، حاشیه برگ‌ها قطور و صاف است. میوه ریز آن 6تا8 میلیمتر طول دارد (حسن‌عباسی، 1373: 36).

با توجه به بررسی‌های دانشمندان می‌توان نتیجه گرفت که بهترین زیتون و روغن حاصل از آن در مناطقی حاصل می‌شود که زمستان معتدل و تابستان گرم دارد (مناطق مدیترانهای) و تابش نور آفتاب بر تمام جوانب درخت زیتون در این مناطق میتواند بر مرغوبیت روغن آن تأثیر بهسزایی داشته باشد.

=اشتعال سریع روغن زیتون=

سپس، خداوند با عبارت «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به سومین ویژگی درخت زیتون اشاره می‌کند (درویش، 1415: ج6، 606) و می‌فرماید درخت زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى، روغن آن چنان مرغوب و با کیفیت است كه نزديك است بدون اينكه آتشى به آن برسد، شعله‏ور شود.
«یکاد» قید است. لازم به یادآوری است هرچه قیدها در جمله بیشتر باشد توضیح و تخصیص جمله نیز بیشتر شده و فائد‌ه‌اش کامل‌تر می‌شود و اگر قیدهاحذف شود؛ کلام، دروغ یا غیر مورد نظر خواهد شد، مثل همین آیه که اگر کلمه «یکاد» حذف گردد این سخن بدلیل مشاهده و واقعیت عینی کذب خواهد شد و هدف و غرض مورد نظر یعنی نزدیکی و قرب، از دست خواهد رفت (هاشمی، 1380: 152).

واژۀ «زیت» در لغت به معنی روغن (قرشی، 1371: ج3، 190) و عصاره زيتون است (فراهیدی، 1410: ج7، 378؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 384؛ ابن‌منظور، 1414: ج2، 35). قيد روغن، آن هم از درخت زيتونى که نه شرقى است و نه غربى، براى اين است كه بر صفا و زلالى روغن و جودت آن و در نتيجه صفاى نور آن به‌خاطر خوش‏سوزيش دلالت كند؛ چون در ادامۀ آیه مى‏فرمايد، روغنى است كه گويا بدون كبريت هم مى‏خواهد مشتعل شود (طباطبایی، 1417: ج15،124).

گفتنی است «أضاء» به معنای افروخت و افروخته شد (راغب‌اصفهانی، 1412: 514) از باب «إفعال» لازم و متعدى<ref>مانند آیه «... أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ ...» (بقره،20) كه فعل «أَضاءَ» لازم آمده و آیه «... فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ...» (بقره،17) که متعدى به‌كار رفته است.</ref> به‌كار می‌رود (قرشی، 1371: ج4، 202). این کلمه از ریشه «ضوء» بر نور دلالت دارد (ابن‌فارس، 604)؛ امّا فرق میان نور و ضیاء در این است که ضیاء بالذات است، مثل نور خورشيد؛ ولی نور بالعرض و اكتسابى است، مانند روشن‌شدن دیوار با نور خورشید (طریحی، 1375: ج1، 272). جالب است بدانیم، «يُضىِ‏ءُ» در این آیه، همانطور که در ترجمه فولادوند (354) گفته شد به معنای لازم به‌کار رفته؛ یعنی «افروخته مى‏شود». احتمالاً این کاربرد، اشاره به ذاتی‌بودن احتراق روغن زیتون دارد. همچنانکه خداوند متعال در ابتدای آیه نیز می‌فرماید: «... يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ ...»، مصدر «وقد» به معنای افروخته‌شدن آتش است<ref>به‌طور استعاره براى درخشيدن هم به‌کار مى‏رود (راغب‌اصفهانی، 1412: 879).</ref> (فراهیدی، 1410: ج5، 197؛ ابن‌فارس،1100؛ قرشی، 1371: ج7، 233؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 879)؛ پس ممکن است معنای «يُوقَدُ» و «يُضىِ‏ءُ» بر‌ اشتعال خود‌به‌خودِ روغن زیتون اشاره نماید؛ علاوه بر آن، عبارت «... وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به عنوان مبالغه تأکید می‌کند بدون اینکه حتی آتشی به آن روغن نزدیک شود، گویا خودش شعله‌ور می‌شود.
مراد از «بودن نور بالاى نور» به‌طورى كه بعضى گفته‏اند (زمخشری، 1407: ج3، 241): دو چندان بودن و شدت آن است نه تعددش. پس مراد اين نيست كه نور معين يا غيرمعينى است بالاى نورى ديگر نظير آن باشد و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است؛ بلكه مراد اين است كه آن نورى متضاعف و دو چندان است، بدون اينكه يكی از ديگرى متمايز باشد (طباطبایی، 1417: ج15، 124).

پاک‌نژاد در کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر (135) می‌نویسد؛ میوه زیتون شامل مواد زیر است: 30% وزن زیتون رسیده آب، 5% مواد سفیدهای، 10% مواد قندی و 52% روغن که در آن500 واحد بینالمللی کاروتن موجود است؛ ولی مقدار ویتامین‌های دیگرش قابل ملاحظه نیست. روغن زیتون تنها روغنی است که با چربی شیر انسان و با تریولن موجود در بافت‌های بدن انسان شبیه است. مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد؛ هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر شویم مقدار روغن زیادتر می‌شود. مثلاً در فرانسه یک گونه 20% و همان گونه در تونس 29% روغن می‌دهد. باید توجه داشت که میزان روغن زیتون بسته به نژاد و زیستگاه متفاوت است. از هسته زیتون نیز روغنی استخراج می‌شود که با روغن میوه متفاوت است. مقدار روغن موجود در زیتون بیشتر به نوع میوه بستگی دارد، معمولاً از پیرابر گیاه ۶۰تا۷۰ درصد روغن می‌توان بدست آورد. علاوه بر روغنی که از میوه گرفته می‌شود هسته زیتون هم دارای 52/28 % روغن است. روغن هسته خوراکی است. وزن مخصوص روغن هسته زیادتر ولی روغن میوه خالص‌تر است.

ترکیبات شیمیایی روغن زیتون عبارت است از اسید‌های چرب اشباع که به‌صورت گلیسرید‌ها و در نتیجه پایینآمدن حرارت، کموبیش تهنشین می‌شوند و مارگارین نام دارند. به‌طورکلی، روغن به‌دست آمده از مناطق گرم، مارگارین فراوانتری دارد که برای حذف آن، روغن را در محل سردی قرار می‌دهند و سپس صاف می‌کنند تا مارگارین آن‌ها گرفته شود. مواد دیگر روغن زیتون به قرار زیر است: 5/1 % مواد غیرصابونی مانند فیتومترین و ماده رزینی به نام ویریدین (Viridine) .اسیدپالمتیک، اسید استئاریک، اسید آراشیدیک، اسید اسید هگزادسنئوئیک، اسید اولئیک، اسید لینولئیک، مقداری ویتامین آ و ‌ای هم دارد. کلروفیل، لیستین، زانتوفیل، دیاستاز‌ها و گلوکوزید‌های تلخ از موارد دیگری هستند که در روغن زیتون وجود دارد. لازم به ذکر است که مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب داراي يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند (تورا و دیگران، 2007 : 108). اسیدهای چرب در اشتعال روغن نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. اسید اولئیک موجود در روغن زیتون و برخی دیگر از روغن‌های زیستی، جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه ، 2005، 1068). همان‌طورکه می‌دانید روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. طبق نظر دانشمندان اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن نسبت به اسیدهای چرب اشباع دارای مزیت و برتری بوده و می‌توانند به مدت طولانی‌تری نورافروزی کنند (پاک‌نژاد، 142:1355).

برخی ترکیبات به مقدار بسیار جزئی در روغن زیتون وجود دارند، مانند ترکیب فنولی به نام secoiridoides، که مسئول خواص درمانی آن هستند (براچی و دیگران، 2011: 449). نوع و ميزان تركيبات شيميايي موجود در روغن زيتون از جمله تركيب اسيدهاي چرب، تركيبات آنتي‌اكسيداني و رنگدانه‌ها نماد كيفيت آن است كه خود به چندين عامل مانند رقم، شرايط اقليمي، روش استخراج و مرحله رسيدگي ميوه زيتون بستگي دارد. تحقيقات نشان داده است كه ميزان توكوفرول‌ها به نوع رقم، ميزان پلي‌فنل‌ها به منطقه كشت گياه، و ميزان اسيدهاي چرب به هر دوي اين عوامل بستگي دارد (علوي رفيعي، سمیه و دیگران،1390: 85). لازم به ذکر است که در حال حاضر از تفاله‌ها و پسماندهای زیتون برای تولید انرژی سازگار با محیط زیست استفاده می‌شود یا از آن برای حاصلخیز‌ساختن باغات بهره می‌گیرند (ایلداری، 1388: 22تا24).

=انواع روغن زیتون=

روغن‌کشی زیتون غالباً به کمک آسیاب صورت می‌گیرد. روغن‌کشی اولیه به حالت سرد روغن خالصی به دست می‌دهد که حاوی مواد مؤثرتری است. روغن‌کشی ثانویه روغن معمولی‌ را فراهم می‌آورد (مجیدی خامنه، 1379: 27). در روغن‌کشی‌های بعدی، روغنی به دست‌ می‌آید با کیفیت نازل‌تر که معمولاً در صنایع به مصرف می‌رسد. یکی از این روغن‌ها روغن لامپانت نام دارد که برای سوخت در چراغهای روغنی به‌کار برده می‌شود )طباطبایی، 1374: 348)، امّا در کل روغن زیتون بر سه نوع است:

1. روغن زیتون رسیده

2. روغن زیتون نرسیده

3. روغن زیتونی که بعد از یک‌بار روغنگیری از زیتون مجدداً از آن روغن می‌گیرند.

==خواص انواع روغن زیتون==

روغن زیتون خواص بسیاری دارد که به‌طور مختصر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود (پاک‌نژاد، 166:1355تا169):

1. روغن زیتون رسیده: برای درد اعصاب و عرق النساء، قولنج، رفع جرب، بیاض رقیق و ... مفید است.

2. روغن زیتون نرسیده: معتدل و قابض، مسمن و مدر، مقوی لثه و دندان، موافق معده و ... است.

3. زیتار: برای درد مفصل، عرق النساء، نقرس، استسقا و التیام زخمهای بدن لاغر و ...مفید است.

=نتیجه گیری =

در آیه 35 سوره نور، تعبیر «شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ» با اختصاص صفت «مبارکه» به درخت زیتون، در میان 22 نوع گیاهی که در قرآن نام برده شده، بیانگر اهمیت درخت زیتون و میوة آن است. در معنای کلمه «مبارکه» و ریشه «برک»، دو نکته بسیار ظریف نهفته است. از آنجا که ریشه «برک» به معنای ثابت‌بودن و «مبارکه» به معنای چیزی پرخير و بركت است، علاوه بر فواید بی‌شمار درخت زیتون، به ویژگی خاص آن، یعنی ثبات و عمر طولانی درخت زیتون نیز اشاره دارد. در ضمن، قرارگرفتن این واژه پس از لفظ «شجره»، دلالت بر خواص تمام اجزای درخت زیتون دارد، نه صرفاً میوة آن.

سپس در ادامه آیه، به درخت زيتونى اشاره شده كه نه شرقى است و نه غربى و روغن آن چنان مرغوب است كه نزديك است بدون هیچ آتشى شعله‏ور شود «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ».

احتمالات مفسران دربارة این نوع درخت زیتون که روغن بسیار مرغوبی دارد و شرقی و غربی نیست، اگرچه متفاوت است؛ امّا در کل، به سه نکته کلیدی اشاره دارد: اول اینکه این درخت زیتون در سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین قرار دارد؛ دوم اینکه نور آفتاب بر تمام جوانب آن به‌طور یکسان می‌تابد؛ سوم اینکه دارای مرغوب‌ترین روغن با خاصیت اشتعال‌زایی سریع است.
با توجه به اشارات قرآن، در بررسی‌های علمی، زادگاه درخت زیتون و ویژگی‌های آب‌‌‌‌‌‌و‌هوایی آن منطقه و کیفیت روغن زیتون آن، اهمیت می‌یابد.

با اینکه پژوهش‌های علمی نشان داده که زادگاه زیتون در 3 منطقه قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق می‌باشد؛ ولی هنوز نمی‌توان به طور قطع دربارة زادگاه دقیق درخت زیتون، اظهار نظر قطعی کرد؛ هرچندکه بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای دارد و این منطقه تقریباً در میانة کره زمین واقع شده و از تابش یکسان نور آفتاب برخوردار است که در مرغوبیت روغن آن نیز تأثیر دارد. همچنین دارای تابستانی گرم و زمستانی معتدل است. تحقیقات صورتیافته بیانگر آن است که مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد و هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر باشد، مقدار روغن زیادتر می‌شود.

در یک زیتون رسیده 52% روغن وجود دارد. مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب با يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی موجود در روغن زیتون علاوه بر خواص درمانی در اشتعال روغن زیتون نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن در مقایسه با اسیدهای چرب اشباع از مزیت بیشتری برخوردار هستند. محققان بر این اعتقاد هستند که بهترین بیودیزل روغنی است که غنی از اولئیک اسید یا palmitoleic acid باشد. این اسیدهای چرب غیراشباع (تک باند) C18:1 و C16:1بهترین گزینه‌ها جهت سوخت بیودیزل هستند؛ زیرا در دمای سرد دیرتر از اشباع منجمد شده و راحت‌تر از غیراشباع (چند پیوند) اکسید می‌شوند. اسید اولئیک جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه، 2005: 1068). مقایسه اسیدهای چرب موجود در روغن‌های گیاهی حاکی از آن است که بیشترین مقدار اسید اولئیک در روغن زیتون یافت می‌شود. علاوه بر اسید چرب ترکیبات دیگری از جمله ترکیبات فنولی در روغن زیتون یافت شده‌اند. میزان فنول کل موجود در روغن زیتون نیز در پایداری در برابر اکسیداسیون تأثیر به‌سزایی دارد (میزان این ماده در ارقام و طول‌های جغرافیایی- مختلف متفاوت است) (هاشم‌پور و دیگران، 1389: 47). یکی از ترکیبات فنلی مهم در روغن زیتون هیدروکسی تیروزول که در برگ، تفاله و روغن زیتون یافت می‌شود. این ترکیب آتش‌گیر بوده و نقطه اشتعال آن 15 درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

اصطلاح « نُّورٌ عَلىَ‏ نُورٍ » شاید به خصوصیت نورافروزی روغن زیتون مرتبط باشد و این دور از ذهن نیست. بررسی‌های اخیر دانشمندان بر روی روغن زیتون و برخی روغن‌های گیاهی دیگر مانند روغن ذرت، سویا، آفتابگردان حاکی از وجود موادی با خاصیت فلوروسنت (نوردهندگی) در آنهاست. تحقیقات بیشتر بر روی این روغن‌ها به همراه مقایسه آن‌ها با روغن زیتون بکر بیانگر آن بود که روغن زیتون بکر در مقایسه با سایر روغن‌ها دارای خاصیت نوردهندگی بیشتری است و در سه طول موج این خاصیت را نشان می‌دهد؛ در صورتی که سایر روغن‌ها حتی روغن زیتون عادی در یک طول موج در محدوده 430تا450 نانومتر این خصوصیت را از خود بروز می‌دهد. ساطع‌شدن نور متوسط در طول موج 681 نانومتر مربوط به کلروفیل و نور قوی در 252 نانومتر مربوط به ویتامین E می‌باشد (کی ریاکیدیس، 2000: 1435). مطالعات زندومنقی و همکاران در سال 2005 بر روی روغن زیتون بکر نیز بیانگر آن بود که در طول موج 315تا330 نانومتر پلی فنول‌ها و فرول‌های فلوروسنت و در 350تا600 نانومتر برخی ویتامین‌های موجود در روغن زیتون دارای این خصوصیت هستند.

در نهایت تأکید قرآن بر «مبارک‌بودن زیتون» و «نه شرقی و نه غربی بودن» این درخت و «اشتعال بدون آتش» روغن آن، نیازمند بررسی‌های گسترده‌‌ای است.

=پانویس=
{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

=منابع=

1. فولادوند، محمدمهدى، 1415ق، ترجمه قرآن، چ1، تهران: دار القرآن‌الكريم (دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى).

2. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير.

3. ابن‌فارس، احمد، بی‌تا، معجم المقاییس فی اللغه، به‌تحقیق شهاب‌الدین ابو‌عمرو، بیروت: دار الفکر.

4. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مكرم، 1414ق، لسان العرب، چ3، بيروت: دار صادر.

5. ابوالفتوح‌رازى، حسين‌بن‌على، 1408ق، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، مشهد: بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.

6. ایلداری، سهیل، 1388، «زیتون هدیه الهی و نشان صلح»، مجله روند اقتصادی، ش 48، ص22تا24.

7. بيضاوى، عبدالله‌بن‌عمر، 1418ق، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، چ1، بيروت: دار احياء التراث العربى.

8. پاکنژاد، سید رضا، 1355، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، چ9، تهران: کتاب فروشی اسلامیه.

9. جانینودهی، سیدعباس، 1373، «زیتون و اهمیت آن»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص52.

10. جعفرى، يعقوب، كوثر.

11. حسنعباسی، نوروزعلی، 1373، «زیتون درختی مقدس؛ اعجاب انگیز با کاربردهای مختلف»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص306.

12. درويش، محيى‌الدين، 1415ق، اعراب القرآن و بيانه، چ4، سوريه: دار الارشاد.

13. راغب‌اصفهانى، حسين‌بن‌محمد، 1412ق، المفردات في غريب القرآن، چ1، بيروت: دارالعلم‏، دمشق: الدار الشاميه.

14. زمخشرى، محمود، 1407ق، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، چ1، بيروت: دار الكتاب العربي.

15. صالحی، سید جواد، 1373، «گزارش مطالعات اقتصادی- اجتماعی ناحیه مرکزی طارم»، گرگان: فجررایانه، ص73.

16. طباطبايى، سيدمحمدحسين، 1417ق، الميزان فى تفسير القرآن، چ5، قم: جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.

17. طباطبایی، محمد،1374، «زیتون و روغن آن»، تهران: صندوق مطالعاتی توسعه کشت زیتون، 399ص.

18. طبرسى، فضل‌بن‌حسن، 1372ش، مجمع البيان فى تفسير القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.

19. طريحى، فخرالدين، 1375ش، مجمع البحرين، چ3، تهران: كتاب‌فروشى مرتضوى.

20. عروسى‌حويزى، عبدعلى‌بن‌جمعه، 1415ق، تفسير نور الثقلين، چ4، قم: اسماعيليان.

21. علوي‌رفيعي، سميه و دیگران،1391، «مشخصات فيزيكي شيميايي روغن‌هاي زيتون تجاري ايراني»، مجله علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران، س7، ش2، ص85تا94.

22. فاروقی، محمد اقتدار حسین، 1379، گیاهان در قرآن، ترجمه احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

23. فراهيدى، خليل‌بن‌احمد،1410ق، كتاب العين، چ2، قم: هجرت.

24. قرشى، سيدعلى‌اكبر، 1371ش، قاموس قرآن، چ6، تهران: دار الكتب الإسلامية.

25. کلینی، الکافی، اسلامیه.

26. كمره‏اى، محمدباقر، 1351ش، آسمان و جهان؛ ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، چ1، تهران: اسلاميه.

27. مجیدی خامنه، فریده، آذر1379، «میوه‌ها‌های بهشتی در قرآن؛ زیتون»، مجله گلستان قرآن، ش38، ص27تا28.

28. محدث، محبوبه، 1381، «نماد درخت زیتون»، نشریه فرهنگ و هنر، ش20و21، ص52تا61.

29. مظفریان، ولی الله،1383، درختان و درختچه‌های ایران، تهران: فرهنگ معاصر.

30. مظفریان، ولی الله،1383، رده بندی گیاهی، ج 1و 2. تهران: امیر کبیر.

31. مكارم‌شيرازى، ناصر، 1374ش، تفسير نمونه، چ1، تهران: دار الكتب الإسلامية.

32. هاشم‌پور، ابوذر و دیگران، 1389، «تأثير اقليم كازرون بر شاخصهاي كيفي روغن زيتون Olea europaea L ارقام زرد، روغني و ماري»، مجله علوم باغبانی ایران، د41، ش1،
ص53تا47.

33. هاشمی، احمد، 1380، جواهر البلاغه، ترجمه محمود خورسندی و حمید مسجدسرائی، چ2، نشر فیض.

34. Bennet, B,C, Twenty-Five Economically Important Plant Families,Economic botany, Encyclopedia of Life, 34 p.

35. Besnard, G, Garcia-verdougo, C, Rubio de casas, R,. Treier, U, A, Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence
from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany, 101; 25-30.

36. Besnard, G, Khadari, B, Navascués, M, Fernández-Mazuecos, M, El Bakkali, A, Arrigo, N, Baali-Cherif, D, Brunini-Bronzini de Caraffa, V, Santoni, S, Vargas,
P, Savolainen, V, 2013, The complex history of the olive tree: from Late Quaternary diversification of Mediterranean lineages to primary domestication in the northern Levant, Prociding of Royal Society Botanical science 7: 1471-2954.

37. Bianchini, F, Corbetta F, 1976, The complete book of fruits and vegetables, Crown Publishers.

38. Bracci, T, Busconi, M, Fogher, C, Sebastiani, L, 2011, Molecular studies in olive (Olea europaea L.): overview on DNA markers applications and recent advances in genome analysis, Plant Cell Rep 30: 449–462.

39. Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany 101: 25–30.

40. Janick, J, 2007, Fruits of the Bibles, Hortscience,42(5),1072-1076.

41. Khafagi, I, Zakaria, A, Dewedar, A, El-Zahdany, Kh, 2006, A Voyage in the World of Plants as Mentioned in the Holy Quran, International Journal of Botany 2(3): 242-251.

42. Kyriakidis, N, B. Skarkalis, P, 2000, Fluorescence Spectra Measurement of Olive Oil and Other Vegetable Oils, Journal of AOAC International, 83(6): 1435-1439(5).

43. Knothe, G, 2005, Dependence of biodiesel fuel properties on the structure of fatty acid alkyl esters, Fuel Processing Technology, 86 : 1059– 1070.

44.Lumaret, R, Ouazzani, N, Michaud, H, Villemur. P, 1997, Cultivated olive and oleaster: two very closely connected partners of the same species (Olea europaea). Evidence from enzyme Polymorphism, Bocconea 7: p 39-

45. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L, Theoretical and Applied Genetics, September 2000, Volume 101, Issue 4, 547-553.

46. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain, C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L., Theoretical and Applied Genetics, Volume 101, Issue 4, pp 547-553.

47. Marwat, S, Kh, Ajab Khan, M, Aslam Khan, M, Ahmad, M, Zafar, M, Rehman, F, Sulta, Sh, 2009, Fruit Plant Species Mentioned in the Holy Qura’n and Ahadith and Their Ethnomedicinal Importanc. American-Eurasian J. Agric. & Environ. Sci., 5 (2): 284-295.

48. Zandomeneghi , M, Carbonaro, L, Caffarata, C, 2005, Fluorescence of Vegetable Oils: Olive Oils, Journal of Agricalture and Food Chemistry, 53 (3): pp 759–766.

49. Noormohammadi, Z, Samadi-Molayousefi, H, Sheidai, M, 2012, Intra-specific genetic diversity in wild olives (Olea europaea ssp cuspidata) in Hormozgan Province, Iran. Genet. Mol. Res. 11 (1): 707-716.

50. Rackham, O, Moody, J, 1997, The Making of the Cretan Landscape, England: Manchester University Press, 200 p.

51. Tombesi, A, Michalakis, N, Pastor M, 1996, Recommendation of the working group on olive farming production techniques and productivity.

52. Tura, D, Gigliotti, C, Pedo, S, Failla, O, Bassi, D, Serraiocco, A, 2007, Influence of cultivar and site of cultivation on levels of lipophilic and hydrophilic antioxidants in virgin olive oils (olea Europea L.) and correlations with oxidative stability. Sci Hort; 112:108-19.

53. http://www.chempro.in/fattyacid.htm

[[رده:مقاله]]
[[رده: نور.آیه35]]
[[رده:زیست‌شناسی]]
[[رده:پزشکی]]
[[رده:اقلیم‌شناسی]]
[[رده:شیمی]]

فواید زیتون و اشتعال روغن آن از منظر قرآن و علم

2020-04-03T13:13:47Z

Hosna: /* زیتون در قرآن */

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

=چکیده=

زیتون با نام علمی Olea درختی همیشه سبز از خانواده Oleaceae است. زیتون یکی از قدیمی‌ترین گیاهان مناطق مدیترانه‌ای است. محققان معتقدند که آشنایی با زیتون و بهره‌برداری از آن در خاورمیانه، هم‌زمان با پیدایش اولین انسان‌های متمدن، به‌ویژه در شرق مدیترانه بوده است. قدیمی‌ترین مدرک مستند در مورد زیتون، روی الواح گلینی نقش بسته که مربوط به زمان مینوس<ref>Minos</ref> پادشاه کرت بوده است. روی این الواح اطلاعات جالبی از آن دوره، درباره گونه‌های مختلف زیتون و روغن آن ذکر شده است.

در کتب ادیان مختلف، به‌خصوص کتاب مقدّس مسلمانان، قرآن، از این درخت ارزشمند، نام برده شده و به برخی ویژگی‌های آن در آیه 35 سوره نور، همچون فواید بسیار زیتون، به‌طور غیرمستقیم با ‌کاربرد لفظ «مبارکه» و احتراق سریع روغن آن «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» اشاره شده است. لفظ «مبارکه» در میان انواع میوه‌هایی که در قرآن ذکر شده، فقط به درخت زیتون نسبت داده شده و بیانگر آن است که همه اجزای درخت، با برکت و سودمند بوده و این گیاه از ارزش والایی برخوردار است. بر این اساس، در مقاله حاضر سعی شده است به مدد اشارات قرآن، به فواید و عمر طولانی درخت زیتون، همچنین زادگاه احتمالاً مدیترانه‌ای آن و اشتعال سریع روغن آن به دلیل وجود اسیدهای چرب غیر‌اشباع پرداخته شود. ازاین‌رو، با وجود شناخت تجربی مردم آن عصر از فواید زیتون و کاربرد آن در درمان بیماری‌ها و استفاده به‌عنوان مادة سوختی برای چراغ‌ها، به جنبه‌ای دیگر از وجوه علمی قرآن اشاره می‌گردد.

=مقدمه=

درخت در اساطیر و افسانه‌های کهن همواره از حرمت و قداست والایی برخوردار بوده؛ در ادیان مختلف نیز بر کاشتن و نگهداری از درختان بسیار تأکید شده است. این توجه، ممکن است ریشه در نیاز مبرم انسان‌ به درختان داشته باشد. یکی از درختانی که نه تنها در اساطیر، بلکه در کتب مقدّس به آن بها داده شده، درخت زیتون است. یکی از گونه‌های مهم و اقتصادی زیتون، گونه Olea europaea از خانواده Oleaceae است. طبق تعریف گیاه‌شناسی، زیتون درخت یا درختچه‌ای است راست، همیشه سبز، به ارتفاع 10تا20 متر، اغلب پرشاخه و منشعب، با پوست سبز تیره. برگ‌های سرنیزه‌ای یا مستطیلی یا تخممرغی، با دمبرگ کوتاه و چرمی، با سطح فوقانی سبز تیره و سطح تحتانی نقره‌ای. گل‌ها سفید، میوه شفت و سبز رنگ، در حالت رسیده بنفش تیره یا سیاه‌رنگ، تخم مرغی، به قطر 1تا2 سانتی‌متر. رویشگاه آن ایران، اروپا، عراق و نواحی مدیترانه‌ای گزارش شده است<ref>مظفریان، 1383: 474تا475</ref>.

تامبسی <ref>Tombesi.</ref> در سال 1996 بیان می‌کند که زیتون برخلاف اغلب درختان میوه توانایی بالایی نسبت به تحمل شرایط محیطی دارد و می‌تواند در خاک‌های شور با درجه حاصلخیزی بالا رشد کند. طبق گفته بیانچینی و فرانچسکو<ref>Bianchini & Francesco</ref> در سال 1976، درخت زیتون درخاکی که به خوبی زهکشی شده باشد و اسیدیته آن حدود 8 باشد به خوبی رشد می‌کند. کشاورزان عهد باستان تصور می‌کردند این درخت‌ فقط در ساحل دریا می‌روید. حتی پدر علم گیاه‌شناسی «تئوفراستوس» محاسبه کرده بود که این درخت‌ فقط تا فاصله 55/6 کیلومتری از دریا امکان ادامه‌ حیات دارد. البته، این عقیده تاکنون اثبات نشده است؛ ولی رویشگاه‌ درختان زیتون اغلب در سواحل دریای مدیترانه بوده‌ و اغلب جزایر این دریا به‌ویژه نواحی‌ جنوب غربی دریای مدیترانه (شبه‌جزیره ایبری و شمالغربی آفریقا) از مراکز عمده تولید زیتون دنیا است. درخت زیتون از دوران کهن به عنوان منبعی برای‌ به دست آوردن محصولی با ارزش غذایی بالا، مصارف دارویی و درمانی و تولید روغن و صابون مورد توجه بوده است<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

برخی محققان که در زمینۀ اعجاز علمی قرآن پژوهش‌هایی انجام داده، چنین ادعّا می‌کنند که آیه 35 سوره نور به دو موضوع: یکی، فواید زیتون و دیگری، اشتعال بدون آتش <ref>هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (54) درباره این قسمت از آیه به مسئله «احتراق بدون آتش» اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که آیه به احتمال زیاد به کشف برق اشاره دارد که این حالت، شباهت بسیاری به سوختن ستاره و پخش نور دارد. وی می‌نویسد این آیه اشاره به چیزی دارد که نور می‌پراکند، در‌حالی‌که نه در غرب است و نه در شرق. یعنی ابعاد فیزیکی ندارد و توسط آتش هم فروزان نگردیده است. پس به احتمال زیاد این آیه قرآن اشاره به کشف برق دارد. چون برخلاف چراغ‌های تیلی و گازی، در یک چراغ برقی چیزی سوخته نمی‌شود و روشن‌شدن آن بدون آتش است. بدین‌ترتیب که در اثر ارتعاشات اتم‌های فلز تنگستن، درجه حرارت در سیم آن به دو هزار سانتی‌گراد می‌رسد. در این درجه حرارت سایر فلزات ذوب می‌گردند؛ امّا فلز تنگستن ذوب نشده؛ بلکه یک روشنی قوی قابل دید تولید می‌کند. با وجود این حرارت زیاد هیچ احتراقی صورت نمی‌گیرد، زیرا در داخل گروپ اکسیژن وجود ندارد و سیم تنگستن هم کم نمی‌شود. حالتی که در قرآن ذکر گردیده شباهت زیادی به یک ستاره روشن دارد. وی در ادامه می‌گوید اگر فکر کنیم که منظور آیه ستاره باشد، در این صورت نیز سوختن ستاره و پخش نور بدون موجودیت آتش صورت می‌گیرد. در پایان به نظر می‌رسد آنچه هارون یحیی درباره این قسمت از آیه ادعا نموده، بدون توجه به قبل و بعد آیه بوده است.</ref> اشاره دارد. حال آنکه بشر در گذشته از خواص بسیار این میوه آگاه بوده و در درمان بیماری‌ها از آن استفاده می‌کرده و در کتب مقدّس آمده به‌عنوان مادة سوختی نیز برای احتراق چراغ‌ها به‌کار می‌رفته، پس آیه مذکور اعجاز علمی قرآن را بیان نمی‌دارد؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

از این‌رو، ابتدا به کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته و جایگاه آن در قرآن و کتب مقدّس پرداخته، سپس با بیان معنای لفظ «مبارکه» به خواص و عمر طولانی درخت زیتون می‌پردازیم، آنگاه با شرح دیدگاه مفسران درباره عبارت «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ» احتمالات مطرح درباره زادگاه زیتون ارائه می‌گردد. در پایان، با بیان ترکیبات شیمیایی روغن زیتون و تأثیر فراوان اسیدهای چرب غیراشباع در اشتعال روغن آن به روشن‌ترشدن مفهوم «يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» می‌پردازیم.

=کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته=
درخت زیتون که طول‌ عمرش از 1000 تا 2000 سال است، قرن‌ها قبل از میلاد مسیح، در فلسطین و سوریه پرورش داده می‌شد. در زمان‌ هومر، پرورش آن در یونان معمول گردید و سپس در قرن هفتم‌ قبل از میلاد، به ایتالیا و پس از کشف قاره آمریکا بدان جا انتقال یافت. در یونان معتقد بودند که درخت زیتون را ربّ النوع عقل کاشته و بر سر برندۀ مسابقات المپیک تاجی از برگ زیتون می‌گذاشتند. در قدیم نیز در کلیسای کاتولیک‌ها روغن زیتون را برای‌ تقدیس پادشاهان بهکار می‌بردند (مجیدی خامنه، 1379: 27و28).

بابلی‌‌‌ها و آشوری‌ها از روغن کنجد و گردو برای مصارف مختلف استفاده می‌کردند؛ درحالیکه سوری‌ها و مردم سرزمین مقدس (فلسطین) زیتون را از قدیم می‌شناختند و از آن بهره می‌بردند. آن‌ها روغن زیتون را به مصر 1600تا3000 سال قبل از میلاد معرفی کردند. در زمان رامسس دوم (1165تا1197ق.م) از روغن زیتون برای روشنایی و برای نرمکردن پوست، ترک خوردگی‌ها، و آفتاب سوختگی‌ها استفاده می‌شد (جانیک ، 2007: 1074). علاوه بر آن، از روغن زیتون برای پختوپز و تزیین استفاده می‌شده است که مصداق آن در کشورهای حوزه مدیترانه مشاهده می‌شود؛ ولی اولین استفاده روغن زیتون، برای درمان بوده است. این ماده روغنی در آبوهوای خشک شرق، ماده‌ای بسیار حیاتی برای سلامتی بهشمار می‌رفت و میوه این درخت در آن دوران ابتدایی در بین جنگجویان بربری نمادی از صلح و حسن نیّت بود. سپس، هم‌زمان با توسعه سازمان‌های دریایی این روغن به‌عنوان یکی از اقلام تجاری به کشورهای آسیای صغیر و مناطق دریایی انتقال یافت و بیتردید گیاه زیتون نیز درپی آن گسترش یافت. این روغن ارزشمند بعدها برای مصارف اقتصادی و نور افروزی استفاده شد، لازم به ذکر است که سوختن روغن زیتون شعله خیلی درخشانی می‌دهد (جانیک، 2007: 1074).

در جنگ‌های اسپانیا، پزشکان ارتش ناپلئون بهخاطر عدم‌ دسترسی به گنه‌گنه،گرد یا دم‌کرده برگ و پوست درخت زیتون‌ را برای درمان تب‌نوبه به‌کار می‌بستند. پزشکان اسپانیایی این‌ طریقه درمان را از دیرباز می‌شناختند و ساکنان برخی از روستاهای‌ اسپانیا که به طول عمر شهرت دارند، سلامت و طول عمر خود را به مصرف زیاد زیتون نسبت می‌دهند. روغن زیتون نرم‌کننده است، جریان صفرا را فعال می‌کند، به علاوه در دردهای کلیوی و یبوست‌های مزمن تجویز می‌شود (مجیدی خامنه، 1379: 27و28). از طرف دیگر زیتون در مراسم مذهبی ساسانیان استفاده می‌شده و در کتاب خدای نامک به آن اشاره شده است )طباطبایی، 1374: 4).

=زیتون در کتب مقدّس=
اشارات متعددی در انجیل درباره این گیاه و تکثیر آن وجود دارد. در این کتاب مقدّس، چند بار از زیتون به‌عنوان میوه‌ای پرسود و منفعت یاد شده و به پیوند آن نیز، صرفاً در این کتاب، پرداخته شده است. زیتون به همراه انگور در کتاب مقدس یهودیان بیشترین تعداد تکرار را داشته است. روغن زیتون برای مصارف مذهبی مانند مراسم تقدیس<ref>anounting</ref> در مسیحیت و یهودیت استفاده می‌شود. در کتاب مقدس یهودی‌ها<ref>اگزودوس 27 :20</ref> گفته شده که به بنیاسرائیل فرمان داده شد که «روغن زیتون مصفی و کوبيده شده برای روشنایی نزد تو بياورند تا چراغ‌ها دائماً روشن شود» <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>. این مطلب بیانگر آن است که در کتب مقدّس پیش از قرآن به اشتعال طولانی مدّت روغن زیتون اشاره شده است. از این‌رو، ذکر اشتعال سریع روغن زیتون در قرآن دلیلی بر اثبات اعجاز قرآن در این خصوص نیست؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

بنابر روایتی هنگامی که خشم خداوند که در طوفان [نوح] ظاهر شده بود، کاهش یافت؛ کبوتری با شاخه‌ای زیتون در منقارش ظاهر شد که نشان صلح و آرامش بود <ref>فاروقی، 1379: 39 </ref>. مشهور است که اولین درختی که پس از طوفان روئید، درخت زیتون بود <ref>محدث، 1381: 20و21</ref>. ملت یهود کشت زیتون را در عصرهای قدیم تجویز و ترویج کرده‌اند و در کتاب ژنز از ساقه‌های این درخت صحبت شده است <ref>طباطبایی، 1374: 2 </ref>.

=زیتون در قرآن=

در قرآن، نام «زیتونه» یک مرتبه در آیه 35 سوره نور به‌کار رفته است.این آیه، تنها آیه‌ای است که از زیتون، به‌عنوان درخت مبارک یاد می‌کند و سپس به بیان سایر ویژگی‌های آن از جمله موقعیت جغرافیایی و نحوه سوختن روغن آن می‌پردازد:

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

واژه «زیتون» در قرآن پنج مرتبه به‌کار رفته است. در جدول شماره یک، کاربرد زیتون در قرآن آورده شده است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد زیتون در قرآن
|-
| 1|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=99}}
|-
| 2|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=141}}
|-
| 3|| {{QFrame|Surah=16|Ayah=11}}
|-
| 4|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
|-
| 5|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
|-
| 6|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}
|-
| 7|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=29}}
|}

در آیه 99 سوره انعام <ref>اوست خدايى كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتى را رويانيديم، و از آن نبات ساقه‌‏اى سبز و از آن دانه‏‌هايى بر يكديگر چيده و نيز از جوانه‌‏هاى نخل خوشه‌‏هايى سر فرو هشته پديد آورديم، و نيز بستان‌هايى از تاك‌ها و زيتون و انار، همانند و ناهمانند. به ميوه‏‌هايش آن گاه كه پديد مى‌‏آيند و آن گاه كه مى‏‌رسند بنگريد كه در آن‌ها عبرت‌ها است براى آنان كه ايمان مى‌‏آورند.</ref>، به يكى از شاهكارهاى آفرينش در اين درختان اشاره كرده، مى‌‏فرمايد: «هم با يكديگر شباهت دارند و هم ندارند» (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ) با توجه به آيه 141 <ref>و اوست كه باغ‌هايى آفريد نيازمند به داربست و بى‌‏نياز از داربست، و درخت خرما و كشت‌زار، با طعم‌هاى گوناگون، و زيتون و انار، همانند، در عين حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آن‌ها بخوريد و در روز درو حق آن را نيز بپردازيد و اسراف مكنيد كه خدا اسرافكاران را دوست ندارد.</ref> همين سوره كه وصف «متشابه و غير متشابه» را براى زيتون و انار ذكر كرده، استفاده مى‌‏شود كه در آيه مورد بحث نيز وصف مزبور درباره همين دو درخت است. اين دو درخت از نظر شكل ظاهرى و ساختمان شاخه‏‌ها و برگ‌ها شباهت زيادى با هم دارند؛ در‌حالى‌كه از نظر ميوه و طعم و خاصيت آن بسيار با هم متفاوتند، يكى داراى ماده چربى مؤثر و نيرومند و ديگرى داراى ماده اسيدى و قندى است كه با يكديگر كاملاً متفاوتند (مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371). همچنین ممکن است «مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ» دلالت بر وجود تشابه و تفاوت در میان درخت زیتون و درختان انار و انگور و خرما داشته یا به گفته علامه طباطبایی <ref>1417: ج‏7، 363</ref>مقصود این است كه هر يك از آن ميوه‏‌ها از نظر طعم و شكل و رنگ و امثال آن هم متشابه دارد و هم غيرمتشابه. البته احتمال دیگری<ref>اين احتمال در تفسير آيه نيز وجود دارد كه عبارت فوق اشاره به انواع و اصناف مختلف درختان و ميوه‏‌ها است، بعضى از ميوه‏‌ها و درختان با يكديگر شبيهند و بعضى ديگر با هم مختلفند. (يعنى هر كدام از اين دو صفتى است براى يك دسته از درختان و ميوه‏‌ها، اما طبق تفسير اول هر دو، صفت براى يك چيز بودند)(مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371).</ref> نیز در تفسیر این آیه وجود دارد که از سیاق آیه بعید به نظر می‌رسد. لذا در تحقیقات علمی به تفاوت‌ها و شباهت‌های زیتون و سایر میوه‌های که همراه با آن در قرآن ذکر شده، پرداخته خواهد شد.

در ذیل آیه 11 سوره نحل <ref>و با آن برايتان كشتزار و زيتون و نخل‌ها و تاكستان‌ها و هر نوع ميوه بروياند، در اين عبرتى است براى مردمى كه مى‌‏انديشند</ref> نیز گفته شده ممكن است چنين به نظر آيد كه اگر قرآن در آيات فوق از ميان انواع ميوه‏‌ها روى زيتون و خرما و انگور تكيه كرده به خاطر وجود آن‌ها در محيط نزول قرآن بوده است؛ ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن و عمق تعبيراتش روشن مى‏‌شود كه مطلب از اين فراتر است. دانشمندان می‌گویند كمتر ميوه‏اى است كه براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه ميوه، مفيد و مؤثر باشد. ایشان مى‌‏گويند «روغن زيتون» براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد، كالرى حرارتى آن بسيار بالا است <ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج11، 173</ref>.

گفتنی است علاوه بر ذکر نام زیتون در قرآن، سوگند به «انجیر و زیتون» و به «طور سیناء» در آیات نخستین سوره تین، نیز بیانگر اهمیت زیتون و خواص بی‌شمار آن است. «طور سیناء» به عنوان یکی از احتمالات محل رویش زیتون، در ادامه، بررسی خواهد شد.

امّا درباره اينكه آيا منظور، سوگند به همين دو ميوه معروف است يا چيز ديگر؟ مفسران سخنان گوناگونى دارند. در تفسیر نمونه<ref>مکارم‌شیرازی، 1374: ج27، 139</ref> چنین آورده شده که بعضى آن را اشاره به همان دو ميوه معروف مى‏‌دانند كه خواص غذايى و درمانى فوق‌العاده زيادى دارد، بعضى ديگر معتقدند كه منظور از آن، دو كوهى است كه شهر «دمشق» و «بيت‌المقدس» بر آن‌ها قرار گرفته، چرا كه اين دو محل سرزمين قيام بسيارى از انبياء و پيامبران بزرگ خدا است و اين دو قسم با سوگندهاى سوم و چهارم كه از سرزمين‌هاى مقدّسى ياد مى‌‏كند هماهنگ است.

بعضى نيز گفته‌اند نام‌گذارى اين دو كوه به نام «تين» و «زيتون» به خاطر اين است كه بر يكى از آن‌ها درختان انجير مى‏‌رويد و بر ديگرى درختان زيتون.

بعضى نيز «تين» را اشاره به دوران آدم دانسته‏‌اند؛ چرا كه لباسى كه آدم و حوا در بهشت پوشيدند از برگ درختان انجير بود و زيتون را اشاره به دوران نوح مى‌‏دانند؛ زيرا در آخرين مراحل طوفان، نوح كبوترى را رها كرد تا درباره پيدا‌شدن خشكى از زير آب جستجو كند او با شاخه زيتونى بازگشت و نوح فهميد كه طوفان پايان گرفته و خشكى از زير آب ظاهر شده است؛ لذا شاخه زيتون رمز صلح و امنيت است.

بعضى نيز «تين» را اشاره به مسجد نوح كه بر كوه جودى بنا شد، مى‌‏دانند و زيتون را اشاره به بيت المقدس؛ ولى ظاهر آيه در بدو نظر همان دو ميوه معروف است، اما با توجه به سوگندهاى بعد مناسب دو كوه يا دو مركز مقدس و مورد احترام مى‏‌باشد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(ص) مى‌‏خوانيم كه خداوند از ميان شهرها چهار شهر را برگزيد و درباره آن‌ها فرمود:
{{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
{{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
تين، مدينه است و زيتون، بيت‌المقدس و طور سينين، كوفه «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»، مكه است <ref>عروسى‌حويزى، 1415: ج5، 606</ref>.

همچنین در آیۀ بیست سوره مؤمنون {{QFrame|Surah=23|Ayah=20}}<ref>و از طور سينا درختى برمى‌‏آيد كه روغن و نان خورشى براى خورندگان است</ref> ، به‌طور غیرمستقیم به زیتون، به‌عنوان درختی اشاره شده که در «طور سیناء» می‌روید و از آن، روغنی خوراکی به‌دست می‌آید.

=فواید و طول عمر درخت زیتون=
لفظ «مبارک»، به همراه تمام مشتقات آن، 32 مرتبه در قرآن به‌کار رفته است. حائز اهمیت است لفظ «مبارک و مبارکه» در خصوص قرآن ، مکه ، باران ، تحیت ، حضرت عیسی(ع) ، زمان (شب قدر) و مکان مبارک و درخت زیتون به‌کار رفته است. جالب است در میان انواع میوه‌های ذکر شده در قرآن، فقط از درخت زیتون، با این صفت نام برده شده است. همچنین توجه به این نکته که وادی ایمن نیز با این صفت به کار رفته تأمل برانگیز است.

هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (99) می‌نویسد کلمۀ مبارک، زیتون را یک چیز بسیار مفید، مقدس و خجسته معرفی می‌کند. قرآن با قسم یادکردن به زیتون، آن را مهم جلوه داده و علم ثابت کرده که زیتون نه تنها یک غذای لذت‌بخش است؛ بلکه یک منبع مفید برای صحت نیز می‌باشد.

کلمۀ «مبارکه» از ریشه «برک» در اصل به معنای ثابت‌بودن است (ابن فارس، 124) و «برکه» به معنی فزونی و نموّ است (فراهیدی، 1410: ج5، 367). این واژه هر چند كه در معانى<ref>
واژه «بَرْك» به معنی سينه شتر است.</ref> ديگر نيز به ‌كار رفته است؛ ولی معناى همراهى و پايدارى و ملازمت نيز از آن استنباط مى‏شود. «مُبَارَك»، چيزى است كه در آن خير و بركت باشد؛ بنابراين به هر چيزى كه فزونى و زيادتى نامحسوس در آن مشاهده شود، مبارك مى‏گويند (راغب‌اصفهانی، 1412: 119).

با توجه به مطالب ذکر شده، می‌توان نتیجه گرفت كه «بركت» به معناى فايدۀ ثابت است ممكن است گاهى از آن، مطلق ثبوت اراده شودو با نموّ و زيادت و سعادت قابل جمع بوده؛ بلكه به‌دور از اين معانى نيست. (قرشی، 1371: ج1، 189).

مفسران دربارۀ اینکه خداوند متعال از درخت زیتون با صفت «مبارکه» یاد می‌کند، دلایل مختلفی را بیان می‌دارند: برخى گويند: به‌سبب اين‌ است كه منافع آن زياد است. برخى دیگر گويند: علت اينكه زيتون را ذكر مي‌كند به‌خاطر اين است كه روغن آن بهتر مى‏سوزد. بعضى براین باورند: كه زیتون اولين درختى بود كه پس از طوفان نوح روئيد و محل روئيدن آن جايگاه انبياء بوده است، برخى گويند: به‌خاطر اين است كه هفتاد پيامبر، از جمله ابراهيم(ع) آن را مبارك ساخته‏اند؛ بدين علت مبارك ناميده شده است (طبرسی، 1372: ج7،225).
در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده كه زيتون را بخورانيد و به تن بماليد كه از درخت مباركى است‏ (كمره‏اى، 1351، ج10، 21).
در حدیثی از امام علی(ع) نیز آمده با روغن زیتون، بدن را چرب کنید و با آن، خورش بسازید، چرا که روغن نیکان و خورشِ برگزیدگان است، دوبار به پاکی سوده شده، در آن، بِدان هنگام که روی می‌کند و بِدان هنگام که پشت می‌کند، برکت نهاده شده است و با وجود آن، هیچ بیماری‌ای زیان نمی‌رساند (کلینی، ج6، 331).
برداشتی که از مبارک‌بودن درخت زیتون شده و فقط به فواید بی‌شمار میوۀ آن توجه شده، غالباً از آنجا نشأت می‌گیرد که «مبارکه» صفت برای «زیتونه» در‌نظر گرفته شده؛ در‌حالی‌که در متن آیه، صفت «مبارکه» بلافاصله بعد از «شجره» آورده شده، نه «زیتونه». در حقیقت «مبارکه صفت برای شجره است» (درویش، 1415: ج6،606)؛ یعنی تمام اجزای درخت زیتون، از برگ و میوه و چوب، همگی، پربرکت هستند و این صفت، فقط مختص به میوۀ آن نیست. همچنین با نظر به معنای «ثبات» که ابن‌فارس در ریشۀ این کلمه نهان دانسته، علاوه بر فواید تمام اجزای درخت زیتون، باید به ویژگی خاص آن، ثبات درخت زیتون، نیز توجه شود.

درخت زیتون، از فواید بی‌شماری برخوردار است. این درخت بهعلت همیشه سبزبودن در ایجاد فضای سبز و حفاظت از خاک، به‌ویژه در شیب‌ها و اماکنی که دارای خاک نامناسب هستند، به‌کارمی‌رود. علاوهبرآن، از روغن میوه و هسته آن می‌توان در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی استفاده نمود. حائز اهمیت است که از برگ این درخت نیز به‌عنوان دارو استفاده می‌شود )طباطبایی، 1374: 2و10). چوب زیتون مرغوب، خوش نقش، خوش رنگ، جلاپذیر است و کاربردهای فراوانی در خراطی و ساخت وسایل تزیینی و تهیه روکش‌های مرغوب دارد (حسن‌عباسی، 1373: 31). فواید درخت زیتون و محصولات حاصل از آن بسیار زیاد می‌باشد که به برخی از آن‌ها به‌صورت مختصر اشاره شد. در ادامه، در بخش مربوط به روغن زیتون، به سایر خواص آن اشاره می‌شود.

همچنین، درخت با برکت زیتون، عمر بسیار طولانی دارد. ساقه‌های قوی و بیش از هزار ساله درختان زیتون در حاشیه دریای مدیترانه همواره شگفتی جهانگردان، گیاهشناسان و دانشمندان علوم طبیعی را برانگیخته است )طباطبایی،1374: 6). تئوفراستوس، معتقد است که این گیاه تا دویست سال عمر میکند؛ امّا بررسی‌های اخیر محققان با شمارش حلقه رشد سالیانه نشان داده که این درخت تا دوهزار سال نیز می‌تواند عمر نماید (راکهام و مودی ، 1997: 200). برخی نیز ذکر کرده‌اند که زیتون تا سه‌هزار سال نیز می‌تواند عمر نماید (جانی‌نودهی، 1373: 52). در علیآباد گرگان درختان زیتونی وجود دارند که عمر آن‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. علاوهبرآن، درختان زیتونی در منطقه بختیاری در روستای «سونک» و در منطقه «زیتی» دیده شده که عمر آن‌ها به بیش از هشتصد تا هزار سال می‌رسد )طباطبایی، 1374: 4). یکی از نکات جالب دربارة درخت زیتون، به ارثرسیدن این درخت می‌باشد که شاید بهعلت عمر طولانی آن است، به‌گونه‌ای که در‌خصوص آن گفته شده است که جزء معدود درختانی است که به ارث می‌رسد (پاک‌نژاد، 160:1355).

[[پرونده:درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|تصویر 1: نمایی از درختان زیتون تنومند با عمر طولانی]]

بنابراین، درخت زیتون علاوه بر خواص بسیاری که دارد؛ در میان سایر درختان نیز بیشترین عمر را دارد که این دو موضوع، هم با معنای ریشه «برک»، یعنی ثبات و پایداری و هم با معنای کلمه «مبارک»، یعنی پربرکت‌بودن درخت زیتون، کاملاً سازگار است.

در قرآن کریم، نام 22 گونه گیاهی ذکر شده است که به هفده خانواده گیاهی تعلق دارند. این گونههای گیاهی شامل انواع درختی، بوتهای و علفی هستند. در میان گیاهان نام برده شده در قرآن، دو خانواده گندمیان(Poaceae) و حبوبات (Fabaceae) دارای گیاهانی یکساله هستند که رژیم غذایی اغلب اقوام و چهارپایان به گونههای آن‌ها وابسته است و جزء اولین و دومین گیاهان مهم اقتصادی جهان به‌شمار میآیند. خانوادههایی چون زیتون (Oleaceae) و انگور (Vitaceae) با وجود محدودبودن تعداد گونههای کاربردی آنها، به‌سبب استفاده اقتصادی نیز در جایگاه بالایی قرار دارند (بنت، بی‌تا، 1).

یکی از گیاهان مهم و اقتصادی خانواده زیتون، درخت زیتون است که رژیم غذایی و اقتصاد بسیاری از کشور‌های حوزه مدیترانه به آن وابسته است. با توجه به آنچه ذکر شد، مطلبی که نظر هر خواننده هوشیار را به خود متوجه میکند، ذکر کلمه «مبارکه» برای درخت زیتون در قرآن کریم است. همانطورکه ذکر شد دو خانواده مهم اول دارای گیاهان یکساله کاربردی هستند و پس از آن‌ها با توجه به ذکر قرآن و اهمیت گیاهان در نزد انسان درخت زیتون به لحاظ کاربردی از سایر درختان متمایز میشود و این همان توصیف بهجا و مناسب قرآن برای درختی است که تمام اجزای آن اعم از چوب، میوه، برگ و حتی خود درخت دارای موارد استفاده متعدد است. در آیات 99و 141 سوره انعام مقایسه‌های قابل تأملی (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَمُتَشابِهٍ) در مورد میوه‌هایی چون انار و خرما با زیتون بیان شده است که ممکن است در نگاه اول سؤال برانگیز باشد؛ ولی پس از بررسی‌های علمی تحسین هر خواننده هوشیاری را برمی‌انگیزد. تشابه و تفاوت‌های این جنس‌ها در جدول زیر آمده است.
[[پرونده:تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون.jpg|قاب|وسط|جدول 2: تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون. (مظفریان،1383)]]

=زادگاه درخت زیتون=

آیۀ 35 سوره نور، پس از ذکر مبارک‌بودن درخت زیتون، به بیان صفت دیگری از آن درخت می‌پردازد: «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...». این عبارت، در واقع، صفت دوم «شجره» بوده (درویش، 1415: ج6،606) و مفهوم را نه به طور صریح، بلکه با کنایه بیان می‌کند (ابن‌عاشور، ج18،193). عبارت «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...» تنها یک‌بار در قرآن به‌کار رفته است. اگرچه مشتقات دو واژه «شرق» و «غرب» در 17 آیه قرآن به‌کار رفته است.

از این‌رو، دربارۀ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی، تفسیرها و مصادیق مختلفی ارائه شده است:

برخی گویند: درختى است كه تمام جوانب آن به طور مساوى در معرض تابش نور آفتاب است، نه در جانب شرق باغ و كنار ديوارى قرار گرفته است و نه در جانب غرب كه تنها يك سمت آن آفتاب ببيند و در نتيجه ميوه آن نيمى رسيده و نيمى نارس و روغن آن ناصاف ‌گردد (مکارم‌شیرازی، 1374: ج14، 477)؛ بلكه در وسط قرار دارد و ميوه‏اش به خوبى مى‏رسد و روغنش زلال است. دليل بر اين معنا، جمله «يَكادُ زَيْتُها يُضِي‏ءُ، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» است؛ چون سياق آیه اين است كه مراد از آن، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى‏شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد (طباطبایی، 1417: ج15،124)، يعنى نه چنان است كه از سايه بهره نگيرد و نه چنان است كه از خورشيد بهره نگيرد؛ بلكه از هر دو بهره مي‌گيرد (طبرسی، 1372: ج7، 255). در روایت<ref> «لا خير في شجره و لا في نبات في مفيأة و لا خير فيهما في مضحى».</ref> است: هیچ نفعی در درخت و گیاهی که همیشه در سایه یا نور خورشید باشد، نیست (بیضاوی، 1418: ج4، 107).
دیگر اینکه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق يا مغرب برويد؛ بلكه درخت بهشتى است. بعضى ديگر گفته‏اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق و مغرب دنيا نيست؛ بلكه از درختان شام است که در ميان مشرق و مغرب قرار دارد و روغن آن بهترين روغن است. این دو دیدگاه اخیر، از نظر علامّه طباطبایی (1417: ج15، 124) پذیرفتنی نيست؛ چون از سياق آیه فهميده نمى‏شود.
همچنین احتمال داده‌اند، منطقه‌ای بین شرق و غرب سرزمین عرب، یعنی شام مدّ نظر باشد (ابن‌عاشور، ج18،193) که گفته شده زادگاه درخت زیتون است.
البته، مفسران دربارة تخصيص درخت زيتون به صفت نه شرقی و نه غربی «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، دلایل متعددی را بیان داشته‌اند که تمام آن‌ها می‌تواند در مشخص‌شدن آن نوع، درخت زیتونی که مدّ نظر قرآن است دخیل باشد:
برخی گفته‏اند: براى آن است كه بیان نماید روغن آن درخت، روشن‌تر و صاف‏تر است. برخی دیگر گفته‏اند: براى آن كه شاخه‏هاى آن، از سر تا پا همه برگ دارد. همچنین گفتند: براى آن است كه در استخراج روغن آن نیاز به فشردن نیست یا براى آنكه زیتون، اوّلین درختى است كه بر زمين رویید. نیز گفته‏اند: اوّلین درخت كه پس از طوفان بر زمين پديد آمد یا براى آن كه زادگاه آن در شام و بيت المقدّس است كه منزل انبيا و اولياست و زمين مقدّسه است (ابوالفتوح‌رازى، ج‏14، 147).

در‌خصوص این مطلب، لازم است به آیۀ بیست سورۀ مؤمنون که به‌طور غیرمستقیم به زیتون اشاره دارد، نیز اهتمام ورزید. در این آیه، «وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآكِلِين»، گفته شده مقصود از درختى كه در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مى‏آيد، درخت زيتون است (طباطبایی، 1417: ج15، 23).
مفسران دربارۀ مراد از «طور سيناء»، دو احتمال عمده داده‏اند:

نخست اينكه اشاره به همان كوه طور معروف، واقع در صحراى سينا دارد؛ دوم اينكه طور سيناء جنبه توصيفى دارد و به‌معنى كوه پربركت يا كوه پردرخت يا كوه زيبا است؛ چون طور به‌معنى كوه و سيناء به‌معنى پربركت و زيبا و مشجر است (مکارم‌شیرازی، 1374: ج14،220).

حال دربارۀ کوه طور، ابن‌زيد گوید: كوهی است در ميان مصر و أيل كه حضرت موسى(ع)، در آنجا با خداى مناجات كرد. مقاتل گوید: اوّلین كوهى است كه زيتون بر آن رويید. (ابوالفتوح‌رازى، 1408: ج14،15). بنابراین، کوه طور واقع در صحرای سینا می‌تواند یکی دیگر از احتمالات نخستین محل پیدایش درخت زیتون باشد.

از این‌رو، برای بررسی دقیق علمی، می‌توان احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی یا به عبارت دیگر، احتمالات ایشان دربارة زادگاه درخت زیتون را چنین دسته‌بندی کرد که در جدول شماره سه نشان داده شده است.

[[پرونده:زادگاه درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|جدول3: احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی (زادگاه درخت زیتون)]]

تحقیقات علمی متعددی، به‌منظور جستجوی زادگاه اصلی درخت زیتون صورت گرفته است؛ امّا هنوز دربارة خواستگاه دقیق آن اظهار نظر قطعی نشده است. هرچند که بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای داشته و 35تا40 گونه درختی یا درختچه‌ای و حدود 1200رقم دارد. مناطق مدیترانه‌ای به مناطقی اطلاق می‌شوند که در فاصله بین طول جغرافیایی 30تا45 درجه واقعاند، این مناطق بهار و پاییز کوتاه، تابستان گرم و خشک و زمستانی معتدل و بارانی دارند (صالحی، 1373: 73).
زیتون، گونه‌ای دیپلوئید (2n کروموزومی) با 2n=2x=46 است که به دو زیر گونه تقسیم می‌شود.Olea europaea زیر گونه europaea و O. europaea زیر گونه cuspidate دو زیر گونه‌ای هستند که بهطور وسیع پراکنده شده‌اند.Olea europeae: sub sp. europaeae var. sylvestris گونه خودرو (وحشی) محسوب می‌شود (براچی و دیگران، 2011: 450). زیتون‌های وحشی از جنوب آفریقا تا جنوب آسیا، در کوههای صحرا و مکرانسیا دیده شده‌اند (نور محمدی ، زهرا و دیگران ،2012: 708). بررسی‌های لومارت و همکاران در سال 2000 نشان داد که در بین دسته زیتون به لحاظ تکاملی می‌توان سه قبیله را تشخیص داد؛ تاکسون‌های جنوب و شرق آفریقا؛ تاکسون‌های آسیایی؛ تاکسون‌های متعلق به مکرونسیا،صحرا و مدیترانه. طبق این بررسی‌ها مشخص شد که زیتونی که امروزه کشت می‌شود با تاکسون‌های متعلق به صحرا و مکرونسیا ارتباط نزدیکتری به لحاظ کلروپلاستی دارد و گونه‌های متعلق به شرق آفریقا و آسیا باید از زیتون مدیترانه‌ای به لحاظ گونه‌ای جدا قرار گیرند (لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 547). گونه O. europaea زیرگونه sylvestris تنها گونه‌ای است که برای کشتکردن اهلی شده تا Olea europaea زیر گونه europaeaاز آن به‌دست آید (لومارت، رزالین و دیگران، 1997: 39). بهعبارتدیگر، این گونه، قدیمی‌ترین گونه کاشته شده است. سایر تاکسون‌های زیتون وحشی یا برای تغذیه دامها یا برای بهره‌برداری از چوب سخت آن‌ها به‌کار میروند (لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 548)؛ زیرا گونه‌های وحشی دارای میوه کوچکتر و روغن کمتری هستند. تحقیقات نشان داده است که بیشترین تنوع ژنتیکی زیتون در شمال غربی آفریقا وجود دارد (بسنارد و دیگران، 2008 :25). بسنارد و همکاران در سال 2013، با بررسی فیلوژنتیکی ژنوم کلرپلاستی زیتون در مناطقی موسوم به نقاط داغ یا Hotspot (اماکنی که بیشترین تنوع زیستی با درجه بالای آسیب‌پذیری را دارا هستند) و پراکنش ژنوم پلاستیدها، نحوه پراکنش گونه‌ها و فسیل‌های ماکروسکوپی به جا مانده سه منطقه را به عنوان زادگاه این اجداد تعیین نموده اند. قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق مناطقی هستند که به عنوان زادگاه زیتون در نظر گرفته شدند(بسنارد و دیگران، 2013 :1471).

علاوه بر موارد یاد شده، زیتون مقدس یا زیتون وحشی با نام علمی Olea aucherii یا Olea chryscphillaگونه‌ای از زیتون است که اصل و مبدأ آن از اتیوپی (حبشه) است که در عربستان، ایران (استان کرمان جنگلهای بین اسفندیه و سیرجان در ارتفاع 2000تا2500 متری) و جزایر اقیانوس هند می‌روید. برگ‌های آن، نقره‌ای متمایل به زرد طلایی است، حاشیه برگ‌ها قطور و صاف است. میوه ریز آن 6تا8 میلیمتر طول دارد (حسن‌عباسی، 1373: 36).

با توجه به بررسی‌های دانشمندان می‌توان نتیجه گرفت که بهترین زیتون و روغن حاصل از آن در مناطقی حاصل می‌شود که زمستان معتدل و تابستان گرم دارد (مناطق مدیترانهای) و تابش نور آفتاب بر تمام جوانب درخت زیتون در این مناطق میتواند بر مرغوبیت روغن آن تأثیر بهسزایی داشته باشد.

=اشتعال سریع روغن زیتون=

سپس، خداوند با عبارت «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به سومین ویژگی درخت زیتون اشاره می‌کند (درویش، 1415: ج6، 606) و می‌فرماید درخت زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى، روغن آن چنان مرغوب و با کیفیت است كه نزديك است بدون اينكه آتشى به آن برسد، شعله‏ور شود.
«یکاد» قید است. لازم به یادآوری است هرچه قیدها در جمله بیشتر باشد توضیح و تخصیص جمله نیز بیشتر شده و فائد‌ه‌اش کامل‌تر می‌شود و اگر قیدهاحذف شود؛ کلام، دروغ یا غیر مورد نظر خواهد شد، مثل همین آیه که اگر کلمه «یکاد» حذف گردد این سخن بدلیل مشاهده و واقعیت عینی کذب خواهد شد و هدف و غرض مورد نظر یعنی نزدیکی و قرب، از دست خواهد رفت (هاشمی، 1380: 152).

واژۀ «زیت» در لغت به معنی روغن (قرشی، 1371: ج3، 190) و عصاره زيتون است (فراهیدی، 1410: ج7، 378؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 384؛ ابن‌منظور، 1414: ج2، 35). قيد روغن، آن هم از درخت زيتونى که نه شرقى است و نه غربى، براى اين است كه بر صفا و زلالى روغن و جودت آن و در نتيجه صفاى نور آن به‌خاطر خوش‏سوزيش دلالت كند؛ چون در ادامۀ آیه مى‏فرمايد، روغنى است كه گويا بدون كبريت هم مى‏خواهد مشتعل شود (طباطبایی، 1417: ج15،124).

گفتنی است «أضاء» به معنای افروخت و افروخته شد (راغب‌اصفهانی، 1412: 514) از باب «إفعال» لازم و متعدى<ref>مانند آیه «... أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ ...» (بقره،20) كه فعل «أَضاءَ» لازم آمده و آیه «... فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ...» (بقره،17) که متعدى به‌كار رفته است.</ref> به‌كار می‌رود (قرشی، 1371: ج4، 202). این کلمه از ریشه «ضوء» بر نور دلالت دارد (ابن‌فارس، 604)؛ امّا فرق میان نور و ضیاء در این است که ضیاء بالذات است، مثل نور خورشيد؛ ولی نور بالعرض و اكتسابى است، مانند روشن‌شدن دیوار با نور خورشید (طریحی، 1375: ج1، 272). جالب است بدانیم، «يُضىِ‏ءُ» در این آیه، همانطور که در ترجمه فولادوند (354) گفته شد به معنای لازم به‌کار رفته؛ یعنی «افروخته مى‏شود». احتمالاً این کاربرد، اشاره به ذاتی‌بودن احتراق روغن زیتون دارد. همچنانکه خداوند متعال در ابتدای آیه نیز می‌فرماید: «... يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ ...»، مصدر «وقد» به معنای افروخته‌شدن آتش است<ref>به‌طور استعاره براى درخشيدن هم به‌کار مى‏رود (راغب‌اصفهانی، 1412: 879).</ref> (فراهیدی، 1410: ج5، 197؛ ابن‌فارس،1100؛ قرشی، 1371: ج7، 233؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 879)؛ پس ممکن است معنای «يُوقَدُ» و «يُضىِ‏ءُ» بر‌ اشتعال خود‌به‌خودِ روغن زیتون اشاره نماید؛ علاوه بر آن، عبارت «... وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به عنوان مبالغه تأکید می‌کند بدون اینکه حتی آتشی به آن روغن نزدیک شود، گویا خودش شعله‌ور می‌شود.
مراد از «بودن نور بالاى نور» به‌طورى كه بعضى گفته‏اند (زمخشری، 1407: ج3، 241): دو چندان بودن و شدت آن است نه تعددش. پس مراد اين نيست كه نور معين يا غيرمعينى است بالاى نورى ديگر نظير آن باشد و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است؛ بلكه مراد اين است كه آن نورى متضاعف و دو چندان است، بدون اينكه يكی از ديگرى متمايز باشد (طباطبایی، 1417: ج15، 124).

پاک‌نژاد در کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر (135) می‌نویسد؛ میوه زیتون شامل مواد زیر است: 30% وزن زیتون رسیده آب، 5% مواد سفیدهای، 10% مواد قندی و 52% روغن که در آن500 واحد بینالمللی کاروتن موجود است؛ ولی مقدار ویتامین‌های دیگرش قابل ملاحظه نیست. روغن زیتون تنها روغنی است که با چربی شیر انسان و با تریولن موجود در بافت‌های بدن انسان شبیه است. مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد؛ هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر شویم مقدار روغن زیادتر می‌شود. مثلاً در فرانسه یک گونه 20% و همان گونه در تونس 29% روغن می‌دهد. باید توجه داشت که میزان روغن زیتون بسته به نژاد و زیستگاه متفاوت است. از هسته زیتون نیز روغنی استخراج می‌شود که با روغن میوه متفاوت است. مقدار روغن موجود در زیتون بیشتر به نوع میوه بستگی دارد، معمولاً از پیرابر گیاه ۶۰تا۷۰ درصد روغن می‌توان بدست آورد. علاوه بر روغنی که از میوه گرفته می‌شود هسته زیتون هم دارای 52/28 % روغن است. روغن هسته خوراکی است. وزن مخصوص روغن هسته زیادتر ولی روغن میوه خالص‌تر است.

ترکیبات شیمیایی روغن زیتون عبارت است از اسید‌های چرب اشباع که به‌صورت گلیسرید‌ها و در نتیجه پایینآمدن حرارت، کموبیش تهنشین می‌شوند و مارگارین نام دارند. به‌طورکلی، روغن به‌دست آمده از مناطق گرم، مارگارین فراوانتری دارد که برای حذف آن، روغن را در محل سردی قرار می‌دهند و سپس صاف می‌کنند تا مارگارین آن‌ها گرفته شود. مواد دیگر روغن زیتون به قرار زیر است: 5/1 % مواد غیرصابونی مانند فیتومترین و ماده رزینی به نام ویریدین (Viridine) .اسیدپالمتیک، اسید استئاریک، اسید آراشیدیک، اسید اسید هگزادسنئوئیک، اسید اولئیک، اسید لینولئیک، مقداری ویتامین آ و ‌ای هم دارد. کلروفیل، لیستین، زانتوفیل، دیاستاز‌ها و گلوکوزید‌های تلخ از موارد دیگری هستند که در روغن زیتون وجود دارد. لازم به ذکر است که مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب داراي يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند (تورا و دیگران، 2007 : 108). اسیدهای چرب در اشتعال روغن نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. اسید اولئیک موجود در روغن زیتون و برخی دیگر از روغن‌های زیستی، جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه ، 2005، 1068). همان‌طورکه می‌دانید روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. طبق نظر دانشمندان اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن نسبت به اسیدهای چرب اشباع دارای مزیت و برتری بوده و می‌توانند به مدت طولانی‌تری نورافروزی کنند (پاک‌نژاد، 142:1355).

برخی ترکیبات به مقدار بسیار جزئی در روغن زیتون وجود دارند، مانند ترکیب فنولی به نام secoiridoides، که مسئول خواص درمانی آن هستند (براچی و دیگران، 2011: 449). نوع و ميزان تركيبات شيميايي موجود در روغن زيتون از جمله تركيب اسيدهاي چرب، تركيبات آنتي‌اكسيداني و رنگدانه‌ها نماد كيفيت آن است كه خود به چندين عامل مانند رقم، شرايط اقليمي، روش استخراج و مرحله رسيدگي ميوه زيتون بستگي دارد. تحقيقات نشان داده است كه ميزان توكوفرول‌ها به نوع رقم، ميزان پلي‌فنل‌ها به منطقه كشت گياه، و ميزان اسيدهاي چرب به هر دوي اين عوامل بستگي دارد (علوي رفيعي، سمیه و دیگران،1390: 85). لازم به ذکر است که در حال حاضر از تفاله‌ها و پسماندهای زیتون برای تولید انرژی سازگار با محیط زیست استفاده می‌شود یا از آن برای حاصلخیز‌ساختن باغات بهره می‌گیرند (ایلداری، 1388: 22تا24).

=انواع روغن زیتون=

روغن‌کشی زیتون غالباً به کمک آسیاب صورت می‌گیرد. روغن‌کشی اولیه به حالت سرد روغن خالصی به دست می‌دهد که حاوی مواد مؤثرتری است. روغن‌کشی ثانویه روغن معمولی‌ را فراهم می‌آورد (مجیدی خامنه، 1379: 27). در روغن‌کشی‌های بعدی، روغنی به دست‌ می‌آید با کیفیت نازل‌تر که معمولاً در صنایع به مصرف می‌رسد. یکی از این روغن‌ها روغن لامپانت نام دارد که برای سوخت در چراغهای روغنی به‌کار برده می‌شود )طباطبایی، 1374: 348)، امّا در کل روغن زیتون بر سه نوع است:

1. روغن زیتون رسیده

2. روغن زیتون نرسیده

3. روغن زیتونی که بعد از یک‌بار روغنگیری از زیتون مجدداً از آن روغن می‌گیرند.

==خواص انواع روغن زیتون==

روغن زیتون خواص بسیاری دارد که به‌طور مختصر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود (پاک‌نژاد، 166:1355تا169):

1. روغن زیتون رسیده: برای درد اعصاب و عرق النساء، قولنج، رفع جرب، بیاض رقیق و ... مفید است.

2. روغن زیتون نرسیده: معتدل و قابض، مسمن و مدر، مقوی لثه و دندان، موافق معده و ... است.

3. زیتار: برای درد مفصل، عرق النساء، نقرس، استسقا و التیام زخمهای بدن لاغر و ...مفید است.

=نتیجه گیری =

در آیه 35 سوره نور، تعبیر «شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ» با اختصاص صفت «مبارکه» به درخت زیتون، در میان 22 نوع گیاهی که در قرآن نام برده شده، بیانگر اهمیت درخت زیتون و میوة آن است. در معنای کلمه «مبارکه» و ریشه «برک»، دو نکته بسیار ظریف نهفته است. از آنجا که ریشه «برک» به معنای ثابت‌بودن و «مبارکه» به معنای چیزی پرخير و بركت است، علاوه بر فواید بی‌شمار درخت زیتون، به ویژگی خاص آن، یعنی ثبات و عمر طولانی درخت زیتون نیز اشاره دارد. در ضمن، قرارگرفتن این واژه پس از لفظ «شجره»، دلالت بر خواص تمام اجزای درخت زیتون دارد، نه صرفاً میوة آن.

سپس در ادامه آیه، به درخت زيتونى اشاره شده كه نه شرقى است و نه غربى و روغن آن چنان مرغوب است كه نزديك است بدون هیچ آتشى شعله‏ور شود «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ».

احتمالات مفسران دربارة این نوع درخت زیتون که روغن بسیار مرغوبی دارد و شرقی و غربی نیست، اگرچه متفاوت است؛ امّا در کل، به سه نکته کلیدی اشاره دارد: اول اینکه این درخت زیتون در سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین قرار دارد؛ دوم اینکه نور آفتاب بر تمام جوانب آن به‌طور یکسان می‌تابد؛ سوم اینکه دارای مرغوب‌ترین روغن با خاصیت اشتعال‌زایی سریع است.
با توجه به اشارات قرآن، در بررسی‌های علمی، زادگاه درخت زیتون و ویژگی‌های آب‌‌‌‌‌‌و‌هوایی آن منطقه و کیفیت روغن زیتون آن، اهمیت می‌یابد.

با اینکه پژوهش‌های علمی نشان داده که زادگاه زیتون در 3 منطقه قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق می‌باشد؛ ولی هنوز نمی‌توان به طور قطع دربارة زادگاه دقیق درخت زیتون، اظهار نظر قطعی کرد؛ هرچندکه بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای دارد و این منطقه تقریباً در میانة کره زمین واقع شده و از تابش یکسان نور آفتاب برخوردار است که در مرغوبیت روغن آن نیز تأثیر دارد. همچنین دارای تابستانی گرم و زمستانی معتدل است. تحقیقات صورتیافته بیانگر آن است که مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد و هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر باشد، مقدار روغن زیادتر می‌شود.

در یک زیتون رسیده 52% روغن وجود دارد. مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب با يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی موجود در روغن زیتون علاوه بر خواص درمانی در اشتعال روغن زیتون نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن در مقایسه با اسیدهای چرب اشباع از مزیت بیشتری برخوردار هستند. محققان بر این اعتقاد هستند که بهترین بیودیزل روغنی است که غنی از اولئیک اسید یا palmitoleic acid باشد. این اسیدهای چرب غیراشباع (تک باند) C18:1 و C16:1بهترین گزینه‌ها جهت سوخت بیودیزل هستند؛ زیرا در دمای سرد دیرتر از اشباع منجمد شده و راحت‌تر از غیراشباع (چند پیوند) اکسید می‌شوند. اسید اولئیک جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه، 2005: 1068). مقایسه اسیدهای چرب موجود در روغن‌های گیاهی حاکی از آن است که بیشترین مقدار اسید اولئیک در روغن زیتون یافت می‌شود. علاوه بر اسید چرب ترکیبات دیگری از جمله ترکیبات فنولی در روغن زیتون یافت شده‌اند. میزان فنول کل موجود در روغن زیتون نیز در پایداری در برابر اکسیداسیون تأثیر به‌سزایی دارد (میزان این ماده در ارقام و طول‌های جغرافیایی- مختلف متفاوت است) (هاشم‌پور و دیگران، 1389: 47). یکی از ترکیبات فنلی مهم در روغن زیتون هیدروکسی تیروزول که در برگ، تفاله و روغن زیتون یافت می‌شود. این ترکیب آتش‌گیر بوده و نقطه اشتعال آن 15 درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

اصطلاح « نُّورٌ عَلىَ‏ نُورٍ » شاید به خصوصیت نورافروزی روغن زیتون مرتبط باشد و این دور از ذهن نیست. بررسی‌های اخیر دانشمندان بر روی روغن زیتون و برخی روغن‌های گیاهی دیگر مانند روغن ذرت، سویا، آفتابگردان حاکی از وجود موادی با خاصیت فلوروسنت (نوردهندگی) در آنهاست. تحقیقات بیشتر بر روی این روغن‌ها به همراه مقایسه آن‌ها با روغن زیتون بکر بیانگر آن بود که روغن زیتون بکر در مقایسه با سایر روغن‌ها دارای خاصیت نوردهندگی بیشتری است و در سه طول موج این خاصیت را نشان می‌دهد؛ در صورتی که سایر روغن‌ها حتی روغن زیتون عادی در یک طول موج در محدوده 430تا450 نانومتر این خصوصیت را از خود بروز می‌دهد. ساطع‌شدن نور متوسط در طول موج 681 نانومتر مربوط به کلروفیل و نور قوی در 252 نانومتر مربوط به ویتامین E می‌باشد (کی ریاکیدیس، 2000: 1435). مطالعات زندومنقی و همکاران در سال 2005 بر روی روغن زیتون بکر نیز بیانگر آن بود که در طول موج 315تا330 نانومتر پلی فنول‌ها و فرول‌های فلوروسنت و در 350تا600 نانومتر برخی ویتامین‌های موجود در روغن زیتون دارای این خصوصیت هستند.

در نهایت تأکید قرآن بر «مبارک‌بودن زیتون» و «نه شرقی و نه غربی بودن» این درخت و «اشتعال بدون آتش» روغن آن، نیازمند بررسی‌های گسترده‌‌ای است.

=پانویس=
{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

=منابع=

1. فولادوند، محمدمهدى، 1415ق، ترجمه قرآن، چ1، تهران: دار القرآن‌الكريم (دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى).

2. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير.

3. ابن‌فارس، احمد، بی‌تا، معجم المقاییس فی اللغه، به‌تحقیق شهاب‌الدین ابو‌عمرو، بیروت: دار الفکر.

4. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مكرم، 1414ق، لسان العرب، چ3، بيروت: دار صادر.

5. ابوالفتوح‌رازى، حسين‌بن‌على، 1408ق، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، مشهد: بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.

6. ایلداری، سهیل، 1388، «زیتون هدیه الهی و نشان صلح»، مجله روند اقتصادی، ش 48، ص22تا24.

7. بيضاوى، عبدالله‌بن‌عمر، 1418ق، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، چ1، بيروت: دار احياء التراث العربى.

8. پاکنژاد، سید رضا، 1355، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، چ9، تهران: کتاب فروشی اسلامیه.

9. جانینودهی، سیدعباس، 1373، «زیتون و اهمیت آن»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص52.

10. جعفرى، يعقوب، كوثر.

11. حسنعباسی، نوروزعلی، 1373، «زیتون درختی مقدس؛ اعجاب انگیز با کاربردهای مختلف»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص306.

12. درويش، محيى‌الدين، 1415ق، اعراب القرآن و بيانه، چ4، سوريه: دار الارشاد.

13. راغب‌اصفهانى، حسين‌بن‌محمد، 1412ق، المفردات في غريب القرآن، چ1، بيروت: دارالعلم‏، دمشق: الدار الشاميه.

14. زمخشرى، محمود، 1407ق، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، چ1، بيروت: دار الكتاب العربي.

15. صالحی، سید جواد، 1373، «گزارش مطالعات اقتصادی- اجتماعی ناحیه مرکزی طارم»، گرگان: فجررایانه، ص73.

16. طباطبايى، سيدمحمدحسين، 1417ق، الميزان فى تفسير القرآن، چ5، قم: جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.

17. طباطبایی، محمد،1374، «زیتون و روغن آن»، تهران: صندوق مطالعاتی توسعه کشت زیتون، 399ص.

18. طبرسى، فضل‌بن‌حسن، 1372ش، مجمع البيان فى تفسير القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.

19. طريحى، فخرالدين، 1375ش، مجمع البحرين، چ3، تهران: كتاب‌فروشى مرتضوى.

20. عروسى‌حويزى، عبدعلى‌بن‌جمعه، 1415ق، تفسير نور الثقلين، چ4، قم: اسماعيليان.

21. علوي‌رفيعي، سميه و دیگران،1391، «مشخصات فيزيكي شيميايي روغن‌هاي زيتون تجاري ايراني»، مجله علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران، س7، ش2، ص85تا94.

22. فاروقی، محمد اقتدار حسین، 1379، گیاهان در قرآن، ترجمه احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

23. فراهيدى، خليل‌بن‌احمد،1410ق، كتاب العين، چ2، قم: هجرت.

24. قرشى، سيدعلى‌اكبر، 1371ش، قاموس قرآن، چ6، تهران: دار الكتب الإسلامية.

25. کلینی، الکافی، اسلامیه.

26. كمره‏اى، محمدباقر، 1351ش، آسمان و جهان؛ ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، چ1، تهران: اسلاميه.

27. مجیدی خامنه، فریده، آذر1379، «میوه‌ها‌های بهشتی در قرآن؛ زیتون»، مجله گلستان قرآن، ش38، ص27تا28.

28. محدث، محبوبه، 1381، «نماد درخت زیتون»، نشریه فرهنگ و هنر، ش20و21، ص52تا61.

29. مظفریان، ولی الله،1383، درختان و درختچه‌های ایران، تهران: فرهنگ معاصر.

30. مظفریان، ولی الله،1383، رده بندی گیاهی، ج 1و 2. تهران: امیر کبیر.

31. مكارم‌شيرازى، ناصر، 1374ش، تفسير نمونه، چ1، تهران: دار الكتب الإسلامية.

32. هاشم‌پور، ابوذر و دیگران، 1389، «تأثير اقليم كازرون بر شاخصهاي كيفي روغن زيتون Olea europaea L ارقام زرد، روغني و ماري»، مجله علوم باغبانی ایران، د41، ش1،
ص53تا47.

33. هاشمی، احمد، 1380، جواهر البلاغه، ترجمه محمود خورسندی و حمید مسجدسرائی، چ2، نشر فیض.

34. Bennet, B,C, Twenty-Five Economically Important Plant Families,Economic botany, Encyclopedia of Life, 34 p.

35. Besnard, G, Garcia-verdougo, C, Rubio de casas, R,. Treier, U, A, Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence
from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany, 101; 25-30.

36. Besnard, G, Khadari, B, Navascués, M, Fernández-Mazuecos, M, El Bakkali, A, Arrigo, N, Baali-Cherif, D, Brunini-Bronzini de Caraffa, V, Santoni, S, Vargas,
P, Savolainen, V, 2013, The complex history of the olive tree: from Late Quaternary diversification of Mediterranean lineages to primary domestication in the northern Levant, Prociding of Royal Society Botanical science 7: 1471-2954.

37. Bianchini, F, Corbetta F, 1976, The complete book of fruits and vegetables, Crown Publishers.

38. Bracci, T, Busconi, M, Fogher, C, Sebastiani, L, 2011, Molecular studies in olive (Olea europaea L.): overview on DNA markers applications and recent advances in genome analysis, Plant Cell Rep 30: 449–462.

39. Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany 101: 25–30.

40. Janick, J, 2007, Fruits of the Bibles, Hortscience,42(5),1072-1076.

41. Khafagi, I, Zakaria, A, Dewedar, A, El-Zahdany, Kh, 2006, A Voyage in the World of Plants as Mentioned in the Holy Quran, International Journal of Botany 2(3): 242-251.

42. Kyriakidis, N, B. Skarkalis, P, 2000, Fluorescence Spectra Measurement of Olive Oil and Other Vegetable Oils, Journal of AOAC International, 83(6): 1435-1439(5).

43. Knothe, G, 2005, Dependence of biodiesel fuel properties on the structure of fatty acid alkyl esters, Fuel Processing Technology, 86 : 1059– 1070.

44.Lumaret, R, Ouazzani, N, Michaud, H, Villemur. P, 1997, Cultivated olive and oleaster: two very closely connected partners of the same species (Olea europaea). Evidence from enzyme Polymorphism, Bocconea 7: p 39-

45. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L, Theoretical and Applied Genetics, September 2000, Volume 101, Issue 4, 547-553.

46. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain, C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L., Theoretical and Applied Genetics, Volume 101, Issue 4, pp 547-553.

47. Marwat, S, Kh, Ajab Khan, M, Aslam Khan, M, Ahmad, M, Zafar, M, Rehman, F, Sulta, Sh, 2009, Fruit Plant Species Mentioned in the Holy Qura’n and Ahadith and Their Ethnomedicinal Importanc. American-Eurasian J. Agric. & Environ. Sci., 5 (2): 284-295.

48. Zandomeneghi , M, Carbonaro, L, Caffarata, C, 2005, Fluorescence of Vegetable Oils: Olive Oils, Journal of Agricalture and Food Chemistry, 53 (3): pp 759–766.

49. Noormohammadi, Z, Samadi-Molayousefi, H, Sheidai, M, 2012, Intra-specific genetic diversity in wild olives (Olea europaea ssp cuspidata) in Hormozgan Province, Iran. Genet. Mol. Res. 11 (1): 707-716.

50. Rackham, O, Moody, J, 1997, The Making of the Cretan Landscape, England: Manchester University Press, 200 p.

51. Tombesi, A, Michalakis, N, Pastor M, 1996, Recommendation of the working group on olive farming production techniques and productivity.

52. Tura, D, Gigliotti, C, Pedo, S, Failla, O, Bassi, D, Serraiocco, A, 2007, Influence of cultivar and site of cultivation on levels of lipophilic and hydrophilic antioxidants in virgin olive oils (olea Europea L.) and correlations with oxidative stability. Sci Hort; 112:108-19.

53. http://www.chempro.in/fattyacid.htm

[[رده:مقاله]]
[[رده: نور.آیه35]]
[[رده:زیست‌شناسی]]
[[رده:پزشکی]]
[[رده:اقلیم‌شناسی]]
[[رده:شیمی]]

فواید زیتون و اشتعال روغن آن از منظر قرآن و علم

2020-04-03T13:05:02Z

Hosna: /* زیتون در کتب مقدّس */

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

=چکیده=

زیتون با نام علمی Olea درختی همیشه سبز از خانواده Oleaceae است. زیتون یکی از قدیمی‌ترین گیاهان مناطق مدیترانه‌ای است. محققان معتقدند که آشنایی با زیتون و بهره‌برداری از آن در خاورمیانه، هم‌زمان با پیدایش اولین انسان‌های متمدن، به‌ویژه در شرق مدیترانه بوده است. قدیمی‌ترین مدرک مستند در مورد زیتون، روی الواح گلینی نقش بسته که مربوط به زمان مینوس<ref>Minos</ref> پادشاه کرت بوده است. روی این الواح اطلاعات جالبی از آن دوره، درباره گونه‌های مختلف زیتون و روغن آن ذکر شده است.

در کتب ادیان مختلف، به‌خصوص کتاب مقدّس مسلمانان، قرآن، از این درخت ارزشمند، نام برده شده و به برخی ویژگی‌های آن در آیه 35 سوره نور، همچون فواید بسیار زیتون، به‌طور غیرمستقیم با ‌کاربرد لفظ «مبارکه» و احتراق سریع روغن آن «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» اشاره شده است. لفظ «مبارکه» در میان انواع میوه‌هایی که در قرآن ذکر شده، فقط به درخت زیتون نسبت داده شده و بیانگر آن است که همه اجزای درخت، با برکت و سودمند بوده و این گیاه از ارزش والایی برخوردار است. بر این اساس، در مقاله حاضر سعی شده است به مدد اشارات قرآن، به فواید و عمر طولانی درخت زیتون، همچنین زادگاه احتمالاً مدیترانه‌ای آن و اشتعال سریع روغن آن به دلیل وجود اسیدهای چرب غیر‌اشباع پرداخته شود. ازاین‌رو، با وجود شناخت تجربی مردم آن عصر از فواید زیتون و کاربرد آن در درمان بیماری‌ها و استفاده به‌عنوان مادة سوختی برای چراغ‌ها، به جنبه‌ای دیگر از وجوه علمی قرآن اشاره می‌گردد.

=مقدمه=

درخت در اساطیر و افسانه‌های کهن همواره از حرمت و قداست والایی برخوردار بوده؛ در ادیان مختلف نیز بر کاشتن و نگهداری از درختان بسیار تأکید شده است. این توجه، ممکن است ریشه در نیاز مبرم انسان‌ به درختان داشته باشد. یکی از درختانی که نه تنها در اساطیر، بلکه در کتب مقدّس به آن بها داده شده، درخت زیتون است. یکی از گونه‌های مهم و اقتصادی زیتون، گونه Olea europaea از خانواده Oleaceae است. طبق تعریف گیاه‌شناسی، زیتون درخت یا درختچه‌ای است راست، همیشه سبز، به ارتفاع 10تا20 متر، اغلب پرشاخه و منشعب، با پوست سبز تیره. برگ‌های سرنیزه‌ای یا مستطیلی یا تخممرغی، با دمبرگ کوتاه و چرمی، با سطح فوقانی سبز تیره و سطح تحتانی نقره‌ای. گل‌ها سفید، میوه شفت و سبز رنگ، در حالت رسیده بنفش تیره یا سیاه‌رنگ، تخم مرغی، به قطر 1تا2 سانتی‌متر. رویشگاه آن ایران، اروپا، عراق و نواحی مدیترانه‌ای گزارش شده است<ref>مظفریان، 1383: 474تا475</ref>.

تامبسی <ref>Tombesi.</ref> در سال 1996 بیان می‌کند که زیتون برخلاف اغلب درختان میوه توانایی بالایی نسبت به تحمل شرایط محیطی دارد و می‌تواند در خاک‌های شور با درجه حاصلخیزی بالا رشد کند. طبق گفته بیانچینی و فرانچسکو<ref>Bianchini & Francesco</ref> در سال 1976، درخت زیتون درخاکی که به خوبی زهکشی شده باشد و اسیدیته آن حدود 8 باشد به خوبی رشد می‌کند. کشاورزان عهد باستان تصور می‌کردند این درخت‌ فقط در ساحل دریا می‌روید. حتی پدر علم گیاه‌شناسی «تئوفراستوس» محاسبه کرده بود که این درخت‌ فقط تا فاصله 55/6 کیلومتری از دریا امکان ادامه‌ حیات دارد. البته، این عقیده تاکنون اثبات نشده است؛ ولی رویشگاه‌ درختان زیتون اغلب در سواحل دریای مدیترانه بوده‌ و اغلب جزایر این دریا به‌ویژه نواحی‌ جنوب غربی دریای مدیترانه (شبه‌جزیره ایبری و شمالغربی آفریقا) از مراکز عمده تولید زیتون دنیا است. درخت زیتون از دوران کهن به عنوان منبعی برای‌ به دست آوردن محصولی با ارزش غذایی بالا، مصارف دارویی و درمانی و تولید روغن و صابون مورد توجه بوده است<ref>ایلداری، 1388: 22تا24</ref>.

برخی محققان که در زمینۀ اعجاز علمی قرآن پژوهش‌هایی انجام داده، چنین ادعّا می‌کنند که آیه 35 سوره نور به دو موضوع: یکی، فواید زیتون و دیگری، اشتعال بدون آتش <ref>هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (54) درباره این قسمت از آیه به مسئله «احتراق بدون آتش» اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که آیه به احتمال زیاد به کشف برق اشاره دارد که این حالت، شباهت بسیاری به سوختن ستاره و پخش نور دارد. وی می‌نویسد این آیه اشاره به چیزی دارد که نور می‌پراکند، در‌حالی‌که نه در غرب است و نه در شرق. یعنی ابعاد فیزیکی ندارد و توسط آتش هم فروزان نگردیده است. پس به احتمال زیاد این آیه قرآن اشاره به کشف برق دارد. چون برخلاف چراغ‌های تیلی و گازی، در یک چراغ برقی چیزی سوخته نمی‌شود و روشن‌شدن آن بدون آتش است. بدین‌ترتیب که در اثر ارتعاشات اتم‌های فلز تنگستن، درجه حرارت در سیم آن به دو هزار سانتی‌گراد می‌رسد. در این درجه حرارت سایر فلزات ذوب می‌گردند؛ امّا فلز تنگستن ذوب نشده؛ بلکه یک روشنی قوی قابل دید تولید می‌کند. با وجود این حرارت زیاد هیچ احتراقی صورت نمی‌گیرد، زیرا در داخل گروپ اکسیژن وجود ندارد و سیم تنگستن هم کم نمی‌شود. حالتی که در قرآن ذکر گردیده شباهت زیادی به یک ستاره روشن دارد. وی در ادامه می‌گوید اگر فکر کنیم که منظور آیه ستاره باشد، در این صورت نیز سوختن ستاره و پخش نور بدون موجودیت آتش صورت می‌گیرد. در پایان به نظر می‌رسد آنچه هارون یحیی درباره این قسمت از آیه ادعا نموده، بدون توجه به قبل و بعد آیه بوده است.</ref> اشاره دارد. حال آنکه بشر در گذشته از خواص بسیار این میوه آگاه بوده و در درمان بیماری‌ها از آن استفاده می‌کرده و در کتب مقدّس آمده به‌عنوان مادة سوختی نیز برای احتراق چراغ‌ها به‌کار می‌رفته، پس آیه مذکور اعجاز علمی قرآن را بیان نمی‌دارد؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

از این‌رو، ابتدا به کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته و جایگاه آن در قرآن و کتب مقدّس پرداخته، سپس با بیان معنای لفظ «مبارکه» به خواص و عمر طولانی درخت زیتون می‌پردازیم، آنگاه با شرح دیدگاه مفسران درباره عبارت «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ» احتمالات مطرح درباره زادگاه زیتون ارائه می‌گردد. در پایان، با بیان ترکیبات شیمیایی روغن زیتون و تأثیر فراوان اسیدهای چرب غیراشباع در اشتعال روغن آن به روشن‌ترشدن مفهوم «يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ» می‌پردازیم.

=کاربرد زیتون در میان اقوام گذشته=
درخت زیتون که طول‌ عمرش از 1000 تا 2000 سال است، قرن‌ها قبل از میلاد مسیح، در فلسطین و سوریه پرورش داده می‌شد. در زمان‌ هومر، پرورش آن در یونان معمول گردید و سپس در قرن هفتم‌ قبل از میلاد، به ایتالیا و پس از کشف قاره آمریکا بدان جا انتقال یافت. در یونان معتقد بودند که درخت زیتون را ربّ النوع عقل کاشته و بر سر برندۀ مسابقات المپیک تاجی از برگ زیتون می‌گذاشتند. در قدیم نیز در کلیسای کاتولیک‌ها روغن زیتون را برای‌ تقدیس پادشاهان بهکار می‌بردند (مجیدی خامنه، 1379: 27و28).

بابلی‌‌‌ها و آشوری‌ها از روغن کنجد و گردو برای مصارف مختلف استفاده می‌کردند؛ درحالیکه سوری‌ها و مردم سرزمین مقدس (فلسطین) زیتون را از قدیم می‌شناختند و از آن بهره می‌بردند. آن‌ها روغن زیتون را به مصر 1600تا3000 سال قبل از میلاد معرفی کردند. در زمان رامسس دوم (1165تا1197ق.م) از روغن زیتون برای روشنایی و برای نرمکردن پوست، ترک خوردگی‌ها، و آفتاب سوختگی‌ها استفاده می‌شد (جانیک ، 2007: 1074). علاوه بر آن، از روغن زیتون برای پختوپز و تزیین استفاده می‌شده است که مصداق آن در کشورهای حوزه مدیترانه مشاهده می‌شود؛ ولی اولین استفاده روغن زیتون، برای درمان بوده است. این ماده روغنی در آبوهوای خشک شرق، ماده‌ای بسیار حیاتی برای سلامتی بهشمار می‌رفت و میوه این درخت در آن دوران ابتدایی در بین جنگجویان بربری نمادی از صلح و حسن نیّت بود. سپس، هم‌زمان با توسعه سازمان‌های دریایی این روغن به‌عنوان یکی از اقلام تجاری به کشورهای آسیای صغیر و مناطق دریایی انتقال یافت و بیتردید گیاه زیتون نیز درپی آن گسترش یافت. این روغن ارزشمند بعدها برای مصارف اقتصادی و نور افروزی استفاده شد، لازم به ذکر است که سوختن روغن زیتون شعله خیلی درخشانی می‌دهد (جانیک، 2007: 1074).

در جنگ‌های اسپانیا، پزشکان ارتش ناپلئون بهخاطر عدم‌ دسترسی به گنه‌گنه،گرد یا دم‌کرده برگ و پوست درخت زیتون‌ را برای درمان تب‌نوبه به‌کار می‌بستند. پزشکان اسپانیایی این‌ طریقه درمان را از دیرباز می‌شناختند و ساکنان برخی از روستاهای‌ اسپانیا که به طول عمر شهرت دارند، سلامت و طول عمر خود را به مصرف زیاد زیتون نسبت می‌دهند. روغن زیتون نرم‌کننده است، جریان صفرا را فعال می‌کند، به علاوه در دردهای کلیوی و یبوست‌های مزمن تجویز می‌شود (مجیدی خامنه، 1379: 27و28). از طرف دیگر زیتون در مراسم مذهبی ساسانیان استفاده می‌شده و در کتاب خدای نامک به آن اشاره شده است )طباطبایی، 1374: 4).

=زیتون در کتب مقدّس=
اشارات متعددی در انجیل درباره این گیاه و تکثیر آن وجود دارد. در این کتاب مقدّس، چند بار از زیتون به‌عنوان میوه‌ای پرسود و منفعت یاد شده و به پیوند آن نیز، صرفاً در این کتاب، پرداخته شده است. زیتون به همراه انگور در کتاب مقدس یهودیان بیشترین تعداد تکرار را داشته است. روغن زیتون برای مصارف مذهبی مانند مراسم تقدیس<ref>anounting</ref> در مسیحیت و یهودیت استفاده می‌شود. در کتاب مقدس یهودی‌ها<ref>اگزودوس 27 :20</ref> گفته شده که به بنیاسرائیل فرمان داده شد که «روغن زیتون مصفی و کوبيده شده برای روشنایی نزد تو بياورند تا چراغ‌ها دائماً روشن شود» <ref>جانیک، 2007: 1074</ref>. این مطلب بیانگر آن است که در کتب مقدّس پیش از قرآن به اشتعال طولانی مدّت روغن زیتون اشاره شده است. از این‌رو، ذکر اشتعال سریع روغن زیتون در قرآن دلیلی بر اثبات اعجاز قرآن در این خصوص نیست؛ بلکه بازگوکننده برخی اشارات علمی موجود در قرآن است.

بنابر روایتی هنگامی که خشم خداوند که در طوفان [نوح] ظاهر شده بود، کاهش یافت؛ کبوتری با شاخه‌ای زیتون در منقارش ظاهر شد که نشان صلح و آرامش بود <ref>فاروقی، 1379: 39 </ref>. مشهور است که اولین درختی که پس از طوفان روئید، درخت زیتون بود <ref>محدث، 1381: 20و21</ref>. ملت یهود کشت زیتون را در عصرهای قدیم تجویز و ترویج کرده‌اند و در کتاب ژنز از ساقه‌های این درخت صحبت شده است <ref>طباطبایی، 1374: 2 </ref>.

=زیتون در قرآن=

در قرآن، نام «زیتونه» یک مرتبه در آیه 35 سوره نور به‌کار رفته است.این آیه، تنها آیه‌ای است که از زیتون، به‌عنوان درخت مبارک یاد می‌کند و سپس به بیان سایر ویژگی‌های آن از جمله موقعیت جغرافیایی و نحوه سوختن روغن آن می‌پردازد:

{{QFrame|Surah=24|Ayah=35}}

واژه «زیتون» در قرآن پنج مرتبه به‌کار رفته است. در جدول شماره یک، کاربرد زیتون در قرآن آورده شده است.

{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! کاربرد زیتون در قرآن
|-
| 1|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=99}}
|-
| 2|| {{QFrame|Surah=6|Ayah=141}}
|-
| 3|| {{QFrame|Surah=16|Ayah=11}}
|-
| 4|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
|-
| 5|| {{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
|-
| 6|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=27}}
|-
| 7|| {{QFrame|Surah=80|Ayah=29}}
|}

در آیه 99 سوره انعام <ref>اوست خدايى كه از آسمان باران فرستاد و بدان باران هر گونه نباتى را رويانيديم، و از آن نبات ساقه‏اى سبز و از آن دانه‏هايى بر يكديگر چيده و نيز از جوانه‏هاى نخل خوشه‏هايى سر فرو هشته پديد آورديم، و نيز بستانهايى از تاكها و زيتون و انار، همانند و ناهمانند. به ميوه‏هايش آن گاه كه پديد مى‏آيند و آن گاه كه مى‏رسند بنگريد كه در آن‌ها عبرتهاست براى آنان كه ايمان مى‏آورند.</ref>، به يكى از شاهكارهاى آفرينش در اين درختان اشاره كرده، مى‏فرمايد: «هم با يكديگر شباهت دارند و هم ندارند» (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ) با توجه به آيه 141 <ref>و اوست كه باغهايى آفريد نيازمند به داربست و بى‏نياز از داربست، و درخت خرما و كشتزار، با طعمهاى گوناگون، و زيتون و انار، همانند، در عين حال ناهمانند. چون ثمره آوردند از آن‌ها بخوريد و در روز درو حق آن را نيز بپردازيد و اسراف مكنيد كه خدا اسرافكاران را دوست ندارد.</ref> همين سوره كه وصف «متشابه و غير متشابه» را براى زيتون و انار ذكر كرده، استفاده مى‏شود كه در آيه مورد بحث نيز وصف مزبور درباره همين دو درخت است. اين دو درخت از نظر شكل ظاهرى و ساختمان شاخه‏ها و برگ‌ها شباهت زيادى با هم دارند؛ در‌حالى‌كه از نظر ميوه و طعم و خاصيت آن بسيار با هم متفاوتند، يكى داراى ماده چربى مؤثر و نيرومند و ديگرى داراى ماده اسيدى و قندى است كه با يكديگر كاملاً متفاوتند (مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371). همچنین ممکن است «مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ» دلالت بر وجود تشابه و تفاوت در میان درخت زیتون و درختان انار و انگور و خرما داشته یا به گفته علامه طباطبایی (1417: ج‏7، 363) مقصود این است كه هر يك از آن ميوه‏ها از نظر طعم و شكل و رنگ و امثال آن هم متشابه دارد و هم غيرمتشابه. البته احتمال دیگری<ref>اين احتمال در تفسير آيه نيز وجود دارد كه عبارت فوق اشاره به انواع و اصناف مختلف درختان و ميوه‏ها است، بعضى از ميوه‏ها و درختان با يكديگر شبيهند و بعضى ديگر با هم مختلفند. (يعنى هر كدام از اين دو صفتى است براى يك دسته از درختان و ميوه‏ها، اما طبق تفسير اول هر دو، صفت براى يك چيز بودند) (مکارم‌شیرازی، 1374: ج5، 371).</ref> نیز در تفسیر این آیه وجود دارد که از سیاق آیه بعید به نظر می‌رسد. لذا در تحقیقات علمی به تفاوت‌ها و شباهت‌های زیتون و سایر میوه‌های که همراه با آن در قرآن ذکر شده، پرداخته خواهد شد.

در ذیل آیه 11 سوره نحل <ref>و با آن برايتان كشتزار و زيتون و نخلها و تاكستانها و هر نوع ميوه بروياند، در اين عبرتى است براى مردمى كه مى‏انديشند</ref> نیز گفته شده ممكن است چنين به نظر آيد كه اگر قرآن در آيات فوق از ميان انواع ميوه‏ها روى زيتون و خرما و انگور تكيه كرده به خاطر وجود آن‌ها در محيط نزول قرآن بوده است؛ ولى با توجه به جهانى و جاودانى بودن قرآن و عمق تعبيراتش روشن مى‏شود كه مطلب از اين فراتر است. دانشمندان می‌گویند كمتر ميوه‏اى است كه براى بدن انسان از نظر غذايى به اندازه اين سه ميوه، مفيد و مؤثر باشد. ایشان مى‏گويند «روغن زيتون» براى توليد سوخت بدن ارزش بسيار فراوان دارد، كالرى حرارتى آن بسيار بالا است (مکارم‌شیرازی، 1374: ج11، 173).

گفتنی است علاوه بر ذکر نام زیتون در قرآن، سوگند به «انجیر و زیتون» و به «طور سیناء» در آیات نخستین سوره تین، نیز بیانگر اهمیت زیتون و خواص بی‌شمار آن است. «طور سیناء» به عنوان یکی از احتمالات محل رویش زیتون، در ادامه، بررسی خواهد شد.

امّا درباره اينكه آيا منظور، سوگند به همين دو ميوه معروف است يا چيز ديگر؟ مفسران سخنان گوناگونى دارند. در تفسیر نمونه (مکارم‌شیرازی، 1374: ج27، 139) چنین آورده شده که بعضى آن را اشاره به همان دو ميوه معروف مى‏دانند كه خواص غذايى و درمانى فوق‌العاده زيادى دارد، بعضى ديگر معتقدند كه منظور از آن، دو كوهى است كه شهر «دمشق» و «بيت‌المقدس» بر آن‌ها قرار گرفته، چرا كه اين دو محل سرزمين قيام بسيارى از انبياء و پيامبران بزرگ خدا است و اين دو قسم با سوگندهاى سوم و چهارم كه از سرزمين‌هاى مقدّسى ياد مى‏كند هماهنگ است.

بعضى نيز گفته‏اند نامگذارى اين دو كوه به نام «تين» و «زيتون» به خاطر اين است كه بر يكى از آن‌ها درختان انجير مى‏رويد و بر ديگرى درختان زيتون.
بعضى نيز «تين» را اشاره به دوران آدم دانسته‏اند؛ چرا كه لباسى كه آدم و حوا در بهشت پوشيدند از برگ درختان انجير بود و زيتون را اشاره به دوران نوح مى‏دانند؛ زيرا در آخرين مراحل طوفان، نوح كبوترى را رها كرد تا درباره پيدا‌شدن خشكى از زير آب جستجو كند او با شاخه زيتونى بازگشت و نوح فهميد كه طوفان پايان گرفته و خشكى از زير آب ظاهر شده است؛ لذا شاخه زيتون رمز صلح و امنيت است.

بعضى نيز «تين» را اشاره به مسجد نوح كه بر كوه جودى بنا شد، مى‏دانند و زيتون را اشاره به بيت المقدس؛ ولى ظاهر آيه در بدو نظر همان دو ميوه معروف است، اما با توجه به سوگندهاى بعد مناسب دو كوه يا دو مركز مقدس و مورد احترام مى‏باشد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(ص) مى‏خوانيم كه خداوند از ميان شهرها چهار شهر را برگزيد و درباره آن‌ها فرمود:
{{QFrame|Surah=95|Ayah=1}}
{{QFrame|Surah=95|Ayah=2}}
تين، مدينه است و زيتون، بيت‌المقدس و طور سينين، كوفه «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ»، مكه است (عروسى‌حويزى، 1415: ج5، 606).

همچنین در آیۀ بیست سوره مؤمنون {{QFrame|Surah=23|Ayah=20}}<ref>و از طور سينا درختى برمى‏آيد كه روغن و نان خورشى براى خورندگان است</ref> ، به‌طور غیرمستقیم به زیتون، به‌عنوان درختی اشاره شده که در «طور سیناء» می‌روید و از آن، روغنی خوراکی به‌دست می‌آید.

=فواید و طول عمر درخت زیتون=
لفظ «مبارک»، به همراه تمام مشتقات آن، 32 مرتبه در قرآن به‌کار رفته است. حائز اهمیت است لفظ «مبارک و مبارکه» در خصوص قرآن ، مکه ، باران ، تحیت ، حضرت عیسی(ع) ، زمان (شب قدر) و مکان مبارک و درخت زیتون به‌کار رفته است. جالب است در میان انواع میوه‌های ذکر شده در قرآن، فقط از درخت زیتون، با این صفت نام برده شده است. همچنین توجه به این نکته که وادی ایمن نیز با این صفت به کار رفته تأمل برانگیز است.

هارون یحیی در کتاب اعجاز قرآن خود (99) می‌نویسد کلمۀ مبارک، زیتون را یک چیز بسیار مفید، مقدس و خجسته معرفی می‌کند. قرآن با قسم یادکردن به زیتون، آن را مهم جلوه داده و علم ثابت کرده که زیتون نه تنها یک غذای لذت‌بخش است؛ بلکه یک منبع مفید برای صحت نیز می‌باشد.

کلمۀ «مبارکه» از ریشه «برک» در اصل به معنای ثابت‌بودن است (ابن فارس، 124) و «برکه» به معنی فزونی و نموّ است (فراهیدی، 1410: ج5، 367). این واژه هر چند كه در معانى<ref>
واژه «بَرْك» به معنی سينه شتر است.</ref> ديگر نيز به ‌كار رفته است؛ ولی معناى همراهى و پايدارى و ملازمت نيز از آن استنباط مى‏شود. «مُبَارَك»، چيزى است كه در آن خير و بركت باشد؛ بنابراين به هر چيزى كه فزونى و زيادتى نامحسوس در آن مشاهده شود، مبارك مى‏گويند (راغب‌اصفهانی، 1412: 119).

با توجه به مطالب ذکر شده، می‌توان نتیجه گرفت كه «بركت» به معناى فايدۀ ثابت است ممكن است گاهى از آن، مطلق ثبوت اراده شودو با نموّ و زيادت و سعادت قابل جمع بوده؛ بلكه به‌دور از اين معانى نيست. (قرشی، 1371: ج1، 189).

مفسران دربارۀ اینکه خداوند متعال از درخت زیتون با صفت «مبارکه» یاد می‌کند، دلایل مختلفی را بیان می‌دارند: برخى گويند: به‌سبب اين‌ است كه منافع آن زياد است. برخى دیگر گويند: علت اينكه زيتون را ذكر مي‌كند به‌خاطر اين است كه روغن آن بهتر مى‏سوزد. بعضى براین باورند: كه زیتون اولين درختى بود كه پس از طوفان نوح روئيد و محل روئيدن آن جايگاه انبياء بوده است، برخى گويند: به‌خاطر اين است كه هفتاد پيامبر، از جمله ابراهيم(ع) آن را مبارك ساخته‏اند؛ بدين علت مبارك ناميده شده است (طبرسی، 1372: ج7،225).
در روایتی از رسول خدا(ص) نقل شده كه زيتون را بخورانيد و به تن بماليد كه از درخت مباركى است‏ (كمره‏اى، 1351، ج10، 21).
در حدیثی از امام علی(ع) نیز آمده با روغن زیتون، بدن را چرب کنید و با آن، خورش بسازید، چرا که روغن نیکان و خورشِ برگزیدگان است، دوبار به پاکی سوده شده، در آن، بِدان هنگام که روی می‌کند و بِدان هنگام که پشت می‌کند، برکت نهاده شده است و با وجود آن، هیچ بیماری‌ای زیان نمی‌رساند (کلینی، ج6، 331).
برداشتی که از مبارک‌بودن درخت زیتون شده و فقط به فواید بی‌شمار میوۀ آن توجه شده، غالباً از آنجا نشأت می‌گیرد که «مبارکه» صفت برای «زیتونه» در‌نظر گرفته شده؛ در‌حالی‌که در متن آیه، صفت «مبارکه» بلافاصله بعد از «شجره» آورده شده، نه «زیتونه». در حقیقت «مبارکه صفت برای شجره است» (درویش، 1415: ج6،606)؛ یعنی تمام اجزای درخت زیتون، از برگ و میوه و چوب، همگی، پربرکت هستند و این صفت، فقط مختص به میوۀ آن نیست. همچنین با نظر به معنای «ثبات» که ابن‌فارس در ریشۀ این کلمه نهان دانسته، علاوه بر فواید تمام اجزای درخت زیتون، باید به ویژگی خاص آن، ثبات درخت زیتون، نیز توجه شود.

درخت زیتون، از فواید بی‌شماری برخوردار است. این درخت بهعلت همیشه سبزبودن در ایجاد فضای سبز و حفاظت از خاک، به‌ویژه در شیب‌ها و اماکنی که دارای خاک نامناسب هستند، به‌کارمی‌رود. علاوهبرآن، از روغن میوه و هسته آن می‌توان در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی استفاده نمود. حائز اهمیت است که از برگ این درخت نیز به‌عنوان دارو استفاده می‌شود )طباطبایی، 1374: 2و10). چوب زیتون مرغوب، خوش نقش، خوش رنگ، جلاپذیر است و کاربردهای فراوانی در خراطی و ساخت وسایل تزیینی و تهیه روکش‌های مرغوب دارد (حسن‌عباسی، 1373: 31). فواید درخت زیتون و محصولات حاصل از آن بسیار زیاد می‌باشد که به برخی از آن‌ها به‌صورت مختصر اشاره شد. در ادامه، در بخش مربوط به روغن زیتون، به سایر خواص آن اشاره می‌شود.

همچنین، درخت با برکت زیتون، عمر بسیار طولانی دارد. ساقه‌های قوی و بیش از هزار ساله درختان زیتون در حاشیه دریای مدیترانه همواره شگفتی جهانگردان، گیاهشناسان و دانشمندان علوم طبیعی را برانگیخته است )طباطبایی،1374: 6). تئوفراستوس، معتقد است که این گیاه تا دویست سال عمر میکند؛ امّا بررسی‌های اخیر محققان با شمارش حلقه رشد سالیانه نشان داده که این درخت تا دوهزار سال نیز می‌تواند عمر نماید (راکهام و مودی ، 1997: 200). برخی نیز ذکر کرده‌اند که زیتون تا سه‌هزار سال نیز می‌تواند عمر نماید (جانی‌نودهی، 1373: 52). در علیآباد گرگان درختان زیتونی وجود دارند که عمر آن‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. علاوهبرآن، درختان زیتونی در منطقه بختیاری در روستای «سونک» و در منطقه «زیتی» دیده شده که عمر آن‌ها به بیش از هشتصد تا هزار سال می‌رسد )طباطبایی، 1374: 4). یکی از نکات جالب دربارة درخت زیتون، به ارثرسیدن این درخت می‌باشد که شاید بهعلت عمر طولانی آن است، به‌گونه‌ای که در‌خصوص آن گفته شده است که جزء معدود درختانی است که به ارث می‌رسد (پاک‌نژاد، 160:1355).

[[پرونده:درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|تصویر 1: نمایی از درختان زیتون تنومند با عمر طولانی]]

بنابراین، درخت زیتون علاوه بر خواص بسیاری که دارد؛ در میان سایر درختان نیز بیشترین عمر را دارد که این دو موضوع، هم با معنای ریشه «برک»، یعنی ثبات و پایداری و هم با معنای کلمه «مبارک»، یعنی پربرکت‌بودن درخت زیتون، کاملاً سازگار است.

در قرآن کریم، نام 22 گونه گیاهی ذکر شده است که به هفده خانواده گیاهی تعلق دارند. این گونههای گیاهی شامل انواع درختی، بوتهای و علفی هستند. در میان گیاهان نام برده شده در قرآن، دو خانواده گندمیان(Poaceae) و حبوبات (Fabaceae) دارای گیاهانی یکساله هستند که رژیم غذایی اغلب اقوام و چهارپایان به گونههای آن‌ها وابسته است و جزء اولین و دومین گیاهان مهم اقتصادی جهان به‌شمار میآیند. خانوادههایی چون زیتون (Oleaceae) و انگور (Vitaceae) با وجود محدودبودن تعداد گونههای کاربردی آنها، به‌سبب استفاده اقتصادی نیز در جایگاه بالایی قرار دارند (بنت، بی‌تا، 1).

یکی از گیاهان مهم و اقتصادی خانواده زیتون، درخت زیتون است که رژیم غذایی و اقتصاد بسیاری از کشور‌های حوزه مدیترانه به آن وابسته است. با توجه به آنچه ذکر شد، مطلبی که نظر هر خواننده هوشیار را به خود متوجه میکند، ذکر کلمه «مبارکه» برای درخت زیتون در قرآن کریم است. همانطورکه ذکر شد دو خانواده مهم اول دارای گیاهان یکساله کاربردی هستند و پس از آن‌ها با توجه به ذکر قرآن و اهمیت گیاهان در نزد انسان درخت زیتون به لحاظ کاربردی از سایر درختان متمایز میشود و این همان توصیف بهجا و مناسب قرآن برای درختی است که تمام اجزای آن اعم از چوب، میوه، برگ و حتی خود درخت دارای موارد استفاده متعدد است. در آیات 99و 141 سوره انعام مقایسه‌های قابل تأملی (مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَمُتَشابِهٍ) در مورد میوه‌هایی چون انار و خرما با زیتون بیان شده است که ممکن است در نگاه اول سؤال برانگیز باشد؛ ولی پس از بررسی‌های علمی تحسین هر خواننده هوشیاری را برمی‌انگیزد. تشابه و تفاوت‌های این جنس‌ها در جدول زیر آمده است.
[[پرونده:تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون.jpg|قاب|وسط|جدول 2: تشابه‌ها و تفاوت‌های گیاهان ذکر شده در قرآن با زیتون. (مظفریان،1383)]]

=زادگاه درخت زیتون=

آیۀ 35 سوره نور، پس از ذکر مبارک‌بودن درخت زیتون، به بیان صفت دیگری از آن درخت می‌پردازد: «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...». این عبارت، در واقع، صفت دوم «شجره» بوده (درویش، 1415: ج6،606) و مفهوم را نه به طور صریح، بلکه با کنایه بیان می‌کند (ابن‌عاشور، ج18،193). عبارت «... لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ ...» تنها یک‌بار در قرآن به‌کار رفته است. اگرچه مشتقات دو واژه «شرق» و «غرب» در 17 آیه قرآن به‌کار رفته است.

از این‌رو، دربارۀ «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی، تفسیرها و مصادیق مختلفی ارائه شده است:

برخی گویند: درختى است كه تمام جوانب آن به طور مساوى در معرض تابش نور آفتاب است، نه در جانب شرق باغ و كنار ديوارى قرار گرفته است و نه در جانب غرب كه تنها يك سمت آن آفتاب ببيند و در نتيجه ميوه آن نيمى رسيده و نيمى نارس و روغن آن ناصاف ‌گردد (مکارم‌شیرازی، 1374: ج14، 477)؛ بلكه در وسط قرار دارد و ميوه‏اش به خوبى مى‏رسد و روغنش زلال است. دليل بر اين معنا، جمله «يَكادُ زَيْتُها يُضِي‏ءُ، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» است؛ چون سياق آیه اين است كه مراد از آن، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى‏شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد (طباطبایی، 1417: ج15،124)، يعنى نه چنان است كه از سايه بهره نگيرد و نه چنان است كه از خورشيد بهره نگيرد؛ بلكه از هر دو بهره مي‌گيرد (طبرسی، 1372: ج7، 255). در روایت<ref> «لا خير في شجره و لا في نبات في مفيأة و لا خير فيهما في مضحى».</ref> است: هیچ نفعی در درخت و گیاهی که همیشه در سایه یا نور خورشید باشد، نیست (بیضاوی، 1418: ج4، 107).
دیگر اینکه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق يا مغرب برويد؛ بلكه درخت بهشتى است. بعضى ديگر گفته‏اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق و مغرب دنيا نيست؛ بلكه از درختان شام است که در ميان مشرق و مغرب قرار دارد و روغن آن بهترين روغن است. این دو دیدگاه اخیر، از نظر علامّه طباطبایی (1417: ج15، 124) پذیرفتنی نيست؛ چون از سياق آیه فهميده نمى‏شود.
همچنین احتمال داده‌اند، منطقه‌ای بین شرق و غرب سرزمین عرب، یعنی شام مدّ نظر باشد (ابن‌عاشور، ج18،193) که گفته شده زادگاه درخت زیتون است.
البته، مفسران دربارة تخصيص درخت زيتون به صفت نه شرقی و نه غربی «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، دلایل متعددی را بیان داشته‌اند که تمام آن‌ها می‌تواند در مشخص‌شدن آن نوع، درخت زیتونی که مدّ نظر قرآن است دخیل باشد:
برخی گفته‏اند: براى آن است كه بیان نماید روغن آن درخت، روشن‌تر و صاف‏تر است. برخی دیگر گفته‏اند: براى آن كه شاخه‏هاى آن، از سر تا پا همه برگ دارد. همچنین گفتند: براى آن است كه در استخراج روغن آن نیاز به فشردن نیست یا براى آنكه زیتون، اوّلین درختى است كه بر زمين رویید. نیز گفته‏اند: اوّلین درخت كه پس از طوفان بر زمين پديد آمد یا براى آن كه زادگاه آن در شام و بيت المقدّس است كه منزل انبيا و اولياست و زمين مقدّسه است (ابوالفتوح‌رازى، ج‏14، 147).

در‌خصوص این مطلب، لازم است به آیۀ بیست سورۀ مؤمنون که به‌طور غیرمستقیم به زیتون اشاره دارد، نیز اهتمام ورزید. در این آیه، «وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآكِلِين»، گفته شده مقصود از درختى كه در طور سينا است و از ثمره آن روغن به دست مى‏آيد، درخت زيتون است (طباطبایی، 1417: ج15، 23).
مفسران دربارۀ مراد از «طور سيناء»، دو احتمال عمده داده‏اند:

نخست اينكه اشاره به همان كوه طور معروف، واقع در صحراى سينا دارد؛ دوم اينكه طور سيناء جنبه توصيفى دارد و به‌معنى كوه پربركت يا كوه پردرخت يا كوه زيبا است؛ چون طور به‌معنى كوه و سيناء به‌معنى پربركت و زيبا و مشجر است (مکارم‌شیرازی، 1374: ج14،220).

حال دربارۀ کوه طور، ابن‌زيد گوید: كوهی است در ميان مصر و أيل كه حضرت موسى(ع)، در آنجا با خداى مناجات كرد. مقاتل گوید: اوّلین كوهى است كه زيتون بر آن رويید. (ابوالفتوح‌رازى، 1408: ج14،15). بنابراین، کوه طور واقع در صحرای سینا می‌تواند یکی دیگر از احتمالات نخستین محل پیدایش درخت زیتون باشد.

از این‌رو، برای بررسی دقیق علمی، می‌توان احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی یا به عبارت دیگر، احتمالات ایشان دربارة زادگاه درخت زیتون را چنین دسته‌بندی کرد که در جدول شماره سه نشان داده شده است.

[[پرونده:زادگاه درخت زیتون.jpg|قاب|وسط|جدول3: احتمالات مفسران دربارة درخت زیتونی که نه شرقی است و نه غربی (زادگاه درخت زیتون)]]

تحقیقات علمی متعددی، به‌منظور جستجوی زادگاه اصلی درخت زیتون صورت گرفته است؛ امّا هنوز دربارة خواستگاه دقیق آن اظهار نظر قطعی نشده است. هرچند که بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای داشته و 35تا40 گونه درختی یا درختچه‌ای و حدود 1200رقم دارد. مناطق مدیترانه‌ای به مناطقی اطلاق می‌شوند که در فاصله بین طول جغرافیایی 30تا45 درجه واقعاند، این مناطق بهار و پاییز کوتاه، تابستان گرم و خشک و زمستانی معتدل و بارانی دارند (صالحی، 1373: 73).
زیتون، گونه‌ای دیپلوئید (2n کروموزومی) با 2n=2x=46 است که به دو زیر گونه تقسیم می‌شود.Olea europaea زیر گونه europaea و O. europaea زیر گونه cuspidate دو زیر گونه‌ای هستند که بهطور وسیع پراکنده شده‌اند.Olea europeae: sub sp. europaeae var. sylvestris گونه خودرو (وحشی) محسوب می‌شود (براچی و دیگران، 2011: 450). زیتون‌های وحشی از جنوب آفریقا تا جنوب آسیا، در کوههای صحرا و مکرانسیا دیده شده‌اند (نور محمدی ، زهرا و دیگران ،2012: 708). بررسی‌های لومارت و همکاران در سال 2000 نشان داد که در بین دسته زیتون به لحاظ تکاملی می‌توان سه قبیله را تشخیص داد؛ تاکسون‌های جنوب و شرق آفریقا؛ تاکسون‌های آسیایی؛ تاکسون‌های متعلق به مکرونسیا،صحرا و مدیترانه. طبق این بررسی‌ها مشخص شد که زیتونی که امروزه کشت می‌شود با تاکسون‌های متعلق به صحرا و مکرونسیا ارتباط نزدیکتری به لحاظ کلروپلاستی دارد و گونه‌های متعلق به شرق آفریقا و آسیا باید از زیتون مدیترانه‌ای به لحاظ گونه‌ای جدا قرار گیرند (لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 547). گونه O. europaea زیرگونه sylvestris تنها گونه‌ای است که برای کشتکردن اهلی شده تا Olea europaea زیر گونه europaeaاز آن به‌دست آید (لومارت، رزالین و دیگران، 1997: 39). بهعبارتدیگر، این گونه، قدیمی‌ترین گونه کاشته شده است. سایر تاکسون‌های زیتون وحشی یا برای تغذیه دامها یا برای بهره‌برداری از چوب سخت آن‌ها به‌کار میروند (لومارت، رزالین و دیگران، 2000: 548)؛ زیرا گونه‌های وحشی دارای میوه کوچکتر و روغن کمتری هستند. تحقیقات نشان داده است که بیشترین تنوع ژنتیکی زیتون در شمال غربی آفریقا وجود دارد (بسنارد و دیگران، 2008 :25). بسنارد و همکاران در سال 2013، با بررسی فیلوژنتیکی ژنوم کلرپلاستی زیتون در مناطقی موسوم به نقاط داغ یا Hotspot (اماکنی که بیشترین تنوع زیستی با درجه بالای آسیب‌پذیری را دارا هستند) و پراکنش ژنوم پلاستیدها، نحوه پراکنش گونه‌ها و فسیل‌های ماکروسکوپی به جا مانده سه منطقه را به عنوان زادگاه این اجداد تعیین نموده اند. قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق مناطقی هستند که به عنوان زادگاه زیتون در نظر گرفته شدند(بسنارد و دیگران، 2013 :1471).

علاوه بر موارد یاد شده، زیتون مقدس یا زیتون وحشی با نام علمی Olea aucherii یا Olea chryscphillaگونه‌ای از زیتون است که اصل و مبدأ آن از اتیوپی (حبشه) است که در عربستان، ایران (استان کرمان جنگلهای بین اسفندیه و سیرجان در ارتفاع 2000تا2500 متری) و جزایر اقیانوس هند می‌روید. برگ‌های آن، نقره‌ای متمایل به زرد طلایی است، حاشیه برگ‌ها قطور و صاف است. میوه ریز آن 6تا8 میلیمتر طول دارد (حسن‌عباسی، 1373: 36).

با توجه به بررسی‌های دانشمندان می‌توان نتیجه گرفت که بهترین زیتون و روغن حاصل از آن در مناطقی حاصل می‌شود که زمستان معتدل و تابستان گرم دارد (مناطق مدیترانهای) و تابش نور آفتاب بر تمام جوانب درخت زیتون در این مناطق میتواند بر مرغوبیت روغن آن تأثیر بهسزایی داشته باشد.

=اشتعال سریع روغن زیتون=

سپس، خداوند با عبارت «... يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به سومین ویژگی درخت زیتون اشاره می‌کند (درویش، 1415: ج6، 606) و می‌فرماید درخت زيتونى كه نه شرقى است و نه غربى، روغن آن چنان مرغوب و با کیفیت است كه نزديك است بدون اينكه آتشى به آن برسد، شعله‏ور شود.
«یکاد» قید است. لازم به یادآوری است هرچه قیدها در جمله بیشتر باشد توضیح و تخصیص جمله نیز بیشتر شده و فائد‌ه‌اش کامل‌تر می‌شود و اگر قیدهاحذف شود؛ کلام، دروغ یا غیر مورد نظر خواهد شد، مثل همین آیه که اگر کلمه «یکاد» حذف گردد این سخن بدلیل مشاهده و واقعیت عینی کذب خواهد شد و هدف و غرض مورد نظر یعنی نزدیکی و قرب، از دست خواهد رفت (هاشمی، 1380: 152).

واژۀ «زیت» در لغت به معنی روغن (قرشی، 1371: ج3، 190) و عصاره زيتون است (فراهیدی، 1410: ج7، 378؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 384؛ ابن‌منظور، 1414: ج2، 35). قيد روغن، آن هم از درخت زيتونى که نه شرقى است و نه غربى، براى اين است كه بر صفا و زلالى روغن و جودت آن و در نتيجه صفاى نور آن به‌خاطر خوش‏سوزيش دلالت كند؛ چون در ادامۀ آیه مى‏فرمايد، روغنى است كه گويا بدون كبريت هم مى‏خواهد مشتعل شود (طباطبایی، 1417: ج15،124).

گفتنی است «أضاء» به معنای افروخت و افروخته شد (راغب‌اصفهانی، 1412: 514) از باب «إفعال» لازم و متعدى<ref>مانند آیه «... أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ ...» (بقره،20) كه فعل «أَضاءَ» لازم آمده و آیه «... فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ...» (بقره،17) که متعدى به‌كار رفته است.</ref> به‌كار می‌رود (قرشی، 1371: ج4، 202). این کلمه از ریشه «ضوء» بر نور دلالت دارد (ابن‌فارس، 604)؛ امّا فرق میان نور و ضیاء در این است که ضیاء بالذات است، مثل نور خورشيد؛ ولی نور بالعرض و اكتسابى است، مانند روشن‌شدن دیوار با نور خورشید (طریحی، 1375: ج1، 272). جالب است بدانیم، «يُضىِ‏ءُ» در این آیه، همانطور که در ترجمه فولادوند (354) گفته شد به معنای لازم به‌کار رفته؛ یعنی «افروخته مى‏شود». احتمالاً این کاربرد، اشاره به ذاتی‌بودن احتراق روغن زیتون دارد. همچنانکه خداوند متعال در ابتدای آیه نیز می‌فرماید: «... يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ ...»، مصدر «وقد» به معنای افروخته‌شدن آتش است<ref>به‌طور استعاره براى درخشيدن هم به‌کار مى‏رود (راغب‌اصفهانی، 1412: 879).</ref> (فراهیدی، 1410: ج5، 197؛ ابن‌فارس،1100؛ قرشی، 1371: ج7، 233؛ راغب‌اصفهانی، 1412: 879)؛ پس ممکن است معنای «يُوقَدُ» و «يُضىِ‏ءُ» بر‌ اشتعال خود‌به‌خودِ روغن زیتون اشاره نماید؛ علاوه بر آن، عبارت «... وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ...» به عنوان مبالغه تأکید می‌کند بدون اینکه حتی آتشی به آن روغن نزدیک شود، گویا خودش شعله‌ور می‌شود.
مراد از «بودن نور بالاى نور» به‌طورى كه بعضى گفته‏اند (زمخشری، 1407: ج3، 241): دو چندان بودن و شدت آن است نه تعددش. پس مراد اين نيست كه نور معين يا غيرمعينى است بالاى نورى ديگر نظير آن باشد و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است؛ بلكه مراد اين است كه آن نورى متضاعف و دو چندان است، بدون اينكه يكی از ديگرى متمايز باشد (طباطبایی، 1417: ج15، 124).

پاک‌نژاد در کتاب اولین دانشگاه و آخرین پیامبر (135) می‌نویسد؛ میوه زیتون شامل مواد زیر است: 30% وزن زیتون رسیده آب، 5% مواد سفیدهای، 10% مواد قندی و 52% روغن که در آن500 واحد بینالمللی کاروتن موجود است؛ ولی مقدار ویتامین‌های دیگرش قابل ملاحظه نیست. روغن زیتون تنها روغنی است که با چربی شیر انسان و با تریولن موجود در بافت‌های بدن انسان شبیه است. مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد؛ هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر شویم مقدار روغن زیادتر می‌شود. مثلاً در فرانسه یک گونه 20% و همان گونه در تونس 29% روغن می‌دهد. باید توجه داشت که میزان روغن زیتون بسته به نژاد و زیستگاه متفاوت است. از هسته زیتون نیز روغنی استخراج می‌شود که با روغن میوه متفاوت است. مقدار روغن موجود در زیتون بیشتر به نوع میوه بستگی دارد، معمولاً از پیرابر گیاه ۶۰تا۷۰ درصد روغن می‌توان بدست آورد. علاوه بر روغنی که از میوه گرفته می‌شود هسته زیتون هم دارای 52/28 % روغن است. روغن هسته خوراکی است. وزن مخصوص روغن هسته زیادتر ولی روغن میوه خالص‌تر است.

ترکیبات شیمیایی روغن زیتون عبارت است از اسید‌های چرب اشباع که به‌صورت گلیسرید‌ها و در نتیجه پایینآمدن حرارت، کموبیش تهنشین می‌شوند و مارگارین نام دارند. به‌طورکلی، روغن به‌دست آمده از مناطق گرم، مارگارین فراوانتری دارد که برای حذف آن، روغن را در محل سردی قرار می‌دهند و سپس صاف می‌کنند تا مارگارین آن‌ها گرفته شود. مواد دیگر روغن زیتون به قرار زیر است: 5/1 % مواد غیرصابونی مانند فیتومترین و ماده رزینی به نام ویریدین (Viridine) .اسیدپالمتیک، اسید استئاریک، اسید آراشیدیک، اسید اسید هگزادسنئوئیک، اسید اولئیک، اسید لینولئیک، مقداری ویتامین آ و ‌ای هم دارد. کلروفیل، لیستین، زانتوفیل، دیاستاز‌ها و گلوکوزید‌های تلخ از موارد دیگری هستند که در روغن زیتون وجود دارد. لازم به ذکر است که مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب داراي يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند (تورا و دیگران، 2007 : 108). اسیدهای چرب در اشتعال روغن نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. اسید اولئیک موجود در روغن زیتون و برخی دیگر از روغن‌های زیستی، جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه ، 2005، 1068). همان‌طورکه می‌دانید روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. طبق نظر دانشمندان اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن نسبت به اسیدهای چرب اشباع دارای مزیت و برتری بوده و می‌توانند به مدت طولانی‌تری نورافروزی کنند (پاک‌نژاد، 142:1355).

برخی ترکیبات به مقدار بسیار جزئی در روغن زیتون وجود دارند، مانند ترکیب فنولی به نام secoiridoides، که مسئول خواص درمانی آن هستند (براچی و دیگران، 2011: 449). نوع و ميزان تركيبات شيميايي موجود در روغن زيتون از جمله تركيب اسيدهاي چرب، تركيبات آنتي‌اكسيداني و رنگدانه‌ها نماد كيفيت آن است كه خود به چندين عامل مانند رقم، شرايط اقليمي، روش استخراج و مرحله رسيدگي ميوه زيتون بستگي دارد. تحقيقات نشان داده است كه ميزان توكوفرول‌ها به نوع رقم، ميزان پلي‌فنل‌ها به منطقه كشت گياه، و ميزان اسيدهاي چرب به هر دوي اين عوامل بستگي دارد (علوي رفيعي، سمیه و دیگران،1390: 85). لازم به ذکر است که در حال حاضر از تفاله‌ها و پسماندهای زیتون برای تولید انرژی سازگار با محیط زیست استفاده می‌شود یا از آن برای حاصلخیز‌ساختن باغات بهره می‌گیرند (ایلداری، 1388: 22تا24).

=انواع روغن زیتون=

روغن‌کشی زیتون غالباً به کمک آسیاب صورت می‌گیرد. روغن‌کشی اولیه به حالت سرد روغن خالصی به دست می‌دهد که حاوی مواد مؤثرتری است. روغن‌کشی ثانویه روغن معمولی‌ را فراهم می‌آورد (مجیدی خامنه، 1379: 27). در روغن‌کشی‌های بعدی، روغنی به دست‌ می‌آید با کیفیت نازل‌تر که معمولاً در صنایع به مصرف می‌رسد. یکی از این روغن‌ها روغن لامپانت نام دارد که برای سوخت در چراغهای روغنی به‌کار برده می‌شود )طباطبایی، 1374: 348)، امّا در کل روغن زیتون بر سه نوع است:

1. روغن زیتون رسیده

2. روغن زیتون نرسیده

3. روغن زیتونی که بعد از یک‌بار روغنگیری از زیتون مجدداً از آن روغن می‌گیرند.

==خواص انواع روغن زیتون==

روغن زیتون خواص بسیاری دارد که به‌طور مختصر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود (پاک‌نژاد، 166:1355تا169):

1. روغن زیتون رسیده: برای درد اعصاب و عرق النساء، قولنج، رفع جرب، بیاض رقیق و ... مفید است.

2. روغن زیتون نرسیده: معتدل و قابض، مسمن و مدر، مقوی لثه و دندان، موافق معده و ... است.

3. زیتار: برای درد مفصل، عرق النساء، نقرس، استسقا و التیام زخمهای بدن لاغر و ...مفید است.

=نتیجه گیری =

در آیه 35 سوره نور، تعبیر «شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ» با اختصاص صفت «مبارکه» به درخت زیتون، در میان 22 نوع گیاهی که در قرآن نام برده شده، بیانگر اهمیت درخت زیتون و میوة آن است. در معنای کلمه «مبارکه» و ریشه «برک»، دو نکته بسیار ظریف نهفته است. از آنجا که ریشه «برک» به معنای ثابت‌بودن و «مبارکه» به معنای چیزی پرخير و بركت است، علاوه بر فواید بی‌شمار درخت زیتون، به ویژگی خاص آن، یعنی ثبات و عمر طولانی درخت زیتون نیز اشاره دارد. در ضمن، قرارگرفتن این واژه پس از لفظ «شجره»، دلالت بر خواص تمام اجزای درخت زیتون دارد، نه صرفاً میوة آن.

سپس در ادامه آیه، به درخت زيتونى اشاره شده كه نه شرقى است و نه غربى و روغن آن چنان مرغوب است كه نزديك است بدون هیچ آتشى شعله‏ور شود «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ يَكاَدُ زَيْتهَُا يُضىِ‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ».

احتمالات مفسران دربارة این نوع درخت زیتون که روغن بسیار مرغوبی دارد و شرقی و غربی نیست، اگرچه متفاوت است؛ امّا در کل، به سه نکته کلیدی اشاره دارد: اول اینکه این درخت زیتون در سرزمینی میان شرق و غرب کره زمین قرار دارد؛ دوم اینکه نور آفتاب بر تمام جوانب آن به‌طور یکسان می‌تابد؛ سوم اینکه دارای مرغوب‌ترین روغن با خاصیت اشتعال‌زایی سریع است.
با توجه به اشارات قرآن، در بررسی‌های علمی، زادگاه درخت زیتون و ویژگی‌های آب‌‌‌‌‌‌و‌هوایی آن منطقه و کیفیت روغن زیتون آن، اهمیت می‌یابد.

با اینکه پژوهش‌های علمی نشان داده که زادگاه زیتون در 3 منطقه قبرس، مناطق اطراف دریای اژه و حواشی تنگه جبل الطارق می‌باشد؛ ولی هنوز نمی‌توان به طور قطع دربارة زادگاه دقیق درخت زیتون، اظهار نظر قطعی کرد؛ هرچندکه بیشتر محققان بر این امر اتفاق نظر دارند که این گونه، منشأ مدیترانه‌ای دارد و این منطقه تقریباً در میانة کره زمین واقع شده و از تابش یکسان نور آفتاب برخوردار است که در مرغوبیت روغن آن نیز تأثیر دارد. همچنین دارای تابستانی گرم و زمستانی معتدل است. تحقیقات صورتیافته بیانگر آن است که مقدار روغنی که از میوه زیتون به‌دست می‌آید با درجه گرما رابطه مستقیم دارد و هرچقدر به طرف استوا نزدیکتر باشد، مقدار روغن زیادتر می‌شود.

در یک زیتون رسیده 52% روغن وجود دارد. مهمترين تركيبات روغن زيتون را تركيبات آنتیاكسيداني مانند تركيبات فنلي، توكوفرول‌ها، رنگدانه‌ها و اسيدهاي چرب با يك پيوند غيراشباع تشكيل ميدهند. ترکیبات آنتی‌اکسیدانی موجود در روغن زیتون علاوه بر خواص درمانی در اشتعال روغن زیتون نقش به‌سزایی ایفا می‌کنند. روغن زیتون سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است. اسیدهای چرب غیر اشباع به لحاظ تداوم سوختن در مقایسه با اسیدهای چرب اشباع از مزیت بیشتری برخوردار هستند. محققان بر این اعتقاد هستند که بهترین بیودیزل روغنی است که غنی از اولئیک اسید یا palmitoleic acid باشد. این اسیدهای چرب غیراشباع (تک باند) C18:1 و C16:1بهترین گزینه‌ها جهت سوخت بیودیزل هستند؛ زیرا در دمای سرد دیرتر از اشباع منجمد شده و راحت‌تر از غیراشباع (چند پیوند) اکسید می‌شوند. اسید اولئیک جزء اسیدهای چربی است که به لحاظ مطلوبیت وجود آن در سوخت‌های زیستی مدّ نظر می‌باشد (کنوثه، 2005: 1068). مقایسه اسیدهای چرب موجود در روغن‌های گیاهی حاکی از آن است که بیشترین مقدار اسید اولئیک در روغن زیتون یافت می‌شود. علاوه بر اسید چرب ترکیبات دیگری از جمله ترکیبات فنولی در روغن زیتون یافت شده‌اند. میزان فنول کل موجود در روغن زیتون نیز در پایداری در برابر اکسیداسیون تأثیر به‌سزایی دارد (میزان این ماده در ارقام و طول‌های جغرافیایی- مختلف متفاوت است) (هاشم‌پور و دیگران، 1389: 47). یکی از ترکیبات فنلی مهم در روغن زیتون هیدروکسی تیروزول که در برگ، تفاله و روغن زیتون یافت می‌شود. این ترکیب آتش‌گیر بوده و نقطه اشتعال آن 15 درجه سانتی‌گراد می‌باشد.

اصطلاح « نُّورٌ عَلىَ‏ نُورٍ » شاید به خصوصیت نورافروزی روغن زیتون مرتبط باشد و این دور از ذهن نیست. بررسی‌های اخیر دانشمندان بر روی روغن زیتون و برخی روغن‌های گیاهی دیگر مانند روغن ذرت، سویا، آفتابگردان حاکی از وجود موادی با خاصیت فلوروسنت (نوردهندگی) در آنهاست. تحقیقات بیشتر بر روی این روغن‌ها به همراه مقایسه آن‌ها با روغن زیتون بکر بیانگر آن بود که روغن زیتون بکر در مقایسه با سایر روغن‌ها دارای خاصیت نوردهندگی بیشتری است و در سه طول موج این خاصیت را نشان می‌دهد؛ در صورتی که سایر روغن‌ها حتی روغن زیتون عادی در یک طول موج در محدوده 430تا450 نانومتر این خصوصیت را از خود بروز می‌دهد. ساطع‌شدن نور متوسط در طول موج 681 نانومتر مربوط به کلروفیل و نور قوی در 252 نانومتر مربوط به ویتامین E می‌باشد (کی ریاکیدیس، 2000: 1435). مطالعات زندومنقی و همکاران در سال 2005 بر روی روغن زیتون بکر نیز بیانگر آن بود که در طول موج 315تا330 نانومتر پلی فنول‌ها و فرول‌های فلوروسنت و در 350تا600 نانومتر برخی ویتامین‌های موجود در روغن زیتون دارای این خصوصیت هستند.

در نهایت تأکید قرآن بر «مبارک‌بودن زیتون» و «نه شرقی و نه غربی بودن» این درخت و «اشتعال بدون آتش» روغن آن، نیازمند بررسی‌های گسترده‌‌ای است.

=پانویس=
{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

=منابع=

1. فولادوند، محمدمهدى، 1415ق، ترجمه قرآن، چ1، تهران: دار القرآن‌الكريم (دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامى).

2. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحرير و التنوير.

3. ابن‌فارس، احمد، بی‌تا، معجم المقاییس فی اللغه، به‌تحقیق شهاب‌الدین ابو‌عمرو، بیروت: دار الفکر.

4. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مكرم، 1414ق، لسان العرب، چ3، بيروت: دار صادر.

5. ابوالفتوح‌رازى، حسين‌بن‌على، 1408ق، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، مشهد: بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.

6. ایلداری، سهیل، 1388، «زیتون هدیه الهی و نشان صلح»، مجله روند اقتصادی، ش 48، ص22تا24.

7. بيضاوى، عبدالله‌بن‌عمر، 1418ق، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، چ1، بيروت: دار احياء التراث العربى.

8. پاکنژاد، سید رضا، 1355، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، چ9، تهران: کتاب فروشی اسلامیه.

9. جانینودهی، سیدعباس، 1373، «زیتون و اهمیت آن»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص52.

10. جعفرى، يعقوب، كوثر.

11. حسنعباسی، نوروزعلی، 1373، «زیتون درختی مقدس؛ اعجاب انگیز با کاربردهای مختلف»، اولین گردهمایی بررسی مسایل زیتون، گرگان: فجررایانه، ص306.

12. درويش، محيى‌الدين، 1415ق، اعراب القرآن و بيانه، چ4، سوريه: دار الارشاد.

13. راغب‌اصفهانى، حسين‌بن‌محمد، 1412ق، المفردات في غريب القرآن، چ1، بيروت: دارالعلم‏، دمشق: الدار الشاميه.

14. زمخشرى، محمود، 1407ق، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، چ1، بيروت: دار الكتاب العربي.

15. صالحی، سید جواد، 1373، «گزارش مطالعات اقتصادی- اجتماعی ناحیه مرکزی طارم»، گرگان: فجررایانه، ص73.

16. طباطبايى، سيدمحمدحسين، 1417ق، الميزان فى تفسير القرآن، چ5، قم: جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم.

17. طباطبایی، محمد،1374، «زیتون و روغن آن»، تهران: صندوق مطالعاتی توسعه کشت زیتون، 399ص.

18. طبرسى، فضل‌بن‌حسن، 1372ش، مجمع البيان فى تفسير القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.

19. طريحى، فخرالدين، 1375ش، مجمع البحرين، چ3، تهران: كتاب‌فروشى مرتضوى.

20. عروسى‌حويزى، عبدعلى‌بن‌جمعه، 1415ق، تفسير نور الثقلين، چ4، قم: اسماعيليان.

21. علوي‌رفيعي، سميه و دیگران،1391، «مشخصات فيزيكي شيميايي روغن‌هاي زيتون تجاري ايراني»، مجله علوم تغذيه و صنايع غذايي ايران، س7، ش2، ص85تا94.

22. فاروقی، محمد اقتدار حسین، 1379، گیاهان در قرآن، ترجمه احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

23. فراهيدى، خليل‌بن‌احمد،1410ق، كتاب العين، چ2، قم: هجرت.

24. قرشى، سيدعلى‌اكبر، 1371ش، قاموس قرآن، چ6، تهران: دار الكتب الإسلامية.

25. کلینی، الکافی، اسلامیه.

26. كمره‏اى، محمدباقر، 1351ش، آسمان و جهان؛ ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، چ1، تهران: اسلاميه.

27. مجیدی خامنه، فریده، آذر1379، «میوه‌ها‌های بهشتی در قرآن؛ زیتون»، مجله گلستان قرآن، ش38، ص27تا28.

28. محدث، محبوبه، 1381، «نماد درخت زیتون»، نشریه فرهنگ و هنر، ش20و21، ص52تا61.

29. مظفریان، ولی الله،1383، درختان و درختچه‌های ایران، تهران: فرهنگ معاصر.

30. مظفریان، ولی الله،1383، رده بندی گیاهی، ج 1و 2. تهران: امیر کبیر.

31. مكارم‌شيرازى، ناصر، 1374ش، تفسير نمونه، چ1، تهران: دار الكتب الإسلامية.

32. هاشم‌پور، ابوذر و دیگران، 1389، «تأثير اقليم كازرون بر شاخصهاي كيفي روغن زيتون Olea europaea L ارقام زرد، روغني و ماري»، مجله علوم باغبانی ایران، د41، ش1،
ص53تا47.

33. هاشمی، احمد، 1380، جواهر البلاغه، ترجمه محمود خورسندی و حمید مسجدسرائی، چ2، نشر فیض.

34. Bennet, B,C, Twenty-Five Economically Important Plant Families,Economic botany, Encyclopedia of Life, 34 p.

35. Besnard, G, Garcia-verdougo, C, Rubio de casas, R,. Treier, U, A, Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence
from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany, 101; 25-30.

36. Besnard, G, Khadari, B, Navascués, M, Fernández-Mazuecos, M, El Bakkali, A, Arrigo, N, Baali-Cherif, D, Brunini-Bronzini de Caraffa, V, Santoni, S, Vargas,
P, Savolainen, V, 2013, The complex history of the olive tree: from Late Quaternary diversification of Mediterranean lineages to primary domestication in the northern Levant, Prociding of Royal Society Botanical science 7: 1471-2954.

37. Bianchini, F, Corbetta F, 1976, The complete book of fruits and vegetables, Crown Publishers.

38. Bracci, T, Busconi, M, Fogher, C, Sebastiani, L, 2011, Molecular studies in olive (Olea europaea L.): overview on DNA markers applications and recent advances in genome analysis, Plant Cell Rep 30: 449–462.

39. Galland, N, Vargas, P, 2008, Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses, Annals of Botany 101: 25–30.

40. Janick, J, 2007, Fruits of the Bibles, Hortscience,42(5),1072-1076.

41. Khafagi, I, Zakaria, A, Dewedar, A, El-Zahdany, Kh, 2006, A Voyage in the World of Plants as Mentioned in the Holy Quran, International Journal of Botany 2(3): 242-251.

42. Kyriakidis, N, B. Skarkalis, P, 2000, Fluorescence Spectra Measurement of Olive Oil and Other Vegetable Oils, Journal of AOAC International, 83(6): 1435-1439(5).

43. Knothe, G, 2005, Dependence of biodiesel fuel properties on the structure of fatty acid alkyl esters, Fuel Processing Technology, 86 : 1059– 1070.

44.Lumaret, R, Ouazzani, N, Michaud, H, Villemur. P, 1997, Cultivated olive and oleaster: two very closely connected partners of the same species (Olea europaea). Evidence from enzyme Polymorphism, Bocconea 7: p 39-

45. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L, Theoretical and Applied Genetics, September 2000, Volume 101, Issue 4, 547-553.

46. Lumaret, R, Amane, M, Ouazzani, N, Baldoni, L, Debain, C, 2000, Chloroplast DNA variation in the cultivated and wild olive taxa of the genus Olea L., Theoretical and Applied Genetics, Volume 101, Issue 4, pp 547-553.

47. Marwat, S, Kh, Ajab Khan, M, Aslam Khan, M, Ahmad, M, Zafar, M, Rehman, F, Sulta, Sh, 2009, Fruit Plant Species Mentioned in the Holy Qura’n and Ahadith and Their Ethnomedicinal Importanc. American-Eurasian J. Agric. & Environ. Sci., 5 (2): 284-295.

48. Zandomeneghi , M, Carbonaro, L, Caffarata, C, 2005, Fluorescence of Vegetable Oils: Olive Oils, Journal of Agricalture and Food Chemistry, 53 (3): pp 759–766.

49. Noormohammadi, Z, Samadi-Molayousefi, H, Sheidai, M, 2012, Intra-specific genetic diversity in wild olives (Olea europaea ssp cuspidata) in Hormozgan Province, Iran. Genet. Mol. Res. 11 (1): 707-716.

50. Rackham, O, Moody, J, 1997, The Making of the Cretan Landscape, England: Manchester University Press, 200 p.

51. Tombesi, A, Michalakis, N, Pastor M, 1996, Recommendation of the working group on olive farming production techniques and productivity.

52. Tura, D, Gigliotti, C, Pedo, S, Failla, O, Bassi, D, Serraiocco, A, 2007, Influence of cultivar and site of cultivation on levels of lipophilic and hydrophilic antioxidants in virgin olive oils (olea Europea L.) and correlations with oxidative stability. Sci Hort; 112:108-19.

53. http://www.chempro.in/fattyacid.htm

[[رده:مقاله]]
[[رده: نور.آیه35]]
[[رده:زیست‌شناسی]]
[[رده:پزشکی]]
[[رده:اقلیم‌شناسی]]
[[رده:شیمی]]