شبکه نخبگان و قرآن‌کاوی - مشارکت‌های کاربر [fa]

اعجاز علمی قرآن مجید در مورد وجود هفت طبقه در زمین

2025-10-22T10:47:13Z

محمد محجل: صفحه‌ای تازه حاوی «=چکیده= . کره زمین یکپارچه نبوده و از بخش‌های مختلف به‌صورت پیازی تشکیل شده است. قرآن مجید به این موضوع به شکل شگفت آوری اشاره دارد و در آیه 12 سوره طلاق می‌فرماید: اوست خداوندی که هفت آسمان را آفرید و از زمین نیز همانند آن‌ها را (الله الذی خلق س...» ایجاد کرد

=چکیده=
. کره زمین یکپارچه نبوده و از بخش‌های مختلف به‌صورت پیازی تشکیل شده است. قرآن مجید به این موضوع به شکل شگفت آوری اشاره دارد و در آیه 12 سوره طلاق می‌فرماید: اوست خداوندی که هفت آسمان را آفرید و از زمین نیز همانند آن‌ها را (الله الذی خلق سبع سموات والارض مثلهن.). براساس یافته‌های زمین‌شناسی، زمین از قشرها و لایه‌های مختلف تشکیل شده که هر لایه آن جنس و فیزیک متفاوت دارد. دانش بشر در مورد بخش‌های مختلف زمین با استفاده از ارسال امواج لرزه‌ای و لرزه‌های حاصل از زمین‌لرزه‌ها بدست آمده است. این امواج در درون زمین مسیرهای گوناگونی را دنبال می‌کنند و با اندازه‌گیری زمان سیر آن‌ها از نقطه‌ای تا نقطه دیگر در بخش داخلی زمین توانسته‌اند با در‌نظر‌گرفتن سرعت عبور این امواج لرزه ای نتایجی در مورد ضخامت و حتی جنس و خواص فیزیکی بخش‌های مختلف آن در اعماق زمین بدست آورند و به وجود طبقات مختلف در زمین پی ببرند زیرا غیر از امواج لرزه‌ای هیچ وسیله دیگری برای شناخت اعماق زمین و عوالم موجود در آن‌ها برای انسان تاکنون وجود نداشته است. براساس این مطالعه مشخص شده که زمین دارای چندین قشر متحدالمرکز است که از بیرون به داخل به نام بخش‌های اصلی پوسته، گوشته، و هسته نام گذاری شده‌اند. اگر به تقسیم‌بندی‌های جزئی‌تر هرکدام در این مورد دقت کنیم مشخص می‌شود که در بین آن‌ها پوسته زمین کمترین ضخامت را دارد. هر چه به هسته زمین نزدیک‌تر شویم بر چگالی مواد تشکیل‌دهنده آن‌ها افزوده می‌شود.
=واژه‌های کلیدی=
: لایه‌های زمین، امواج لرزه نگاری، ترموگرافی
=مقدمه =
انسان از زمانهای قدیم مشتاق شناسایی ساختمان داخلی کره زمین بوده است و از آنجا که دسترسی مستقیم به قسمتهای درونی امکان پذیر نبوده و حتی با تکنولوژی عصر حاضر نیز این کار مقدور نیست، روشهای غیر مستقیم همواره الهام بخش آدمی‌در کسب اطلاعات از قسمتهای داخلی زمین بوده است. از این میان می‌توان با استفاده از شواهد قابل دسترسي مانند خروج مواد مذاب درونی توسط آتشفشانها، چشمه‌های آب گرم و غيره تا حد بسيار ناچيز به شناسايي درون زمين پرداخت. اهميت روشهاي ژئوفيزيكي در آن است كه ژئوفيزيك زمين و محيط پيرامون آن را از ديدگاه فيزيكي مطالعه كنند و در اين مطالعه از اندازه گيري كمي پارامترها و ويژگي‌هاي فيزيكي مانند روشهاي انكسار و انعكاس لرزه اي، ثقلي، مغناطيسي، الكتريكي، الكترومغناطيسي و راديواكتيويته كمك مي گيرد. ژئوفيزيك با تركيب پديده‌هاي فيزيكي زمين و پوششهاي مايع و گازي دربرگيرنده اش سروكار دارد. ژئوفيزيك‌دانان با استفاده از امواج لرزه‌اي و اندازه‌گيري ميدان‌هاي گرانش و مغناطيس زمين مي‌توانند خواص الاستيكي و مغناطيسي، چگالي، و دماي درون زمين را اندازه‌گيري كنند طي مطالعات و تحقيقات ژئوفيزيكي انجام گرفته توسط دانشمندان مي‌توان 7 لايه اصلي و فرعي براي زمين پيش بيني نمود. اين نتايج علمي با آيات قرآن مجيد در باره ي وجود 7 طبقه در زمين مطابقت دارد: اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ و َمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ (سوره طلاق آیه 12). « خدا آن کسی است که هفت آسمان را آفرید و زمین را نیز مثل آن خلق کرد ».
=روش كار=
اين بررسي با استفاده از امواج P وS و امواج سايزميک انجام مي‌شود. با فرستادن اين امواج به داخل زمين و بازگشت آن‌‌ها به گيرنده‌هاي لرزه نگاري، محققان توانسته‌اند به شناسايي مرز بين لايه‌هاي داخل زمين و آنومالی‌ها بپردازند. از ویژگی‌های موج S این است که جهت ارتعاش این امواج عمود بر جهت انتشارشان است و به آنها امواج عرضی یا برشی می‌گویند در بیشتر موارد نسبت این موج به موج P نصف است و اما در موج P جهت ارتعاش با جهت انتشار در یک راستا است (شکل 1). این امواج در اثر تنش‌های فشارش و کششی دستگاه‌های لرزه‌نگاری ایجاد می‌شود این موج نيز نسبت به رئولوژي‌هاي گوناگون دچار انکسار می‌شود در نتیجه این ناهنجاری‌ها شناسایی مرز‌های بین لایه‌ای و آنومالی‌های داخلی به راحتی انجام خواهد گرفت. لايه‌ها و عوارض داخلی زمین كمك موثري مي کند. در شکل2، شماي كلي از قابليت گذردهي اين امواج به داخل زمين و واكنش اين امواج در برخورد با تركيبات شيميايي و تغييرات فيزيكي مختلف نشان داده شده است. در شكل a2 نحوه حركت امواج P در داخل زمين را نشان مي دهد، نحوه حركت اين موج عمود بر جبهه موج مي باشد و با حركت به سمت پايين دچار انكسار مي‌شود. اين شكستگي‌ها به دليل افزايش سرعت امواج لرزه‌اي در لايه‌هاي داخلي است كه خود مويد تغييرات رئولوژي داخل زمين مي‌باشد. اگر اين تغييرات آهسته باشد تغييرات انكسار هم آهسته خواهد بود و در صورت افزايش شدت تغييرات رئولوژي انكسار هم شديد خواهد شد. با توجه به شكل مذكور شناسايي مرز بين هسته داخلي و خارجي معين گرديد.
درحالت b در شكل 2 نحوه ي حركت امواج برشي S ديده مي‌شود. اين امواج نمي توانند از مايعات عبور كنند از اين جهت آثاري از عبور آنها در هسته‌ي خارجي مشاهده نمي‌شود و باعث تشكيل يك منطقه‌ي سايه مي‌شود. وجود سايه حكايت از يك انكسار موج لرزه‌اي است كه شناسه‌اي براي معرفي مرز (گوتنبرك) بين هسته و گوشته مي‌باشد. در شكل 2 در حالت C امواج سايزموگرافي بكار برده شده است كه در شناسايي هسته‌ي داخلي زمين مورد استفاده قرار می‌گيرد. اين امواج نسبت به لايه‌هاي جامد دچار انكسار مي‌شوند و با بازتابي كه از مرز بيروني هسته‌ي داخلي از خود نشان مي‌دهند در شناسايي هسته‌ي داخلي موثر واقع شده است.
نمودار a در شكل 2 تغييرات موج S و موج p را در داخل زمين نشان مي‌دهد. باتوجه به نمودار تغييرات شديدي در سرعت امواج لرزه اي در اعماق 2900 و 5155 كيلومتري ديده مي‌شود. اين مرزها داخل زمين را به سه قسمت به نام‌هاي پوسته، گوشته و هسته تقسيم كرده است. اعوجاجات ديگر در هر يك از زير لايه‌ها تقسيمات فرعي ديگري را براي زمين معرفي كرده است كه در ادامه به معرفي هر يك از اين لايه‌هاي فرعي مي‌پردازيم. با توجه به مقايسه شكل‌ها مشخص مي‌شود رابطه مستقيمي بين شكست امواج لرزه‌اي با مرز لايه‌بندي داخل زمين وجود دارد.
=پوسته (لايه a)=
پوسته، خارجی ترین لایه سیاره ما است داراي ضخامت بين 7 تا 70 كيلومتر مي‌باشد كه شامل دو نوع پوسته قاره‌اي كه 30 درصد از سطح زمين را پوشش مي دهند و پوسته اقيانوسي كه 70 درصد از سطح زمين را فرا گرفته اند (شکل‌های 3 و 4). اين دو نوع پوسته از لحاظ ضخامت و تركيب با هم متفاوت مي‌باشند. بيشترين ارتفاع پوسته قاره‌اي مربوط به کوه‌های هيماليا و قله اورست با ارتفاع 8.5 كيلومتر و عميقترين نقطه از پوسته اقيانوسي مربوط به گودال ماريانا مي‌باشد. طبق بررسي‌هاي انجام شده توسط دانشمندان، اين سياره تنها سیاره‌اي است كه تحت تاثیر تکتونیک صفحه‌ای مي باشد. مطالعات لرزه‌ای نشان داده است که پوسته اقیانوسی لایه به لایه بوده و در اکثر حوضه‌های اقیانوسی سه لایه اصلی وجود دارد:
1. لایه اول به ضخامت تقریبی 0.3 کیلومتر که از مواد رسوبی بوده است.
2. لایه دوم به ضخامت 1.4 کیلومتر که حاوی سنگهای مافیک و الترامافیک است
3. لایه سوم به ضخامت 4.7 کیلومتر که این لايه نیز حاوی سنگهای مافیک و الترامافیک است. جنس مواد تشکیل دهنده پوسته در زیر اقیانوسها و قاره‌ها متفاوت است. همچنين اين مطالعات در مورد پوسته‌ي قاره‌اي حكايت از تركيبات زير دارد:
• 8 کیلومتر سنگهای روی پوسته از قبیل سنگهای آتشفشانی، شیل، ماسه‌سنگ و دیگر سنگهای دگرگونی معادل آنها.
• 8 کیلومتر میگماتیت و گرانیت
• 18 کیلومتر گرانولیت
=مرز موهو=
تغييرات در امواج لرزه‌نگاري در اعماق زير پوسته حاكي از وجود يك ناپيوستگي لرزه‌اي است به طوري كه سرعت امواج لرزه‌اي در بالاي موهو، 6 كيلومتر در ثانيه و در زير موهو حدود 8 كيلومتر در ثانيه مي‌باشد. اين انقطاع به قدري واضح است كه احتمالا نشان دهنده تماس بسيار ناگهاني بين دو سنگ (گابرو در بالا و پريدوتيت در پايين) است. ضخامت مربوط به اين لايه حدود 6 كيلومتر مي باشد.
=گوشته=
اين بخش قسمت داخلي زمين بوده و در بين پوسته و هسته قرار گرفته است. گوشته بخش اعظم جرم و حجم زمين را در بر گرفته است. بخش بالاي آن داراي عمق 70 كيلومتر و بخش زيرين آن نيز داراي 2900 كيلومتر مي باشد (شکل 3). اين توده داغ و جامد است و با افزايش عمق مقدار حرارت آن نيز افزايش يافته و با اينكه جامد است ولي خاصيت پلاستيک از خود نشان مي دهد و جريان مي يابد. تغيير و تحولات مربوط به اين لايه خود عاملي براي وجود صفحه تكتونيكي روي سطح زمين است. در عمق 100 تا 200 كيلومتري زير پوسته ي اقيانوسي يك ذوب بخشي جزئي ديده مي شود كه تقريبا 4 درصد از حجم گوشته را به ماگما تبديل مي كند. بسياري از آتشفشان‌هاي مربوط به نقاط داغ در سطح زمين كه ماگماي بازالتي دارند از زبانه ي گوشته منشا گرفته اند، وجود 2 جريان همرفتي در قسمت‌هاي مختلف گوشته خود حكايت از تبادل انرژي بين بخش‌های بالا و پايين آن شده است. اين تبادلات از يك ميليارد سال پيش آغاز شده است. خود گوشته نيز به دليل ناپيوستگي‌هاي لرزه اي كه توسط دستگاه‌هاي لرزه نگاري ثبت شده به سه قسمت تقسيم مي شود: گوشته بالايي، زون انتقالي و گوشته پاييني. هر يك از اين تقسيمات داراي ويژگي‌هاي زير هستند:
=گوشته بالايي (لايهB) =
اين لايه بين عمق 70 تا400 كيلومتر از سطح زمين را تشكيل داده است. داخل اين لايه ذوب بخشي جزئي وجود دارد كه با استفاده از ناهنجاري‌هاي لرزه اي شناسائی شده است. منشا بسیاری از پدیده‌های زمین شناسی مثل فعالیتهای ماگمایی، زلزله‌های عمیق و تغییر مکان قاره‌ها، در گوشته بالائی و ناحیه عبور است. در زير آن لايه فرعي ديگري به نام ليتوسفر گوشته وجود دارد اين لايه به حالت جامد مي باشد. با استفاده از اطلاعات ‍ژئوفيزيكي براي تركيب پوسته سه نوع سنگ پيش بيني کرده است: دونیت (غنی از الیوین) پریدوتیت (غنی از الیوین و پیروکسن) و اکلوژیت (مرکب از گرونا، پیروکسن) جرم مخصوص این قسمت از گوشته حدود 3،9 محاسبه شده است.
=زون انتقالي (لايهC) =
اين زون در اعماق 400 -600 كيلومتري سطح زمين واقع شده در اين زون نيز با جهش ناگهاني از سرعت لرزه اي روبرو هستيم كه احتمالا به دليل جانشيني تغييرات فاز در مواد معدني گوشته مي باشد.
=گوشته پاييني (لايهD)=
جايگاه آن در عمق 670 تا 2900 كيلومتري از سطح زمين مي باشد. افزايش درجه حرارت و سرعت لرزه اي و روند رو به رشد آن رو به پايين رفتار پلاستيکی از خود نشان مي دهند. اين انتقال حرارت از طريق فرايند همرفت صورت مي گيرد به عبارتي مواد گرم بالا رفته و مواد سرد در داخل آن غرق مي شوند. فرايند گرم شدن از قاعده گوشته آغاز گرديده است. منشا اين گرما را حرارت مربوط به مواد راديو اكتيو دانسته اند و 20 درصد حرارت موجود دراين لايه از فرايند تشكيل هسته حاصل شده است. نتايج حاصل از بررسي امواج لرزه اي حضور سیلیکاتهای منیزیم، آهن و اکسیدهایی مثل کرنزون، روتیل و اسپینل را در اين لايه نشان مي دهد. وجود ناپيوستگي‌هاي لرزه اي در بالاي لايه D حضور تركيباتي مانند TTG و Anorthositeاز مشتقات پوسته قاره اي است. اطلاعات لرزه اي در ارتباط با تشابه ساختار تكتونيكي وهمچنين وجود تركيباتي (مانند گرانيت) مانند تركيبات پوسته اين احتمال را مي دهد كه اين لايه منشا فرورانش پوسته اقيانوسي است كه به همراه آن بخشي از پوسته ي قاره اي را پايين برده است اين عملكرد در زمان اوليه تشكيل كره زمين بوده است. طبق اطلاعات حاصل از روش ترموگرافي لرزه اي تركيب اين بخش شامل مجموعه اي مختلط از گوشته و هسته (سيليكات و آهن) معرفي شده است. افزايش سرعت لرزه اي در بالاي مرز D خود حكايت از چگالي بالا دراين مرز را دارد.
=هسته=
دروني ترين بخش از زمين است كه داراي قطر 3481 كيلومتر (به اندازه ماه) است. اين مجموعه داراي چگالي بالا و با توجه به تحقيقات انجام شده احتمال مي رود حاوي آلياژ آهن و نيكل باشد. شناسايي مرز خارجي (مرز گوتنبرگ) آن با شكست امواج S و مرز داخلي آن با شكست موج P شناسايي شده است. مرز داخلي هسته، آن را به دو قسمت هسته داخلي و هسته خارجي تقسيم نموده است با توجه به عدم عبور دهي امواج S (امواج برشي) محققان نتيجه گرفتند كه هسته خارجي مايع بوده و با توجه به شكست موج P در مرز بين هسته ي داخلي و خارجي به اين نتيجه رسيده اند كه هسته داخلي جامد مي باشد. وجود جريان همرفتي درآلياژ آهن مربوط به هسته خارجي عاملي براي بروز ميدان مغناطيسي زمين مي باشد. مطالعات اخيرنشان داده است كه سرعت چرخش در هسته داخلي بيشتر از گوشته مي باشد علاوه بر آن ناهمسانگري گسترده اي در هسته داخلي مشاهده شده است كه نمود آن در اختلاف سرعت لرزه اي در قسمت‌هاي مختلف آن مشاهده شده است به طوري كه سرعت سیر موج در هسته داخلی بطور ناگهانی افزایش می‌یابد. طي تحقيقات اخير احتمال مي رود لايه ديگري در بين هسته داخلي و هسته خارجي وجود داشته باشد كه تركيب مشتركي از دو هسته ي بالايي و پاييني را داراست و حالت نيمه سلب را دارد.
=نتيجه گيري=
مطالعات گسترده مربوط به علم ژئو فيزيك اطلاعات گستره اي از ناشناخته‌هاي جهان از جمله داخل زمين را در اختيار ما گذاشته است. اين شناسايي بااستفاده از تفاوت در سرعت امواج لرزه اي در برخورد باتركيبات مختلف موجود در زمين مي باشد. از اين روش برای شناسايي لايه‌هاي اصلي و زير لايه‌هاي آن استفاده می‌شود كه به كمك امواج لرزه اي و ترموگرافي است. اين شناسايي به دليل تغييرات مربوط به سرعت امواج فرستاده شده به داخل زمين مي باشد كه خود حاصل اختلاف رئولوژي مربوط به قسمت‌هاي مختلف داخل زمين است. طبق مطالعات انجام شده، محققان 7 لايه براي داخل زمين معرفي كرده اند كه مرز بين آن‌ها را انكسار امواج مشخص می‌کند. ترتيب اين 7 لايه در جدول 1 نشان داده شده است. تطابق ميان يافته‌هاي علمي وآيات قرآن مجيد (اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ، سوره طلاق آیه 12)، حاكي از آن است كه قرآن مجيد معجزه اي الهي است.

[[پرونده:capture39.jpg|وسط]]

شكل 1- انواع امواج دروني

[[پرونده:capture40.jpg|وسط]]
[[پرونده:capture41.jpg|وسط]]

شكل 2-عبور امواج از داخل زمين و رفتار آن‌ها در برابر رئو لوژي قسمت‌هاي مختلف
[[پرونده:capture42.jpg|وسط]]

شكل 3- (a) نمودار عبور امواج S-P از داخل زمين. (b) نشان دادن لايه بندي داخل زمين
[[پرونده:capture43.jpg|وسط]]

شكل 4- ساختار پوسته

{| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%;"
|+ '''جدول: لایه‌های زمین و محدودهٔ عمق آن‌ها'''
! لایه‌های زمین !! محدودهٔ عمق (Km) !! توضیحات
|-
| پوسته A || 0 – 40 || پوسته ناهمگن
|-
| ناپیوستگی موهورویچیک || – || مرز بین پوسته و گوشته
|-
| گوشته B || 40 – 400 || گوشتهٔ فوقانی
|-
| گوشته C || 400 – 1050 || منطقهٔ تغییر و تبدیل در گوشتهٔ تحتانی
|-
| گوشته D || 1050 – 2900 || منطقهٔ تغییر و تبدیل در گوشتهٔ تحتانی
|-
| ناپیوستگی گوتنبرگ || – || مرز بین گوشته و هسته
|-
| هسته E || 2900 – 4980 || هستهٔ خارجی (مایع)
|-
| هسته F || 4980 – 5150 || منطقهٔ تغییر و تبدیل در هستهٔ داخلی (جامد)
|-
| هسته G || 5150 – 6370 || منطقهٔ تغییر و تبدیل در هستهٔ داخلی (جامد)
|}
جدول 1-ترتيب هفت لايه اصلي و فرعي زمين

=منابع=

[[رده:مقاله]]
[[رده:زمین شناسی]]
[[رده:لایه های زمین]]

{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

1. Earth structure' anintroduction to stractural geology and tectonics second Edition a.van der pluijm-s.marshak

2. Berkeley Seismological Laboratory, Berkeley,3D structure of the Earth’s lower mantle

3. Structure tridimensionnelle du manteau inférieur de la Terre Barbara Romanowicz Berkeley Seismological Laboratory, Berkeley, CA 94720, USA Received 28 June 2002; accepted 7 November 2002 Written on invitation of the Editorial Board

4. Lclborutoire de Gkhimie et Cosmochimie Limitation on the mass exchange between the upper and lower mantle: the evolving convection regime of the Earth CNRS-URA 1758, Institut de Physique du Globe de Paris. 4 Place Jussieu. 75252 Paris Cedex05. France Received Claude J. Allkgre, 1 March 1996; revised 8 April 1997; accepted 1 I April 1997

5. Tetsuya Komabayashi, Shigenori Maruyama, Shuji Rino. A speculation on the structure of the D″ layer: The growth of anti-crust at the core–mantle boundary through the subduction history of the Earth Department of Earth and Planetary Sciences, Tokyo Institute of Technology, Meguro, Tokyo 152-8551, Japan

6. S. SpiliopoulosF.D. StaceyThe earth's thermal profile: Is there a mid-mantle thermal boundary layer?

7. Physics Department, University of Queensland, Brisbane 4067, Australia Received 5 December 1983. Accepted 21 December 1983. Available online 8 April 2003

8. .D.J. Doornbos, S. Spiliopoulos, F.D. Stacey Seismological properties of D″ and the structure of a thermal boundary layer Original Research Article Physics of the Earth and Planetary Interiors, Volume 41, Issue 4, 31 January 1986, Pages 225-239

پرونده:Capture43.jpg

2025-10-22T10:43:38Z

محمد محجل:

پرونده:Capture42.jpg

2025-10-22T10:42:58Z

محمد محجل:

پرونده:Capture41.jpg

2025-10-22T10:42:16Z

محمد محجل:

پرونده:Capture40.jpg

2025-10-22T10:41:38Z

محمد محجل:

پرونده:Capture39.jpg

2025-10-22T10:40:36Z

محمد محجل:

پرونده:Capture38.jpg

2025-10-22T10:27:07Z

محمد محجل:

پرونده:Capture37.jpg

2025-10-22T10:26:25Z

محمد محجل:

پرونده:Capture36.jpg

2025-10-22T10:25:44Z

محمد محجل:

پرونده:Capture35.jpg

2025-10-22T10:25:00Z

محمد محجل:

اعجاز علمی قرآن مجید در مورد چگونگی بوجود آمدن کوه‌ها، و نقش آن‌ها در آرامش پوسته زمین

2025-10-22T09:16:17Z

محمد محجل: صفحه‌ای تازه حاوی «=چکیده= آیاتی از کلام خداوند متعال در قرآن مجید انسان‌ها را دعوت می‌کند تا در چگونگی نصب کوه‌ها نظر کنند، آن‌ها را ثابت نپنداشته و به حرکت آن‌ها چون حرکت ابرها دقت کنند، در چگونگی بوجود‌آمدن آن‌ها تدبر نمایند و نقش آن‌ها را در ثبات و آرامش...» ایجاد کرد

=چکیده=
آیاتی از کلام خداوند متعال در قرآن مجید انسان‌ها را دعوت می‌کند تا در چگونگی نصب کوه‌ها نظر کنند، آن‌ها را ثابت نپنداشته و به حرکت آن‌ها چون حرکت ابرها دقت کنند، در چگونگی بوجود‌آمدن آن‌ها تدبر نمایند و نقش آن‌ها را در ثبات و آرامش پوسته زمین مورد توجه قرار دهند. در قرآن مجید در ارتباط با کوه‌ها و آیاتی که این واژه‌ها در آن‌ها بکار رفته جبل و در بعضی از آیات به‌صورت جمع یعنی جبال است. ولی در مواردی به صفت بارز استواری آن توجه شده و از لغت رواسی استفاده شده است. رواسی در قرآن مجید به‌صورت جمع آمده و در مورد رواسی به نقش آن‌ها در ایجاد ثبات، استواری و آرامش در پوسته زمین توجه شده و در بوجود‌آمدن رواسی به کشش در پوسته زمین اشاره شده است. یافته‌های زمین‌شناسی در چند دهه اخیر مشخص ساخته که کشش در پوسته زمین شروع فرایند بوجود‌آمدن کوه‌زادهای بزرگ زنجیره‌ای است. در این رابطه فرایند بوجود‌آمدن کوه‌زادها با مقیاس چند هزار کیلومتری مطرح می‌باشد. چگونه کشش در پوسته زمین با بوجود‌آمدن کوه‌ها ارتباط دارد؟ علوم زمین‌شناسی با یافته‌های تجربی، آزمایشگاهی و میدانی در چند دهه اخیر مسائلی را در این مورد روشن کرده‌است که قرآن مجید در بیش از 1400 سال پیش به این موارد علمی دقیق اشاره‌کرده است. این نوشتار ضمن توضیح جایگاه کوه‌ها، حرکت آنها در زمین و نقش آن‌ها در ثبات و استواری پوسته زمین نظری عمیق‌تر به موضوع رابطه کشش در پوسته زمین و بوجود‌آمدن کوه‌ها دارد.
‌=واژه‌های کلیدی=
: جبل، رواسی، کوه، کشش در پوسته زمین
=مقدمه=
قرآن مجيد كتاب صرفا علمي نيست و خود را نور معرفي مي‌فرمايد ولي نظريات و مطالب بسيار دقيق و عميق علمي را مطرح كرده است كه علوم تجربي بشر به بعضي از آن‌ها پي‌برده و بعضي همچنان به‌صورت اسرار ناشكفته باقي مانده‌اند. قرآن مجيد انسآن‌ها را دعوت مي كند كه در چگونگي آفريده شدن موجودات تدبر و دقت‌نظر داشته باشند مثل: آسمان چگونه رفيع شده؟ زمين چگونه مسطح شده؟ و كوه‌ها چگونه نصب شده‌اند؟ خداوند متعال در آيه 21 سوره مبارکه حشر می‌فرمايد: اگر اين قرآن را به كوهي نازل می‌کرديم آن را از خشيت خدا در حالت خشوع و شکاف خورده می‌ديدی.
لو انزلنا هذالقرآن علی جبل لرايته خاشعا متصدعا من خشيه الله....
اين آيه به موضوع قابل تاملی دلالت می‌فرمايد. خشيت: در قرآن برای ترس عالمانه به همراه تعظيم مورد استفاده قرار گرفته است (مفردات راغب، فرهنگ لغات قرآن). يعنی كوه‌ها در فرمانبرداری از امر خداوند خاشع هستند. ولی با داشتن اينهمه عظمت و بزرگی، در ماجرای قبول امانت الهی از پذيرفتن آن سر باز می‌زنند.
و لقد عرضنا الامانت علی السموات و الارض و الجبال و ابين ان يحملنها و حملهاالانسان...
خداوند متعال در آيه 79 از سوره مبارکه انبياء به مسخر‌شدن كوه‌ها به امر خداوند متعال برای حضرت داوود (ع) در امر تسبيح پروردگار اشاره می‌فرمايد.
و سخرنا مع داوود الجبال يسبحن...
از طرف ديگر در آيه 18 از سوره ص به همآوازی و همراهی كوه‌ها برای خواندن سرودهای توحيدی با حضرت داوود (ع) در هر صبح و شام اشاره شده است:
انا سخرنا الجبال معه يسبحن بالعشی و الاشراق...
خالق هستی در آيه 18 از سوره مبارکه حج می‌فرمايد آيا نمی‌بينيد هر موجودی که در آسمان‌ها و زمين است خدا را سجده می‌کند و خورشيد، ماه، ستارگان و كوه‌ها او را سجده می‌کنند.
الم تر ان الله يسجد له من فی السموات و من فی الارض والشمس و القمر و النجوم و الجبال...
آيا اين اشارات نشان نمی‌دهند که خالق هستي به كوه‌ها نظر خاصی دارد آيا اين امر جای تامل ندارد؟
از طرفی خالق مهربان هستی در آيه 10 از سوره فصلت، خلقت كوه‌ها در روی زمين را همراه با برکت و قرار‌دادن روزی انسلن‌ها معرفی می‌فرمايد:
و جعل فيها رواسی من فوقها و بارک فيها و قدر فيها اقواتها...
كوه‌ها در زمين منشاء برکات زيادی هستند و نقش بسيار حياتی برای زندگی انسان‌ها و ديگر موجودات زنده در روی زمين دارند. همانگونه که می‌دانيم با ارتفاع گرفتن از سطح زمين بر برودت هوا افزوده می‌شود و باعث ذخيره‌شدن برفها و بوجودآمدن يخچال‌های بزرگ در بلندای كوه‌ها می‌گردد. آيا برکتی بالاتر از ذخيره‌سازی آب اين مايه حيات بوسيله كوه‌ها می‌توان تصور کرد؟ كوه‌ها بخاطر داشتن ارتفاع زياد و دارا بودن مخازن درون سنگ‌ها در بلندی برای آب، مايه حيات انسان‌ها، جانوران و گياهان است. بزرگترين رودخانه‌ها و چشمه‌ها در زمين، از كوه‌های سر به فلک کشيده سرچشمه گرفته و جريان می‌يابند. ارتباط کاهش دما با بالا رفتن ارتفاع در جو زمين، رمز حضور و دوام برف در بام كوه‌ها و قله‌های مرتفع آن‌ها است. وجود خلل و فرج در سنگ‌ها و همچنين وجود مخازن و غارها برای ذخيره آب در كوه‌ها قرار دارد. از طرفی آب بطور طبيعی از سرزمين‌های فراز به بخش‌های فرود سرازير می‌شود و اين ارزانترين و راحت‌ترين راه برای ذخيره آب و خرج تدريجی آن در طول سال است.
حتی موضوع تدبر در مورد كوه‌ها آنقدر اهميت دارد که خداوند متعال مارا فراخوانده تا در رنگ سنگ‌هايی که كوه‌ها از آن ساخته شده‌اند توجه داشته باشيم. در آيه 27 سوره فاطر می‌فرمايد: و در كوه‌ها سنگ‌هايی با رنگ سفيد، سرخ، رنگارنگ و سياه وجود دارند. رنگ‌های متنوع نشان از انواع ترکيب و خواص آن‌هاست. کانی‌هائی که تشکيل‌دهنده آن‌ها هستند با تغيير ترکيب دارای رنگ‌های گوناگون می‌شوند. هرکدام از آن‌ها در فرايندی خاص ساخته شده‌اند و تفاوت‌های فراوان با همديگر دارند.
و من الجبال جدد بيض و حمر مختلف الوانه و غرابيب سود
و نيز خداوند متعال از ما انسان‌ها می‌خواهد در چگونگی نصب كوه‌ها تفکر کنيم. در آيه 19 از سوره غاشيه می‌فرمايد: آيا نظر به كوه‌ها نمی‌کنند که چگونه نصب شده‌اند.
والی الجبال کيف نصبت....
موارد ذكر شده نمونه‌هايي از كلام پروردگار متعال در قرآن مجيد است كه ما را به اهميت خلقت كوه‌ها و نقش آن‌ها و چگونگي ساخته‌شدنشان دعوت فرموده است. هدف اصلی اين نوشتار کاويدن اين موضوع اسرارآميز از قرآن می‌باشد که كوه‌ها چگونه نصب شده‌اند. در اين مورد خداوند متعال در قرآن مجيد به کشش در پوسته زمين اشاره کرده است. اشاره کلام خدا به موضوع کشش در پوسته زمين برای بوجود‌آمدن كوه‌ها در اين نوشتار بررسي شده است. برای اين پژوهش، کليه آيات در ارتباط با کوه در قرآن مجيد (المعجم المفهرس) مورد مطالعه قرار گرفته و با بهره جستن از يافته‌های زمين‌شناسی، اين آيات دسته‌بندی شده‌اند. اين تلاش گوشه‌ای از اعجاز اشاره‌های کلام خداوند متعال در ارتباط با جايگاه و بوجود‌آمدن كوه‌ها و اهميت حضور و نقش آن‌ها در استحکام پوسته زمين را روشن می‌کند.
=کوه در قرآن مجيد=
برای کوه در قرآن مجيد دو لغت مورد استفاده قرار گرفته است. اولی "جبل" که هم به‌صورت مفرد و هم به‌صورت جمع (جبال) در آيات مختلف مورد استفاده قرار گرفته و ديگری لغت "رواسی" که مفرد آن راسيه به معني استواري به‌صورت جمع مورد استفاده قرار گرفته است (مفردات راغب، فرهنگ لغات قرآن). با تدبر در مواردی که اين دو، در آيات مختلف و موضوعات متنوع مورد استفاده بوده می‌توان دريافت که جبل و حتی جبال در مقياس رخنمون و در اندازه قابل مشاهده آمده‌است. ولی رواسی همه جا به‌صورت جمع مورد استفاده قرار گرفته و مقياس آن از منظر رويت انسان بيرون بوده و ابعاد وسيعی را شامل می‌شود. برای کاربرد هر کدام مواردی ذکر می‌گردد. خداوند متعال در جريان درخواست حضرت موسی (ع) که از خداوند متعال رويت او را طلب می‌کند، می‌فرمايد: رويت خداوند مقدور چشم انسان نيست و به پيامبرش می‌فرمايد تجلی او را در کوه بنگرد، در اينجا اندازه کوه در منظر ديد حضرت موسی بوده و منهدم شدن کوه را با چشمان خود مشاهده می‌کرده است. و آنگاه کوه در مقابل چشمان حضرت موسی (ع) منهدم شده و حضرت بيهوش می‌گردد.
و لکن انظر الی الجبل....
حتی در موضوع تاريخي انتخاب گروهی از بنی اسرائيل برای رويت اعجاز الهی، "جبل" مورد استفاده قرار گرفته که در آن ماجرا نيز کوه کنده شده و در بالای سر آن‌ها به‌صورت ابر سايه ساز قرار می‌گيرد و چنان می‌شود که فکر می‌کنند بر سر آن‌ها فرو خواهد ريخت.
و اذ نتقنا الجبل فوقهم کانه ظله و ظنوا انه واقع بهم.....
در کاربرد لغت جبال نيز همين مفهوم محدوديت و قابل مشاهده بودن از آيات استنباط می‌گردد. به‌طوريکه در آيه 88 سوره نمل می‌فرمايد: كوه‌ها را ثابت مشاهده می‌کنيد در صورتي‌که آن‌ها حرکت دارند مثل حرکت ابرها. بنابرين مقياس کوه در رويت چشمی انسان‌هاست که خداوند لغت ديدن را در خطاب به انسان‌ها مورد استفاده قرار داده است.
و تری الجبال تحسبها جامده و هی تمر مر السحاب

لذا می‌توان با مشاهده اين نوع مثالها از خود قرآن مجيد دريافت که جبل، کوه مشخص و محدود را شامل می‌گردد و حتی برای درک حرکت آن‌ها به جمع جبل که باز در مقياس مشاهده محدود است اشاره شده است. در اين مورد به ابرهائی که مانند کوه هستند و از آن‌ها تگرگ می‌بارد نيز لغت جبال بکار رفته است. در آيه 43 از سوره مبارکه نور می‌فرمايد:
و ينزل من السماء من جبال فيها من برد...
اما لغت رواسی هميشه جمع بکار رفته و در آن مشاهده چشمی و مقياس‌هاي كوچكتر مطرح نبوده بلكه بيشتر به نقش جلوگيري آن‌ها از لرزش در پوسته زمين و چگونگی بوجود‌آمدن آن‌ها پرداخته و در دو جا با ايجاد کشش در پوسته زمين، قرار‌دادن رواسی مطرح شده و در دو نوبت ديگر برای ايجاد ثبات و سکون و جلوگيری از لرزش در پوسته زمين، لغت رواسی برای كوه‌ها مورد استفاده قرار گرفته است. در سوره‌های مبارکه نحل آيه 15 و لقمان آيه 10 به همين موضوع اشاره شده است. در اين آيات مي فرمايد در زمين كوه‌هايي افكند تا شما را نلرزاند. "ميد" به معني حركت به راست و چپ و نداشتن تعادل است.
و القی فی الارض رواسی ان تميد بکم
و در سوره انبياء آيه 31 به شکلی ديگر، رواسی را موجب آرامش زمين خطاب می‌کند:
و جعلنا فی الارض رواسی ان تميد بهم
بنابراين از اين نحوه بکار‌گيری الفاظ در قرآن کريم می‌توان دريافت که در استفاده لغات در قرآن، رواسی برای كوه‌ها با موضوع مقياس بزرگ در کل پوسته کره زمين و تکتونيکی مطرح است و اين همان زنجيره‌كوه‌ها و پهنه‌های كوه‌زادی است که در زمين‌شناسی مورد بحث است. در چنين زنجيره‌كوه‌ها يکی دو کوه مطرح نيست بلکه كوه‌زادها در مقياس چندين هزار کيلومتر از قاره‌اي به قاره‌ای ديگر كه در خشکی‌ها و اقيانوس‌ها امتداد دارند مطرح است و اين كوه‌ها به همديگر زنجيروار متصل هستند. و در اين موارد تک کوه و كوه‌های محدود از نظر مقياس منظر ديد انسان مورد نظر نيست. در مورد رواسي برای روشن شدن چگونگی بوجود‌آمدن گستره كوه‌زادها مطالب زير ارائه می‌گردد.
=زمين و ساختمان داخلی آن=
کره زمين يکپارچه نبوده و از بخش‌های مختلف به‌صورت پيازی تشکيل شده است (Tomecek, 2009; Kearey et al., 2009). قرآن مجيد به اين موضوع به شکل شگفت آوری اشاره دارد و در آيه 12 سوره طلاق می‌فرمايد: اوست خداوندی که هفت آسمان را آفريد واز زمين نيز همانند آن‌ها را...
الله الذی خلق سبع سموات والارض مثلهن.....
براساس يافته‌های زمين‌شناسی، زمين از قشرها ولايه‌هاي مختلف تشکيل شده که هر لايه آن جنس و فيزيک متفاوت دارد (شکل 1). دانش بشر در مورد بخش‌های مختلف زمين با استفاده از ارسال امواج لرزه‌ای و لرزه‌های حاصل از زمين‌لرزه‌ها بدست آمده است. اين امواج در درون زمين مسيرهای گوناگونی را دنبال می‌کنند و با اندازه‌گيری زمان سير آن‌ها از نقطه‌ای تا نقطه ديگر در بخش داخلی زمين توانسته‌اند با در‌نظر‌گرفتن سرعت عبور اين امواج لرزه ای نتايجی در مورد ضخامت و حتی جنس و خواص فيزيکی بخش‌های مختلف آن در اعماق زمين بدست آورند و به وجود بخش‌های مختلف در زمين پی ببرند زيرا غير از امواج لرزه‌ای هيچ وسيله ديگری برای شناخت اعماق زمين و عوالم موجود در آن‌ها برای انسان تاکنون وجود نداشته است. براساس اين مطالعه مشخص شده که زمين دارای چندين قشر متحدالمرکز است که از بيرون به داخل به نام بخش‌های اصلی پوسته<ref> crust </ref> ، گوشته<ref> mantle </ref> ، و هسته<ref> core </ref> نام گذاری شده‌اند. اگر به تقسيم‌بندی‌های جزئی‌تر هرکدام در اين مورد دقت کنيم مشخص می‌شود که در بين آن‌ها پوسته زمين کمترين ضخامت را دارد. هر چه به هسته زمين نزديک‌تر شويم بر چگالی مواد تشکيل‌دهنده آن‌ها افزوده شده و خاصيت مغناطيسی زمين نيز محصول مواد موجود در هسته تفسير شده است (شکل 1).
=پوسته زمين=
پوسته زمين قشر خارجی و بسيار نازک در ميان بخش‌های مختلف زمين است. اگر کره زمين را شبيه هندوانه ای بزرگ و کروی در نظر بگيريم، نسبت پوسته هندوانه به کل حجم هندوانه تقريبا مثل نسبت ضخامت پوسته به کره زمين است (شكل 1). پوسته زمين دو نوع می‌باشد که بنام پوسته قاره‌ای و اقيانوسی ناميده شده‌اند. پوسته قاره‌ای سبک تر بوده ضخامت زياد داشته (متوسط 40 كيلومتر) ولي حداکثر ضخامت 70 کيلومتری نيز در بخش‌هايی از آن گزارش شده است. اما پوسته اقيانوسی چگال تر و سنگين تر است و ضخامت کمتری (متوسط 6 کيلومتر) دارد. اگر اين ضخامت‌های پوسته را در مقابل اندازه شعاع زمين که بيش از 6000 کيلومتر است مقايسه نمائيم مشخص می‌شود که پوسته قاره‌ای و اقيانوسی به‌صورت صفحه‌های بزرگ همچون قطعات بزرگ يخ بر روی آب اقيانوس‌ها، بر روی گوشته مذاب در کنار هم شناورند.
با به اثبات رسيدن نظريه زمين‌ساخت صفحه‌ای و حرکت قاره‌ها در ابتدای دهه 1970، علم زمين‌شناسی پی برد که در ميان صفحه‌های پوسته زمين نيروهای متفاوت کششی، فشاری و برشی و حالت‌های ترکيبی از آن‌ها وجود دارد. علت بوجود‌آمدن اين نيروها از حرکت بسيار آرام صفحه‌های زمين‌ساختي نسبت به هم منشاء می‌گيرد که در‌حد چند ميلی‌متر تا چند سانتی‌متر در سال در بخش‌های مختلف وجود دارد. ولی همين حرکت آرام باعث بوجود‌آمدن انرژی حرکتی بسيار گسترده در پوسته زمين می‌گردد که در امتداد همبری صفحه‌‌ها در محل‌های زايش پوسته اقيانوسی، فرورانش<ref> subduction </ref> آن‌ها و محل‌های تصادم صفحه‌های تکتونيکی و گسل‌های بزرگ به شکل زمين‌لرزه‌های ويرانگر و بروز سونامی‌های عظيم تظاهر می‌يابد.
=زنجيره‌كوه‌ها=
كوه‌ها به‌صورت كوه‌زادی و زنجيره‌ای در پوسته‌های قاره‌ای و اقيانوسی بوجود آمده‌اند. برای بوجود‌آمدن زنجيره‌کوه در پوسته قاره‌ای، ابتدا در پوسته قاره‌ای زمين در اثر کشش، شکاف و سپس کافت روی داده و حوضه رسوبی تشکيل می‌شود. علت ايجاد چنين کافتی را به حرکات واگرای چرخشی<ref> convection </ref> موجود در درون گوشته نسبت داده‌اند (Kearey et al., 2009) (شکل 4). با پائين افتادن بخش فروافتاده در اثر کشش، آب، رسوبات را در آن آورده و روی هم انباشته می‌کند. بتدريج در اثر کشش بيشتر، بستر حوضه پائين افتاده و حوضه عميق‌تر می‌شود و می‌تواند باعث ايجاد شکاف‌های عميق در پوسته و ظهور سنگ‌های آتشفشانی گداخته از گوشته آتشين در مسير شکاف‌ها به درون اين حوضه‌های کششی شود. حال در حوضه‌ای اينچنين که در مناطق کششی از پوسته زمين ساخته شده‌اند در اثر کشش بيشتر پوسته قاره‌ای نازک شده و پاره می‌شود. در اين حالت مواد گوشته بتدريج ظاهر شده و پوسته اقيانوسی ساخته می‌شود. با ادامه کشش در راستای نفوذ سنگ‌ها از گوشته در شکاف ميان اقيانوسی پديد‌آمده و به‌تدريج بر اندازه گستره پوسته اقيانوسی افزوده می‌شود (شکل 4) و گاهی اين گسترش به چند هزار کيلومتر می‌رسد. با کم‌شدن توان کشش و خاموش‌شدن موتور حرکتی آن، بدليل سنگينی پوسته اقيانوسی در محل‌هاي همبری با پوسته قاره‌ای، پوسته اقيانوسي به زير آن فرو رانده می‌شود (شکل 3). با فرورانش پوسته اقيانوسی، نهشته‌ها در حوضه رسوبی موجود در لبه فعال قاره‌ای شروع به چين خوردن کرده و از آب خارج می‌شوند و به‌تدريج ارتفاع می‌گيرند و كوه‌ها به‌صورت زنجيره‌ای در مقياس‌های چند هزار کيلومتری از قاره‌ای تا قاره ديگر تشکيل می‌شوند (شکل 5). همين فرايند در علم زمين‌شناسی به‌نام كوه‌زايي<ref> orogeny </ref> ناميده شده است. كوه‌زادهای اينچنين در پوسته زمين مورد مطالعه قرار گرفته‌اند که می‌توان به برخی از آن‌ها اشاره کرد. كوه‌زاد آلپ-هيماليا که از باختر اروپا تا خاور آسيا ادامه دارد و كوه‌های زنجير‌گون البرز و زاگرس کشور ايران را نيز شامل می‌شود. نتيجه چنين فرايند بزرگی كوه‌زايي است. در مورد كوه‌زاد آلپ-هيماليا مشخص شده که اين فرايند از اواخر دوران اول زمين‌شناسی شروع شده و پس از دوره زمانی حدود 300 ميليون سال هنوز نيز فعال است و سالانه چندين سانتی‌متر بر ارتفاع آن در بخش‌های مختلف در آلپ اروپا، البرز، زاگرس يا هيماليا افزوده می‌شود. از اين نوع زنجيره‌كوه‌ها در پوسته قاره‌ای می‌توان به كوه‌زاد آپالاش در خاور آمريکا، کالدون در اروپا، کورديلر در باختر آمريکا که از باختر کشور کانادا در آمريکای شمالی در لبه باختری تا باختر آمريکای جنوبی در کشور شيلی ادامه دارد نام برد (شکل 5).
کشش در پوسته اقيانوسی در شکافت ميان‌اقيانوسی ادامه می‌يابد و باعث بوجود‌آمدن پشته‌های ميان‌اقيانوسی می‌گردد (شکل 5). اين پشته‌ها درازترين سيماهای فراخاسته در ميان اقيانوس‌ها است. طول کل سامانه پشته‌ها به 60000 کيلومتر می‌رسد و بين 1000 تا 4000 کيلومتر پهنا دارند. ستيغ اين كوه‌ها به طور معمول 3000-2000 متر بلندتر از حوضه‌های اقيانوسی مجاور بوده و رشته كوه‌های موجود در کف اقيانوس‌ها محصول آن‌هاست (Kearey et al., 2009) (شکل 5). اين زنجيره‌كوه‌ها در محل پشته‌های ميان‌اقيانوسی<ref> mid-ocean ridges </ref> با طول چندين هزار کيلومتر بوجود آمده و از سمتی تا سوی ديگر پوسته زمين امتداد دارند و در حال حاضر نيز فعال بوده و در حال تشکيل می‌باشند. سرعت و زمان اين فرايند در بخش‌های مختلف متفاوت می‌باشد. حد واسط آن 90-50 ميلی‌متر در سال است. در محل زايش مواد سنگ‌ها شکل‌پذير و نرم بوده و با فاصله‌گرفتن از محل زايش سرد و سخت می‌شوند.
=اشارات قرآن مجيد به کشش در پوسته زمين و ايجاد كوه‌ها=
موارد مورد استفاده از لغت "الارض" در قرآن مجيد دايره وسيعی را در معنی فرا مي‌گيرد: کل کره زمين تا قطعه زمين يا روی زمين. يکی از موارد به‌کار‌ برده شده ارض می‌تواند با توجه به موضوع مطرح شده در آيات مربوطه، پوسته زمين باشد. در آيه‌های، 7 سوره مبارکه ق و 19 سوره مبارکه حجر، تقريبا با يک عبارت شبيه به‌هم می‌فرمايد: زمين را کشش داديم و كوه‌ها را در آن قرار داديم.
والارض مددنها و القينا فيها رواسی......
با توجه به دانش فيزيک زمين که در بالا به آن اشاره شد. در فرايند تشکيل كوه‌ها، کشش در پوسته زمين و نه در کل کره زمين معنی رسا و کامل‌تری دارد. و در اين مورد قرآن مجيد هيچ‌وقت لغت جبل يا جبال را به‌کار نبرده و لغت رواسی به‌کار برده است و اين می‌تواند همان كوه‌زادهای بزرگ در لبه‌های فعال پوسته قاره‌ای<ref> active continental margin </ref> و پشته‌های ميان اقيانوسی را دربرگيرد.
خداوند متعال در آيه 3 از سوره مبارکه رعد به‌شکل ديگری می‌فرمايد: او خداوندی است که زمين را کشش داد و رواسی و رودخانه‌ها را در آن قرار داد.
و هوالذی مد الارض و جعل فيها رواسی و ا نهارا....
همان‌گونه که به‌طور خلاصه در بالا اشاره شد. کشش در پوسته زمين و بوجود‌آمدن رواسی در موقعيت‌های خاص تکتونيکی صورت می‌گيرد. که همه آن‌ها با فرايند کشش آغاز می‌گردد. کشش در پوسته قاره‌ای سبب کافت و ايجاد زنجيره‌حوضه‌های بزرگ می‌گردد که ابتدا درياهای کم‌عمق تشکيل می‌شوند و نهشته‌های مختلف رسوبی تخريبی مانند ماسه‌سنگ‌ها و نهشته‌های تبخيری مثل نمک‌ها تشکيل می‌شوند و سپس با ادامه کشش و فروافتادن کف حوضه، نهشته‌های مختلف رسوبی شيميائی مثل کربنات‌ها و رس‌ها و مارن‌ها نهشته می‌شوند و در عمق‌های بيشتر سنگ‌های کف اقيانوسی، رسوبات خاص محيط‌‌های بسيار عميق تشکيل می‌شوند. رسوبات و مجموعه‌سنگ‌های فرونهشته در حوضه‌های کششی به‌صورت کمربندی طولانی در لبه‌های آرام قاره‌ای به‌وجود می‌آيند (شکل 2). در لبه‌های فعال قاره‌ای نيروهای تکتونيکی نهشته‌های موجود در حوضه‌های تشکيل‌شده را به شکل‌های مختلف چين داده و باعث ارتفاع گرفتن آن‌ها و ايجاد کمربندهای كوه‌زايي می‌گردد (شکل 4).
=حرکت كوه‌ها=
خداوند متعال در آيه 88 سوره مبارکه نمل به حرکت‌کردن كوه‌ها به‌طور صريح اشاره می‌فرمايد. قرآن اشاره دارد که عموم مردم كوه‌ها را به‌صورت جامد و ثابت خيال می‌کنند. درصورتي‌که آن‌ها حرکت می‌کنند مانند حرکت ابرها.
و تری الجبال تحسبها جامده و هی تمر مر السحاب....
بايد اشاره كرد كه اكثر مفسرين اين موضوع را به روز قيامت نسبت داده‌اند ولي تفسير نمونه استدلال كرده كه آيات در ارتباط با چگونگي كوه‌ها در روز قيامت همراه با متلاشي شدن و بصورت پنبه شدن را توضيح مي دهد. و اين آيه مي‌تواند اشاره به وضعيت كوه‌ها در اين دنيا باشد و حركت آن‌ها در زمين را شامل شود. مي توان از خود پرسيد که چرا برای حرکت‌کردن كوه‌ها، خداوند متعال حرکت ابرها را مثال زده است. شايد از اين نظر باشد که حرکت ابرها برای همه مردم کاملا محسوس می‌باشد. همان‌گونه که اشاره شد نظريه انشقاق قاره‌ها و حرکت‌کردن آن‌ها بسيار اخير است و پنجاه سال جلوتر کسی از کم‌وکيف آن آگاه نبود. حرکت كوه‌ها به چند صورت است. حرکت‌های افقی و حرکت‌های شاقولی. حرکت چند ميلی‌متری و حداکثر چند سانتی‌متری قاره‌ها در طول يک سال، منجر به حرکت‌های چند صد کيلومتری و هزار کيلومتری در طول چندين ميليون سال می‌شود که حرکت كوه‌ها را در فاصله‌های زياد اثبات می‌نمايد(Condie, 2003, 2005; Tomecek, 2009). اما بعضي از كوه‌ها در كوه‌زاد‌هاي فعال، علاوه از آن حرکاتی شاقولی نيز دارند. اين حرکات نيز به‌صورت آرام و به اندازه‌های سانتی‌متری است (Ollier and Pain, 2000). همين اندازه کم با چين‌خوردن رسوبات در كوه‌زادها و ارتفاع‌گرفتن آن‌ها در طول ميليون‌ها سال منجر به كوه‌های سربه فلک کشيده چون هيماليا، آند و زاگرس می‌شود.
تنها تفاوت حرکت كوه‌ها با حرکت ابرها نه در مقدار و ميزان مسافت بلکه ميزان سرعت و زمان حرکت آن‌هاست. در تفاسير حرکت مطرح شده در اين آيه به حرکت وضعی و دورانی کل كره زمين در فضا نسبت داده شده است. اما جای تامل بيشتر در اينجاست که آن حرکت كوه‌ها نيست بلكه حرکت همه زمين است با همه داشته‌ها. در صورتي‌که خداوند متعال به حرکت كوه‌ها نظر دارد و انسان‌ها را براي پي بردن به عظمت پروردگار متعال براي ديدن كوه‌ها و حركت آن‌ها مثل حركت ابرها دعوت مي نمايد. شايد تفکر انسان برای پی‌بردن به حرکت كوه‌ها و معرفی‌ همانندي اين حرکت با حرکت ابرها براي اين باشد که حرکت ابرها برای همه محسوس و مقدور است و خداوند متعال مي‌خواهد بيشتر حيرانی انسان‌ها را در ارتباط با عظمت باری‌تعالی گوشزد فرمايد. چون اشاره به حرکت كوه‌ها، که همه انسان‌ها با نظر ظاهری آن‌ها را ثابت می‌پندارند، اگر بيانديشند و بدانند که كوه‌ها حرکت می‌کنند مثل ابرها، در زمينی که خود با سرعت زيادی چند نوع حرکت در فضا دارد جالب‌تر و عجيب‌تر باشد و بيشتر کنجکاوی برمي‌انگيزد تا با يافتن چگونگی آن به قدرت و حکمت ذات لايزال الهی پی ببرند و شيداي آن شوند (هوالعليم).
=نقش كوه‌ها در ثبات پوسته زمين=
همان‌گونه که پيشتر اشاره شد در سوره‌های مبارکه نحل آيه 5، لقمان آيه 10 و انبياء آيه 31 به نقش رواسی در جلوگيری از لرزش در پوسته زمين اشاره شد. خداوند متعال به همين موضوع با عبارت و شکلی ديگر در آيه 27 سوره مبارکه مرسلات به استواری خود رواسی اشاره می‌فرمايد: در زمين كوه‌ها را استوار گردانيد.
و جعلنا فيها رواسی شامخات
بنابرين کمربندهای کوه‌زائی (رواسی استوار) در پوسته زمين استواری ايجاد می‌کنند و در ثبات پوسته زمين نقش اساسی دارند و از لرزش مداوم آن می‌کاهند. در مورد ايجاد ثبات در پوسته زمين در اين ارتباط قرآن مجيد به نقش ميخ‌گون بودن جبال هم نظر دارد و تاثير آن‌ها را در ثبات پوسته زمين گوشزد می‌کند. در آيه 7 از سوره مبارکه نباء می‌فرمايد كوه‌ها همچون ميخ هستند:
والجبال اوتادا.......
ميخ در اصطلاح عاميانه در به‌هم وصل کردن دو قطعه مورد استفاده دارد. در پوسته زمين كوه‌هايی که با نفوذ ماگما از درون زمين در پوسته بالائی در محلهای فرورانش و کمربند‌های ماگمائی ايجاد می‌گردد دقيقا نقش ميخ و جوش دارد و اتصال دو قطعه از پوسته را بعهده می‌گيرد (شکل 4). اين موضوع علاوه ازتغذيه پوسته زمين با مواد معدني مختلف باعث ثبات و استحکام در پوسته زمين نيز هست.
=نتيجه‌گيری=
نتيجه‌گيری اصلی اين بررسی اين است که اشارات کوتاه قرآن مجيد درباره كوه‌ها می‌تواند با بهره‌گرفتن از يافته‌های زمين‌شناسی بيشتر روشن گردد. در اطاعت از امر او که انسان‌ها را دعوت کرده تا در آيات الهی تدبر و تفکر کنند تا سبب گردد به قدرت و علم و حکمت پروردگار متعال پی‌ببرند و با روزافزون شدن آن به ايمان توحيدی آن‌ها افزوده شود. عالمانه در صنع خدا بنگرند و فقط او را بندگی کرده و از دستورات و نسخه فرستادگان برحق او تبعيت نمايند تا به رستگاری در دنيا و زندگی جاودانه آخرت برسند. موارد زير می‌تواند خلاصه و نتيجه‌گيری اشاره‌های قرآن مجيد به موضوع كوه‌ها باشد و پژوهش بيشتر را راهگشائی نمايد.
- کاربرد لغات در مورد کوه در قرآن مفاهيم جالبی را در خود دارد. کاربرد جبل و جبال بيشتر در مقياس ديد انسان و قابل مشاهده با چشم انسان آمده درصورتيکه لغت رواسی به زنجيره كوه‌ها و كوه‌زادهای چندين هزار کيلومتری در پوسته زمين اشاره دارد.
- زنجيره كوه‌ها (رواسی) با ايجاد کشش در پوسته زمين بوجود آمده اند.
- كوه‌ها و بخصوص رواسی در جلوگيری از لرزش و ايجاد ثبات در پوسته زمين نقش اساسی دارند.
- كوه‌ها حركت دارند مثل حركت ابرها. در پوسته زمين كوه‌ها در مسافت‌های افقی دارای حرکت هستند. كوه‌ها در كوهزادهاي فعال براي ارتفاع‌گرفتن از سطح زمين داراي جنبايي و حركت هستند.
=قدردانی=
از خداوند خالق حکيم قدردانيم که با فضل و احسان خويش قرآن مجيد را برای هدايت انسان‌ها به بهترين برگزيده خود حضرت محمد مصطفی (ص) نازل فرمود تا آن‌ها را از ظلمت به نور راهنمايی فرمايد.

[[پرونده:capture35.jpg|وسط]]

شکل 1. برشی ساده‌ای از درون زمين برای نشان‌دادن لايه‌های مختلف آن از سطح زمين تا مرکز آن.
(با تغييرات از Tomecek, 2009)

[[پرونده:capture36.jpg|وسط]]

شکل 3. مدل نمايش‌دهنده بوجود‌آمدن کوه در اثر کشش در امتداد شکاف‌های ميان‌اقيانوسی. خورده‌شدن پوسته اقيانوسی بوجود‌آمده در اثر فرورانش و ساخته شدن زنجيره‌كوه‌ها در لبه‌های ناآرام قاره‌ای.
[[پرونده:capture37.jpg|وسط]]

شکل 4. مدل نمايشی از بوجود‌ آمدن کافت درون‌ قاره‌ای. در اين شکل فرايند کافت پوسته قاره‌ای و پيدايش پوسته اقيانوسی در چندين بلوک‌دياگرام به‌صورت مراحل پشت‌سرهم آمده است. اين فرايند حداقل 40 ميليون سال طول می‌کشد تا کافت آغاز شده در پوسته قاره‌ای کامل شده و پوسته اقيانوسی در آن به ظهور برسد.
[[پرونده:capture38.jpg|وسط]]

شکل 5. بزرگترين زنجيره‌كوه‌ها در لبه‌های فعال قاره‌ای در اثر فرورانش پوسته اقيانوسی بوجود آمده‌اند. (1) رشته‌كوه‌های آلپ-هيماليا، که از باختر اروپا تا آسيای جنوب خاوری امتداد دارد. (2) رشته‌كوه‌های کورديلر-آند در باختر آمريکا، از باختر کانادا شروع شده و تا جنوب باختر آمريکای جنوبی در شيلی ادامه می‌يابد. زنجيره‌كوه‌های ميان‌اقيانوسی با طول چند هزار کيلومتر در امتداد شکاف‌های ميان اقيانوسی بوجود آمده‌اند که مهم‌ترين آن‌ها در اقيانوس‌های آرام (3)، اطلس (4) و هند (5) قرار دارند.

=پانویس و منابع=

[[رده:مقاله]]
[[رده:زمین شناسی]]
[[رده:کوه ها]]

{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

1. قرآن مجيد

2. محمد فواد الباقی، المعجم المفهرس

3. لغات القرآن. مفردات راغب اصفهانی

4. محمد قريب، فرهنگ لغات قرآن، انتشارات بنياد، دو جلدی.

5. ناصر مکارم شيرازی، قرآن حکيم و شرح آيات منتخب.

6. ابوالفضل بهرام پور، تفسير يک جلدی مبين.

7. جامع التفاسير نور. مركز تحقيقات كامپيوتري علوم اسلامي

8. Condie, K.C., 2005. Earth as an evolving planetary system. Elsevier Academic Press, 463 pages.

9. Condie, K.C., 2003. Plate Tectonic and crustal evolution. Fourth edition, 294 pages.

10. Kearey, P., Klepeis, K.A., and Vine, F.J., 2009. Global Tectonics. Wiley-blackwell, 495 pages.

11. Ollier, c., Pain, C., 2000. The origin of mountains. Routledge, 400 pages.

12. Tomecek, S.M., 2009. Plate Tectonic. Chelsea house publisher, 105 pages.

اعجاز علمی قرآن مجید در مورد وجود گسل‌ها، قطعات مختلف در پوسته زمین و کاسته شدن از اطراف آن

2025-10-19T14:22:40Z

محمد محجل: صفحه‌ای تازه حاوی «=چکیده= خداوند متعال در قرآن مجید در آیه 12 سوره طارق به زمین دارای شکاف (والارض ذات الصدع) و در آیه 4 سوره رعد به وجود قطعات مختلف در زمین (و فی الارض قطع متجاورات) اشاره فرموده است. در جای دیگر (آیه 41 سوره مبارکه رعد و آیه 44 سوره انبیاء) به کاستن زمی...» ایجاد کرد

=چکیده=
خداوند متعال در قرآن مجید در آیه 12 سوره طارق به زمین دارای شکاف (والارض ذات الصدع) و در آیه 4 سوره رعد به وجود قطعات مختلف در زمین (و فی الارض قطع متجاورات) اشاره فرموده است. در جای دیگر (آیه 41 سوره مبارکه رعد و آیه 44 سوره انبیاء) به کاستن زمین از اطراف آن اشاره فرموده است (اولم یروا انا ناتی الارض ننقصها من اطرافها...). اگر لغت ارض بکاررفته در آیات شریفه به پوسته زمین اشاره داشته باشد می‌توان گفت که خبر از وجود شکاف و گسل و قطعات مختلف در پوسته زمین و خورده‌شدن و کاسته‌شدن از خود پوسته زمین از اطراف، اشاره به حاشیه‌های مخرب در صفحه‌های تکتونیکی در پوسته زمین دارد. با این فرض قرآن مجید در موضوع کاهش پوسته زمین از اطراف به چرخه‌ای که در پوسته زمین فعال بوده و با این موتور متحرک، حرکت در قاره‌ها با ایجاد شکاف‌های میان اقیانوسی شروع شده و به گودال‌های فرورانش کنار قاره‌ها ختم می‌شود اشاره دارد. جالب است که خداوند متعال در آیات یاد شده با خطاب آیا نمی‌بینند و توجه ندارند به این موضوع اشاره دارد و دعوت به دقت در این موضوع کرده است. کاهش‌یافتن و کم‌شدن پوسته زمین در امتداد لبه‌های ناآرام قاره‌ای در اثر فرورانش باعث از بین رفتن پوسته به‌وجود آمده می‌شود و این چرخه به‌صورت فعال از طرفی در شکاف‌های میان‌اقیانوسی، پوسته ساخته شده و در طرفی دیگر در لبه‌های ناآرام خورده شده و در درون گوشته هضم می‌شود و باعث ثابت ماندن حجم زمین می‌گردد.
=واژه‌های کلیدی=: شکاف، فرورانش، گسل
=مقدمه=
قرآن مجيد در آيه 174 سوره مبارکه نساء خود را نور معرفي کرده و هدف نزول خود را هدايت انسان‌ها و خارج کردن آنها از ظلمت گمراهی به نور هدايت معرفی می‌کند. ولي مطالعه آيات آن مشخص می‌کند که در کنار مباحث احکام و دستورهای اخلاقی و اجتماعی، برای هدايت انسان‌ها، مطالب بسيار دقيق و عميق علمي تحت عنوان آيات الهی را نيز مطرح كرده است. می‌توان گفت تا دهه‌های اخير بدليل عدم پيشرفت علوم تجربی بسياری از نکات علمی قرآن دقيقا مشخص نبوده و بتدريج با رشد علوم تجربی بسياری از اشارات اعجازی قرآن روشن شده است. در اين گونه موارد با پيشرفت علوم تجربی، بشر به بعضي از آن‌ها پي‌برده و بعضي ديگر همچنان به‌صورت اسرار ناشكفته در پرده ابهام باقي مانده‌اند. قرآن مجيد انسآن‌ها را دعوت مي كند كه در اين آیات تدبر و تفکر نمايند و کسانی که اينچنين هستند بسيار آنها را ستوده و آنها را جزو صاحبان عقل می‌شمارد. خداوند متعال اين نوع انسان‌ها را چنين وصف می‌کند که آنها در همه حال: نشسته، ايستاده و به پهلو قرار گرفته در خلقت آسمان‌ها و زمين تفکر می‌کنند و با اين تفکر و پی بردن به عظمت و چگونگی خلقت آنها بانگ برميدارند که خداوند متعال آنها را عبث و بيوده خلق نکرده است. در آياتی ديگر نوع خطاب به گونه ديگر بوده و خداوند آنها را می‌خواند که در چگونگي آفريده شدن موجودات تدبر و دقت‌نظر داشته باشند به عنوان مثال: شتر چگونه خلق شده؟ آسمان چگونه رفيع شده؟ كوه‌ها چگونه نصب شده‌اند؟ و زمين چگونه مسطح شده؟ (آيات 20-17 سوره مبارکه غاشيه) يا در زمين سير کنيد و ببينيد که خلقت چگونه آغاز شده است؟ (سوره عنکبوت آيه 20).
خداوند متعال در آيه 21 سوره مبارکه حشر می‌فرمايد: اگر اين قرآن را به كوهي نازل می‌کرديم آن را از خشيت خدا در حالت خشوع و شکاف خورده می‌ديدی.
لو انزلنا هذالقرآن علی جبل لرايته خاشعا متصدعا من خشيه الله....
مگر قرآن در ظاهر غير از جملات نوشته شده بصورت کتاب چيز ديگری است. اين آيه چه چيزی را بيان می‌کند؟ که کوه تحمل آنرا ندارند. كوه‌ها در فرمانبرداری از امر خداوند خاشع هستند. ولی با داشتن اينهمه عظمت و بزرگی، در قبول امانت الهی از پذيرفتن آن سر باز می‌زنند و حمل اين امانت به انسان واگذار می‌شود.
و لقد عرضنا الامانت علی السموات و الارض و الجبال و ابين ان يحملنها و حملهاالانسان...
پس انسان‌ها از ديدگاه توحيدی دعوت شده‌ا‌‌‌ند در آيات الهی تفکر و تدبر کنند. و يکی از شاخصه‌های اشرف مخلوقات همين است. تدبر در آيات قرآن مجيد که در آنها اشارات علمی بکار رفته مستلزم نگاه و تدبر در قرآن از ديدگاه علوم تخصصی تجربی را لازم می‌کند. متخصصين هر رشته از علوم با تدبر در آيات قرآن می‌توانند به رمزهای مختلف پی برند که کلام خدا را بهتر تفسير می‌کند. و جالب آنکه خود قرآن در اين مورد می‌فرمايد:
و ما يعقلها الا العالمون
در آيات الهی تعقل نمی‌کنند مگر عالمان (سوره عنکبوت آيه 43)

کشف اسرار آفرينش با پيشرفت شگرف در علوم تجربی در چند دهه اخير موارد بسياری را در ارتباط با مباحث زمين شناسی روشن ساخته که يکی از آنها وجود شکاف‌ها و گسل‌ها، قطعات مختلف و کاسته شدن پوسته زمين از اطراف است. هدف اصلی اين نوشتار با بهره جستن از دانش تجربی زمين شناسی، کاويدن اين موضوع اسرارآميز از قرآن می‌باشد که شکاف‌ها و گسل‌ها چيست و چه نقشی در پوسته زمين دارند و قطعات موجود در زمين چيست و چگونه بوجود آمده‌ا‌‌‌ند و چگونه از اطراف پوسته زمين کاسته می‌شود. برای اين پژوهش، آيات مرتبط با اين موضوع در قرآن مجيد مورد مطالعه قرار گرفته است. اين تلاش گوشه‌ای از اعجاز اشاره‌های کلام خداوند متعال در ارتباط با وجود‌ شکاف در زمين و اهميت حضور و نقش آن‌ها وجود قطعات مختلف و کاسته شدن از اطراف پوسته زمين را روشن می‌کند.
=بحث قرآنی=
ابتدا هر سه موضوع وجود شکاف، قطعات مختلف و کاسته شدن زمين از اطراف در آيات بکار رفته مورد بحث قرار گرفته و سپس به مباحث زمين شناسی مرتبط با موضوع اشاره می‌گردد.

=وجود شکاف در زمين =
شکافت زمين در مقياس و منظرهای متفاوت در قرآن بيان شده است. در سوره مبارکه عبس در رديف آياتی که در مورد رستني‌ها از زمين با فروفرستاده شدن باران قرار دارد به ايجاد شکاف در زمين اشاره شده. و در تفاسير به شکافته شدن زمين و بيرون زدن دانه‌های رشد يافته تفسير شده است.
ثم شققناالارض شقا (سوره عبس آيه 26)
سپس زمين را شکافتيم شکافتنی.
اما اشاره به زمين دارای شکاف در آيه 12 سوره مبارکه طارق می‌تواند صرفا شکاف دادن خاک برای رستن گياه نباشد و موضوع ديگری را در مباحث زمين شناسی مطرح فرمايد. در اينجا خداوند متعال به زمين دارای شکاف قسم ياد می‌کند. اگر صرفا شکاف در پوسته زمين مراد آيه باشد در آن صورت اشاره به گودال‌های ميان اقيانوسی، گسل‌ها در ابعاد مختلف و حتی شکاف در سنگ‌های پوسته زمين را نيز شامل خواهد بود.

والارض ذات الصدع (سوره طارق آيه 12)
و قسم به زمين دارای شکاف

=وجود قطعات مختلف در زمين=
قرآن مجيد در آيه 4 سوره مبارکه رعد به وجود قطعات مختلف در زمين اشاره کرده است.

(و في الارض قطع متجاورات)
در زمين قطعه‌های مجاور هم وجود دارد.
از آنجا که در ادامه همين آيه به باغ‌های انگور وزراعت و خرما اشاره شده است بخش اول آيه به وجود زمين‌های مختلف کشاورزی و باغ نسبت داده شده است. آيا نمی‌توان گفت که وجود قطعات مختلف صرفا باغ‌ها و زمين‌های کشاورزی را دربر نمی‌گيرد و می‌تواند عام قطعه‌های مختلف در زمين را نيز بيان کرده باشد. در آن صورت از ديدگاه زمين شناسی وجود قطعات مختلف در پوسته زمين را بيان کرده که در دهه‌های اخير با پيشرفت علم زمين شناسی به آن پی برده شده است.
=کاسته شدن زمين از اطراف=
در دو جای قرآن مجيد در آيه 41 سوره مبارکه رعد و آيه 44 سوره انبياء به کاستن زمين از اطراف آن اشاره شده است
(اولم يروا انا ناتی الارض ننقصها من اطرافها...)
اين موضوع در تفاسير به کاسته شدن انسان‌های روی زمين معنی شده و مرگ و از بين رفتن تمدن‌ها و نيز فقدان عالمان با مرگ آنها. اما اگر به ضمير "ها" در دو کلمه ننقص و اطراف توجه شود مشخص می‌گردد که ضمير به خود زمين برمی‌گردد. در آن صورت کاسته شده از خود زمين می‌تواند مطرح باشد. در اين صورت آيه می‌تواند به موضوع بسيار شگرفی در زمين شناسی اشاره داشته باشد که پوسته زمين از اطراف خورده شده و از آن کاسته می‌شود.
=بحث زمين شناسی=
چنانکه می‌دانیم زمین در آغاز بصورت مذاب بوده و سطح آن بتدريج سرد شده است. چنين زمینی وقتی سرد و سفت می‌شود نیز منطقاً می‌بایست کاملاً مسطح بشود. بتدريج آب از مواد تشکيل دهنده زمين بصورت بخار آزاد شده و در اثر سرما در ارتفاعات بالای جو زمين به شکل بارانهای اولیه بر زمین می‌بارند و آب تمامی ‌سطح زمین را به یکسان می‌پوشاند. ولی با بوجود آمدن شکاف‌های بزرگ در پوسته زمين قطعات مختلف ايجاد شده و در بين آنها اقيانوسها بوجود می‌آيند. بخش‌های مختلف از زمین از هم جدا شده و فاصله گرفته‌ا‌‌‌ند و ما آنها را قاره‌ها می‌نامیم، سطح آنها بالاتر از بقیه سطح زمین قرار گرفته بیرون از آب مانده و یا آب کمتری روی آنها بوده است و رفته رفته با فعاليت آتشفشانها و تحولات زمین از آب بیرون آمده است.
نکته دیگر شکافته بودن قشر خارجی آن است. به این معنی که قشر سفت و سخت آن بصورت پوست یکپارچه دور زمین را نگرفته، بلکه تکه تکه است و از میان آنها مواد مذاب به شکلی در گودال‌های ميان اقيانوسی بیرون می‌ریزد. این شکافها برای جلوگیری از منفجر شدن زمین و تجدید شرایط زیستی موجودات زنده روی آن توسط موادی که بیرون ریخته می‌شود ضروری است.
زمين‌ساخت صفحه‌اي در سال 1968 مطرح شد که در شناخت تکوين پوسته زمين نقش پايه‌اي دارد و توانست فرآيندهاي زمين‌شناسي را بر مبنای آن تفسير کند. زمين‌ساخت صفحه¬اي مشخص ساخت که پوسته زمين از 20 قطعه مستحکم به ضخامت 6 کيلومتر (پوسته اقيانوسي) تا حداكثر70 کيلومتر (پوسته قاره‌ا‌‌‌ي) ساخته شده‌است که دائما در حال برخورد يا دور شدن از يکديگر هستند (شکل‌های 1 و 2). اين صفحه‌ها که کل سطح زمين را مي‌پوشانند و شامل قاره‌ها و بستر اقيانوس‌ها مي‌شوند با سرعت‌هاي متفاوت درحد چند سانتي‌متر در سال نسبت به‌هم حرکت مي‌کنند. اين صفحات پوسته بر روي لايه خميری ولي داغ تر موسوم به لايه گوشته قرار دارد. به اين ترتيب صفحات سخت پوسته خارجي از زير توسط مواد خميري شکل گوشته نگهداري مي‌شوند.
لايه گوشته در زير پوسته زمين واقع شده و ضخامت آن متغير است و به حدود 200 کيلومتر مي‌رسد. گوشته می‌تواند جريان پيدا کند و حرکت‌هاي همرفتي كه عامل حرکت صفحات پوسته هستند در همين لايه روی می‌دهد. مذاب بودن گوشته زمين، همرفتي و جابه‌جايي افقي صفحه‌هاي پوسته واقع بر روي آن را آسان‌تر مي‌کند (شکل 3). هم‌چنان‌ که صفحه‌ها توسط جريآن‌هاي همرفت داخل گوشته منتقل مي‌شوند، قاره‌ها هم با آن‌ها حرکت مي‌کنند. پوسته اقيانوسي جديد که در بالاي جريآن‌هاي همرفتي بالا رونده در شکاف‌های ميان اقيانوسی به‌وجود مي‌آيد، بخش قديمي را جابه جا مي‌کند و چون صفحات پوسته صلب هستند، تمام صفحه اقيانوسي از محل جريان همرفتي دور مي‌شود. با توجه به اين‌که زمين در حال انبساط نبوده و افزايش سطح ندارد، با افزايش پوسته اقيانوسی بخش قديمي بايد در جايي از بين برود. ناگزير در محلي دورتر به داخل گوشته زمين فرو رفته به‌تدريج گرم مي‌شود و در مواد گداخته گوشته هضم و جذب مي‌شود. به‌دليل سبک‌تر بودن سنگ‌هاي صفحه‌هاي قاره‌اي از سنگ‌هاي صفحه‌هاي اقيانوسي، قاره‌ها نمي‌توانند زياد در گوشته فرو روند و صفحه سنگ‌کره اقيانوسي به زير صفحه قاره‌اي فرورانده مي‌شود و در محل خم شدن اين سنگ‌کره به درون زمين (زون فرورانش) دراز گودالي در بستر اقيانوس به وجود مي‌آيد. پوسته پايين‌رونده در گوشته گرم مي‌شود و دما آن‌قدر بالا مي‌رود تا باعث ذوب بخشي شود، مواد مذاب حاصل به طرف سطح زمين بالا آمده و در آن جا از طريق آتشفشان‌هاي عظيمي فوران مي کنند (شکل 3). به اين ترتيب صفحات نسبت به هم سه نوع حرکت واگرا، همگرا و انتقالي دارند. يکي از اصول زمين‌ساخت صفحه‌اي آن است که هر صفحه نسبت به صفحات ديگر به‌صورت يک واحد مستقل حرکت مي‌کند. واضح است که علت حرکت پوسته خارجي زمين با طبيعت متحرک و روان بخش گوشته در ارتباط است. مطالعه صفحات زمين‌ساختي به ما کمک مي‌کند تا نيروهايي که باعث حرکت صفحه‌ها، اشتقاق قاره‌ها، گسترش بستر اقيانوس، فورآن‌هاي آتشفشاني و تشکيل كوه‌ها مي‌شوند تفسير شوند (شکل 3). نيروهايي که باعث حرکت صفحه‌‌های زمين‌ساختی می‌شوند در اثر حرکت آهسته گوشته زيرين شکل می‌گيرند. سنگهای گوشته در اثر حرارت بالايی که در زير آن‌هاست،‌ دائما به سمت بالا حرکت می‌کنند و در اثر سرد شدن فرونشست می‌کنند. اين چرخه ميليونها سال طول می‌کشد و هنوز هم ظاهر بيرونی زمين با اين فرآيند در حال تغيير است.
اين يافته تحولي در نحوه نگرش نسبت به پديده‌هاي زمين ايجاد كرد و با مطرح شدن زمين‌ساخت صفحه‌اي، زمين‌شناسان پديده‌هاي زمين‌شناسي را مورد بررسي قرار دادند؛ به اين معني كه زمين ساخت صفحه‌اي توانست وقايع زمين‌شناسي را پيش‌بيني كرده و حوادث تکتونيکی در پوسته زمين‌ را توضيح دهد.
پوسته زمين قشر خارجی و بسيار نازک در ميان بخش‌های مختلف زمين است. اگر کره زمين را شبيه هندوانه‌ا‌‌‌ی بزرگ و کروی در نظر بگيريم، نسبت پوسته هندوانه به کل حجم هندوانه تقريبا مثل نسبت ضخامت پوسته به کره زمين است. پوسته زمين دو نوع می‌باشد که بنام پوسته قاره‌ای و اقيانوسی ناميده شده‌اند. پوسته قاره‌ای سبک تر بوده ضخامت زياد داشته (متوسط 40 كيلومتر) ولي حداکثر ضخامت 70 کيلومتری نيز در بخش‌هايی از آن گزارش شده است. اما پوسته اقيانوسی چگال تر و سنگين تر است و ضخامت کمتری (متوسط 6 کيلومتر) دارد. اگر اين ضخامت‌های پوسته را در مقابل اندازه شعاع زمين که بيش از 6000 کيلومتر است مقايسه نمائيم مشخص می‌شود که پوسته قاره‌ای و اقيانوسی به‌صورت صفحه‌های بزرگ همچون قطعات بزرگ يخ بر روی آب اقيانوس‌ها، بر روی گوشته مذاب در کنار هم شناورند.
با به اثبات رسيدن نظريه زمين‌ساخت صفحه‌ای و حرکت قاره‌ها در ابتدای دهه 1970، علم زمين‌شناسی پی برد که در ميان صفحه‌های پوسته زمين نيروهای متفاوت کششی، فشاری و برشی و حالت‌های ترکيبی از آن‌ها وجود دارد. علت بوجود‌آمدن اين نيروها از حرکت بسيار آرام صفحه‌های زمين‌ساختي نسبت به هم منشاء می‌گيرد که در‌حد چند ميلی‌متر تا چند سانتی‌متر در سال در بخش‌های مختلف وجود دارد. ولی همين حرکت آرام باعث بوجود‌آمدن انرژی حرکتی بسيار گسترده در پوسته زمين می‌گردد که در امتداد همبری صفحه‌‌ها در محل‌های زايش پوسته اقيانوسی، فرورانش<ref> subduction </ref> آن‌ها و محل‌های تصادم صفحه‌های تکتونيکی و گسل‌های بزرگ به شکل زمين‌لرزه‌های ويرانگر و بروز سونامی‌های عظيم تظاهر می‌يابد.

=نتيجه گيری=
تدبر در کلام الهی با در نظر گرفتن دعوت خود قرآن برای تفکر و تدبر در آيات الهی از يکسو و اطلاع از علوم تجربی حاصل سال‌ها تلاش افراد انديشمند در رشته‌های گوناگون می‌تواند باعث روشن شدن نکات جديدی از کلام خدا گردد. در اين ارتباط مطالب اشاره شده در اين نوشتار اذعان دارد که اشاره به وجود شکاف در زمين و حضور قطعات مختلف و کاسته شدن زمين از اطراف آن در قرآن موضوعاتی شگرف از مباحث زمين شناسی را بيان می‌کند که تلاش بشر در سال‌های اخير به اين اطلاعات دست يافته است.

شکل 1. وجود شکاف‌های بزرگ (زميندرز) در پوسته زمين که آنرا به قطعات مختلف تقسيم کرده‌ا‌‌‌ند.

شکل 2. قاره‌های موجود در پوسته زمين که ابتدا بصورت ياپاچه در کنار هم بودند و سپس انشقاق يافته و از همديگر فاصله گرفتند.

شکل 3. مدل نمايش‌دهنده بوجود آمدن پوسته اقيانوسی با کشش در امتداد شکاف‌های ميان‌اقيانوسی و خورده‌شدن پوسته اقيانوسی بوجود‌آمده در اثر فرورانش از اطراف در لبه‌های ناآرام قاره‌ای.

=پانویس و منابع=

[[رده:مقاله]]
[[رده:زمین‌شناسی]]
[[رده:گسل]]

{{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}

1. قرآن مجيد

2. محمد فواد الباقی، المعجم المفهرس

3. لغات القرآن. مفردات راغب اصفهانی

4. محمد قريب، فرهنگ لغات قرآن، انتشارات بنياد، دو جلدی.

5. ناصر مکارم شيرازی، قرآن حکيم و شرح آيات منتخب.

6. ابوالفضل بهرام پور، تفسير يک جلدی مبين.

7. جامع التفاسير نور. مركز تحقيقات كامپيوتري علوم اسلامي