https://fa.qelnet.com/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=%D8%AD%D9%85%D8%AF%DB%8C+%D8%AD%D8%A7%D8%AC%DB%8C+%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%B9%DB%8C%D9%84%DB%8C+%D8%A7%D8%B1%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C 2026-07-29T19:12:25Z مشارکت‌های کاربر MediaWiki 1.41.1 https://fa.qelnet.com/index.php?title=%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D8%B3%DB%8C%D8%B1_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1_%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4_%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86_%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85_%D8%A8%D8%A7_%D8%AA%D9%88%D8%AC%D9%87_%D8%A8%D9%87_%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_(%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87)&diff=11098 2025-12-07T10:06:56Z

<p>حمدی حاجی اسمعیلی اردکانی: صفحه‌ای تازه حاوی «=چکیده= اعجاز قرآن‌‌‌کریم، یکی از مسائلی است که طی قرن‌‌‌ها فراز و فرودهایی از جهت میزان (کمّیت) و نوع و عمق پرداختن به آن (کیفیت) داشته و این تحولات پس از ایجاد این اصطلاح در ابتدای قرن چهارم هجری تاکنون ادامه دارد. با وجود تبیین نسبی روند تا...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>=چکیده=<br /> اعجاز قرآن‌‌‌کریم، یکی از مسائلی است که طی قرن‌‌‌ها فراز و فرودهایی از جهت میزان (کمّیت) و نوع و عمق پرداختن به آن (کیفیت) داشته و این تحولات پس از ایجاد این اصطلاح در ابتدای قرن چهارم هجری تاکنون ادامه دارد. با وجود تبیین نسبی روند تاریخی مورد اشاره در دانش اعجاز قرآن کریم، چگونگی این روند، در بستر زمان تاکنون به‌طور دقیق، مورد توجه واقع نشده‌ است. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی به صورت کتابخانه‌‌‌ای و استفاده از برخی روش‌‌‌های آماری، به بررسی تحولات کمّی و کیفی این دانش در بازه‌‌‌های زمانی مختلف و تغییرات آن که در «روندشناسی» مطرح است، توجه کرده و سعی نموده با توجه به شرایط و روند گذشته دانش، به آسیب‌شناسی سیر تطور آن پرداخته و نتایج و توصیه‌‌‌هایی که برخی از آن‌‌‌ها اجمالا در ادامه آمده ارائه شود تا بتواند چراغ راه این دانش بوده و حتی‌الامکان، نکات منفی را حذف و به نکات مثبت آن کمک کند: تبیین دقیق تعریف، فایده، کارکرد و روش دانش و تبلیغ فواید این تبیین‌ها برای تثبيت و افزایش کمّی دانش اعجاز به همراه طرح مداوم مباحث مرتبط و تقویت بسامد آن در جامعه‌‌‌ علمی؛ بازنگری مداوم مسائل مطرح‌‌‌شده در دانش و پرهیز جدی از «شعارزدگی» و «روزمرگی» به همراه تقویت گفتمان علمی مرتبط به‌وسیله‌‌‌ی ارتباط درونی یا بیرونی میان غرب و شرق، اسلام و مستشرقان، اسلام و لائیسم و هر مکتب فکری قوی، اصیل و با چهارچوب جهت تقویت جریان کیفی دانش؛ تقویت ارتباط درونی همزمان با ارتباط بیرونی در ساختار دانش، میان دانشمندان در علوم گوناگون به همراه رصد و برنامه‌ریزی و اصلاح براساس ملاحظات آماری و مقایسه‌‌‌ای به صورت کمّی و کیفی همراه با توجه به دو دانش مهم جامعه‌شناسی معرفت و بررسی گفتمان‌های رایج با نگاه روندشناسانه و استفاده‌‌‌ مفید از روش‌‌‌های سایر علوم و تعیین متولی قوی دغدغه‌مند و آینده‌نگر و مستقل، با بودجه‌ای کافی.  <br /> =كلمات كليدي=<br /> اعجاز قرآن کریم، علوم قرآنی، روندشناسی، آسیب‌‌‌شناسی‌‌‌ اعجاز.<br /> =مقدمه=<br /> اعجازقرآن کریم، ازجمله مسایلی است که درقرآن کریم باکلیدواژه هایی چون آیه، نشانه وبینه ازآن یاد شده وعموما بامساله تحدی همراه بوده است.(مودب، 1398ش، 8) اما سخن از «اصطلاح» اعجاز قرآن کریم که درطول زمان به دانشی نو پدید بدل شده، پیشینه¬ای متعلق به انتهای قرن سوم وابتدای قرن چهارم هجری دارد.(کریمی نیا، 1392ش، 12؛جعفرزاده کوچکی، 1395ش، 80) از همان زمان، این اصطلاح تغییرات مختلفی یافته که دریک سیر تاریخی می¬توان آن را بررسی وتحلیل کرد. دراین سیر، مساله اعجاز ازجهات مختلف کمی(یعنی میزان پرداختن به مباحث اعجازی)وکیفی(یعنی عمق وتنوع پرداختن به مباحث مذکور) دچار تحولات گوناگون شده است. به گونه ای که این تحولات پس از ایجاد این اصطلاح درابتدای قرن چهارم هجری تا قرن حاضر- که می توان گفت اصطلاح اعجاز قرآن کریم با توجه به مولفه های مورد نیاز یک رشته ی علمی، به یک دانش بدل شده است -قابل بررسی است. از بررسی این تحولات می¬توان در مجموع سه دوره اوج گیری توجه و سه دروره رکود و تعادل را در مباحث اصطلاحی اعجاز قرآن کریم مشاهده کرد. شاید بتوان توصیف و تا حدی تاریخ این تحولات را در آثار مختلفی پیدا کرد اما با این وجود، چگونگی این روند، به طور دقیق، مورد توجه واقع نشده تا ضمن آگاهی عمیق و بصیرت بهتر نسبت به جریان این دانش، بتوان بر اساس جمیع اطلاعات به دست آمده، آینده ای برای این دانش تصویر نمود و توصیه هایی برای طی شدن مسیر بهتر دانش و عدم تکرار اشتباهات گذشته پیشنهاد داد. بنابراین مقاله¬ی حاضر برای تامین هدف بالا، به صورت تحلیلی- توصیفی و با استفاده از منابع کتابخانه ای موجود دراین زمینه و بهره گیری از برخی روش های آماری، به بررسی تحولات کمی و کیفی این دانش در بازه¬های زمانی مختلف و تغییرات آن براساس دانش روند شناسی پرداخته و سعی می¬کند، تصویر بهتری از شرایط دانش اعجاز قرآن کریم، ارایه نموده و نکاتی برای آینده¬ی دانش ذکر نماید. با توجه به آنچه بیان شد، سخن گفتن تفصیلی- مگر در موارد لازم- از دلایل این فراز و فرود در هر دوره، هدف این مقاله نبوده و باید بیش از گذشته در جای خود بررسی شود.<br /> 1-1: معنای روند و روند¬شناسی<br /> واژه «روند» ازلغت لاتین trend استخراج شده که در فارسی به معانی مختلفی به کار می¬رود؛ گاهی روند، معادل با current خواهد بود یعنی روند جاری یا فعلی که با روی¬داد (event) وپیش آمد (happening) ارتباط نزدیکی دارد وگاه با course مرتبط می¬شود که تطور زمانی به شیوه¬ای عادی را شامل می¬شود ولو آن-که مربوط به اکنون و حالا نباشد. اما، گاه این سیر زمانی، مربوط به گذشته¬ها تا حالا و آینده خواهد بود و لزوما شکل و شیوه¬ای روزمره و یکسان ندارد. این سیر زمانی، درواقع روند را تشکیل می¬دهد. سیر زمانی ای که می¬تواند صعودی یا نزولی یا خنثی باشد. درواقع روند¬ها، الگوهای تغییر یا عدم تغییر پراهمیت از نمونه¬های متعددی است كه در ویژگی¬های اصلی مشابه¬اند و در طول زمان به به صورت کمی یا کیفی وقوع می¬پیوندند. (مینایی، هادی نژاد،1397ش و سلیمی و دیگران،1399ش،سراسر دو اثر). به دانش شناخت و بررسی این الگو¬ها، «روند شناسی&lt;ref&gt; و گاهی روند پژوهی و به صورت عمیق¬تر است چرا که در روند پژوهی مسایل دیگری چون عوامل موثر بر خود روند یعنی Trend Impact Analysis نیز بررسی خواهد شد. برای اطلاعات بیشتر به بخش روند¬شناسی مقاله: مؤلفه¬های امکانی-امتناعی و کنش¬های انطباقی در روندهای آیندهافراط گرایی سلفی در جهان اسلام، عبدالله مرادی،نصر الله کلانتری، فصلنامه مطالعات بنیادین و کاربردی جهان اسلام ـ سال دوم، شماره دوم، تابستان 1399 ش، و تحليل تاثير روند در آينده پژوهي، عباسي علي اصغر، ساكن حسام,بهرامي محسن، همایش ملی آینده پژوهی، 1393 ش می¬توان مراجعه کرد.&lt;/ref&gt; » یا trendology گفته می¬شود که اکنون بیش از همه مربوط به علوم مالی است اما در سایر علوم – همانند علوم اجتماعی، روان¬شناسی و آینده پژوهی - نیز رواج یافته است. (خواجوند،1397 ش ، سراسر اثر) در واقع دراین روش، ما به جای بررسی نمونه¬ای واحد دریک زمان خاص، آن¬را در طول زمان(یا بازه¬ زمانی) بررسی می¬کنیم. بنابراین روندها یا همان «تغییرات منظم در داده‌ها یا پدیده‌ها درخلال زمان» بر پیوستگی تاریخی و زمانی تأکید دارند و از گذشته آغاز شده و تا آینده ادامه‌ دارند. اما بر خلاف روند، «روی¬دادها» که حاصل اتفاق هستند برگسستگی تاریخی تأکید داشته به‌ شدت بر روندها و آینده تأثیرگذارند. <br /> <br /> 2-توصیف روند¬های حاکم بر مجموعه¬ی دانش اعجاز قرآن کریم از نظر کمی و کیفی:<br /> در این قسمت، ابتدا از جامعه آماری مورد نظر با استفاده از منابع مورد اعتماد اشاره شده و سپس به صورت کمی و کیفی به تحلیل آماری و بازنمایی اطلاعات اشاره شده پرداخته خواهد شد:<br /> 2-1روش نمونه¬گیری و جامعه¬ آماری<br /> در این بررسی کتب و منابعی که به صورت مستقل (کل کتاب و یا فصل مشخصی از کتاب) و به صورت غیر مستقل و درحین کتب علوم قرآنی، کلامی و تفسیری به مباحث اعجاز قرآن کریم پرداخته اند، مورد توجه قرار می¬گیرد. بدیهی است منابعی مورد توجه خواهند بود که اصلی وشاخص اند، مضاف بر آن که به جز کتب معمول بررسی سیر تاریخی اعجاز قرآن کریم، به دو اثر کتاب شناسی زیر – به خاطر معرفی آثار مرتبط با اعجاز قرآن کریم -نیز توجه خواهد شد : <br /> رضایی کرمانی، محمد علی، کتاب شناسی اعجاز قرآن، دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم)، قم،1380ش و اخوان‌مقدم، زهره، مرادی‌سحر، رضا، نبوی، سیدمجید،کتاب شناسی اعجاز قرآن، دانش¬یاران ایران، تهران، 1395ش <br /> بازه¬ی زمانی این کتب و منابع، با توجه به آغاز اصطلاحی واژه¬ی اعجاز قرآن کریم، از انتهای قرن سوم هجری و ابتدای قرن چهارم هجری خواهد بود. به این ترتیب، در این قسمت با زبان نمودار روند رشد کمی و کیفی مسایل مربوط به اعجاز قرآن کریم را پی گرفته و به ناچار در دو نمودار ادغام شده نشان داده می شود . در ادامه ابتدا روند کمی و کیفی مباحث مربوط به اعجاز قرآن کریم بررسی شده وسپس با بررسی این دو در قسمت بعدی، به تحلیل، پرداخته می¬شود. به علاوه در یک طرف نمودار قرن یا قرون مورد نظر و درطرف دیگر میزان پرداختن به مباحث اعجازی را در آثار علماء و دانشمندان قرار داده می شود تا نمودار مورد نظر تکمیل شود. برای نشان دادن میزان کمی پرداختن به مباحث اعجاز، میزان پرداختن به آن نسبت به سایر مباحث علوم قرآنی به صورت تقریبی مد نظر قرار گرفته و نسبت سنجی شده است.<br /> 2-2 بازنمایی آماری تالیفات اعجازی و نمودار مربوط<br /> همان گونه که پیش بینی می¬شود در بازه¬ی زمانی قرن اول تا انتهای قرن سوم میزان پرداختن به مباحث اعجازی، درمقابل مباحث دیگر علوم قرآنی بسیار ناچیز است تا جایی که از میزان خیل آثار موجود درزمینه¬های دیگر علوم قرآنی، تنها چند اشاره مشاهده می شود، اشاراتی که درصد آن¬ها در مقابل سایر آثار دیگر به صفر، میل می¬کند. از سویی این اشارات، معنای اصطلاحی اعجاز را نیز توضیح نمی¬دهد. ولی در فاصله زمانی بین انتهای قرن سوم تا ابتدای قرن چهارم کم کم روند بحث شکل گرفته و هم به صورت کمی شاهد رشد هستیم و هم به صورت کیفی.<br /> رشد کمی مباحث مربوط به اعجاز قرآن کریم از اواسط قرن چهارم هجری تا انتهای قرن ششم روندی صعودی دارد، روندی که برای اولین بار درتاریخ اصطلاح اعجاز قرآن کریم، تجربه شده است اما رشد مباحث کیفی وتوجه به انواع و گونه های اعجاز قرآن، با آن که نسبت به بازه¬ی زمانی پیش، رشد قابل توجهی دارد اما هنوز از رشد کمی آن، کمتر است.<br /> مهم ترین دانش¬مندانی که درقرن چهارم هجری، به اصطلاح اعجاز قرآن پرداخته اند به شرح ادامه است: ابوعلی جُبّـائی(م303ق)، محمد بن زید واسطی(م 306 ق)، ابوالقاسـم بلخـی(م 319ق)، ابوهاشـم جُبّـائی(م321ق)، ابومسلم محمد بن بحر اصفهانی (م323ق)، ابن الاخشید(م326ق)، ابوجعفر نحّاس(م338ق)، ابوعبدالله خصیبی(م ، 358 ق)، ابوبکر رازی معروف به جصّاص (م370ق)، شیخ صدوق(م 381ق)، ابوالحسن رُمّانی (م386ق)، خطّابی بُستی(م388ق) و ابوهلال عسکری(م حدود 400ق).<br /> در آثار فوق هم گونه¬ هایی اعجازی (صرفه،ادبی، تاثیری، محتوایی) تشخیص داده شده است. گونه هایی که عموما در ابعاد محتوایی، گنگ و مجمل است .<br /> اما در دو قرن بعد، هم درتعداد دانش¬مندان مهم موثر درمساله¬ی اعجاز و هم درانواع مباحث پرداخته شده، تحول صورت می¬گیرد به گونه¬ای که می¬توان مباحث مهم اعجازی را در آراء وآثارافرادی چون: باقلانی(م403ق)، شیخ مفید(م413ق)، قاضی عبدالجبار (م415ق)، اسفراینی (م414 ق)، ثعلبی(م427ق)، ابن سینا(م428ق)، شریف مرتضی (م436ق)، ابوالصلاح حلبـی (م447ق)، ابن سلار دیلمی(م448ق)، باخزری(م454 ق)، ابن حزم اندلسی(م 456 ق)، شیخ طوسی (م460ق)، ابـن سـنان خفـاجی(م466ق)، واحدی نیشابوری(م468ق)، عبدالقاهرجرجانی (م474ق)، ابن براج(م482 ق)، سور آبادی(م 482ق)، غزالی (م490 ق)، راغب اصفهانی(م502 ق)، زمخشری (م 538 ه)، ابن عطیه (م 546ه)، طبرسی (م548ق)، ابوالفتوح رازی(م 552ق)، عیاض مغربی(م554 ه)، قطب راوندی(م573ق)، ابن شهر آشوب (م588 ق)، دید .<br /> علاوه بر گونه های اعجازی صرفه، ادبی، تاثیری، محتوایی، در قرن قبل، می توان بسط گونه ها را هم در این دوره مشاهده کرد. از سویی اعجاز ادبی علاوه بر مباحث پیشین به مباحث مربوط به نظم قرآن و نکات هنری و زیبایی شناسی هم می¬پردازد و سخن از اعجاز علمی هم در این دوران، برای نخستین بار، به صورتی خام، مطرح شده و درمحتوا نیز به تفکیک، مباحث کلامی و تفسیری، بسیار برجسته می¬شود.<br /> اما با آغاز قرن هفتم، رکودی سخت درمباحث کمی و کیفی اعجاز قرآن کریم به وقوع می پیوندند. رکودی که هم مباحث کیفی و هم مباحث کمی را تحت تاثیر قرار می¬دهد اما باز هم سهم افول درمباحث کیفی بیشتر است. مطالب و نکات اعجازی در این دوره را می توان درآثار دانش¬مندانی چون: فخر رازی(م606ق)، خواجه نصیر الدین طوسی (م 672‌ق‌)، علامه حلی(م 726 ق)، قاضی بیضاوی (م 685‌ق‌)، یحیی‌بن‌حمزه علوی (م 749ه)، ابن‌کثیر(م774 ه) همراه با تاختن به فخر رازی مبنی بر معجزه نبودن سوره های کوچک، زرکشی( م794ه)، با توجه ابتدایی به جنبه های زیبایی شناسی،ابن خلدون (م 808 ق)، مراکشی(م 837 ه) و علی بن احمد مهیمی هندی(م835 ه) یافت .<br /> با آغاز قرن دهم هجری افول درمباحث کمی اعجاز به پایان رسیده ورشدی قابل توجه را شاهد هستیم اما در مقابل، رشد مباحث کیفی به کلی متوقف شده و حتی افول نیز داشته است. این مطالب درآثار سیوطی(م 911 ه)، ابویحیی زکرّیا انصاری مصری(م926 ه)، ابن التمجید(م 880 ق)، شیخ سراج الدین محمد (م ۹۵۷ ق)، ابن‌کمال پاشا (م 938 ه)، قونوی(م950 ق)، ابوالسعود(م951 ق)، کازرونی(م 956 ق) احمد طاش کبری‌زاده(م 968 ق)، میرابوالفتح حسینی(م976ق)، شربینی مصری (م977 ق)، کمال‌الدین اردبیلی(م950 ق)، علی بن حسن زواره‌ ای (م652ق) ملا فتح الله کاشانی(م 998ق)، ابوالفیض بن مبارک فیضی (م1004ق)، نورالله شوشتری(م1019ق) به رشته¬ی تحریر درآمده اما این افراد، مباحثی تکراری را بیان کرده¬اند.<br /> پس از بازه¬ زمانی بالا، نوبت به بازه¬ی زمانی اواسط قرن یازدهم تا اوایل قرن سیزدهم می¬رسد که ازکمیت کاسته شده وکیفیت نیز هم¬چنان روند کاهشی دارد. اما کاهش در مباحث کمی این دوره، نسبت به دوره¬ی سوم، بیشتر است. یعنی دراین قرون، نسبت به قرون هفتم تا نهم، آثار اعجازی کمتری داریم که البته غیر ابتکاری واز جغرافیای کناری جهان اسلام وجهان اندیشه -مانند هند و مصر- است. در این دوره وجیه‌الدین عبدالسلام علوی(م ۱۰۳۷ق)، المتوکل عبداللّه (م ۱۰۱۷ ق)، سید حسین خلخالی (م ۱۰۳۰ ق)، عبدالحکیم سیالکوتی (م1067ق)، شهاب‌الدین خفاجی(م 1069 ق)، فضل اللّه بن محب اللّه محبی(م ۱۰۹۲ق)، عبد القادر بن عمر بغدادی، (م ۱۰۹۳ ق) و احمد کواکبی (م1124ق) در ضمن آثار خود نکاتی بیان کرده اند که هیچ نوآوری جدی ای دربعد کیفیت مباحث درآن¬ها وجود ندارد و حتی دراین دوره شاهد عقب گرد هم هستیم.<br /> ولی از اواسط قرن سیزدهم باز هم رشدی قابل تامل درمباحث اعجازی را از جهت کمی و کیفی، می¬توان مشاهده کرد اما نکته¬ قابل توجه آن¬که در این دوره، میزان رشد مباحث کیفی و ابتکاری اعجاز قرآن کریم نسبت به همه¬ی دوره¬های پیشین پس از قرن پنجم و ششم، بیشتر است. این مهم تا قرن چهاردهم و سپس دوره معاصر با شدت ادامه می یابد. افرادی چون محمد حسن موسوی اصفهانی (م1263 ق)، محمدبن‌احمد اسکندرانی دمشقی(م 1299ق)، ملا هادی سبزواری(م ۱۲۸۹ ق )، میرزا محمد بن سلیمان تنکابنی(م1302 ق)، عبدالرحمن کواکبی (م 1320 ق)، محمد عبده(م 1323 ق)، جمال الدین قاسمی (م 1332 ق)، عبدالله درّاز (م 1337 ق)، ملا فتح الله اصفهانی (م۱۳۳۹ ق)، ملا حبیب الله شریف کاشانی( م۱۳۴۰ ق)، سید نورالدین اراکی،(م1341 ق) ،محمد رشید رضا ( م 1354ق)، محمد بن طنطاوی جوهری (م 1358 ق)، ابوعبدالله زنجانی(م1360 ق)، ملا عبدالرسول کاشانی(م1366 ق)، علی فکری(م 1372 ق) ، ابو الکلام آزاد(م ۱۳۷۹ق)، سید قطب(م 1387 ق)، عبدالمنعم الجمال (م1390 ق)، محمد بن امین الشنقیطی(م1393 ق)، عبدالرزاق نوفل (م1404 ق)، سیداحمدخان هندی (م1898م)، مصطفی صادق الرافعی(م1937 م)، جاد المولى مصری(م 1944 م)، امین‌الخولی(م1966م)، ابوالاعلی مودودی (م 1979 م)، محمود دیاب (م1983م)، محمد رشاد خلیفه(م 1990 م)، موریس بوكاى (م1998م)، محمد متولی شعراوی (م1998 م)، محمدحمید الله حیدر آبادی(م2002م)، رمضان البوطی(م2013م)، محمد ارغون (ارکون)(م 2010 م)، محمد طالبی تونسی(م 2017 م)، سید جمال الدین اسد آبادی(م1275ش) ،کیوان قزوینی(م1317 ش)، طالبوف(ابوطالب) تبریـزی (م 1289ش)، سید محمود طالقانی(م1358 ش)، سید محمد پاک نژاد (م1360 ش)، محمد تقی شریعتی(م1366ش)، مهدی بازرگان(م 1373 ش)، ید الله سحابی(م 1381 ش)، میراز علی مشکینی (م 1386 ش)، احمد ابوحجر، حسب النبی، محمد حسن هیتو، عبدالحمید دیاب، ابوالزهراء النجدی، ¬هارون یحیی، ید الله نیازمند شیرازی، مهدی گلشنی و ... در این راه موثرند. مساله¬ی اعجاز علمی دراین دوره بیش از هر دوره¬ی دیگری بسط می¬باید واعجاز در زمینه های عرفانی و باطنی، سیاسی، اجتماعی، حقوقی، تاریخی، پزشکی، زمین شناسی، نجوم، ریاضی و ... به خوبی، مطرح می¬شود و میان آن علوم و آیات قرآن کریم، ارتباطات صحیح و البته ناصحیح رخ می¬دهد، اعجاز ادبی به صورت ویژه ای تبیین می¬شود و سرانجام به بازنمایی اعجاز زیبایی شناختی و تصاویر هنری قرآن کریم می انجامد و در نهایت پای علومی مانند علم اعداد و ابجد، قرائت، به محاسبات اعجازی باز شده و با علوم جدید مربوط به متن و هرمنتوتیک، ارتباط برقرار می شود.<br /> سرانجام در دوره¬ معاصر، رشد کمی وکیفی مباحث کاهش یافته و به تعادل میان کمیت و کیفیت کمک بیشتری می¬نماید. دراین دوره اما میزان افول مباحث کیفی، نسبت به سایر دوره¬ها کمتر برآورد می¬شود. نکته¬ی قابل تامل آن که هیچ-گاه در طول این قرن¬ها، مباحث کیفی بر مباحث کمی پیشی نگرفته است. لازم به ذکر است که برخی از نویسندگان و محققان دراین دوره – مانند احمد ابوحجر، حسب النبی، نوفل، پاک نژاد؛ از نظر فکری متعلق به دوره های قبل هم هستند و این حرکت اعتدالی را از قرن پیش آغاز کرده اند. به هر حال این تغییرات را می توان در آثار افرادی چون :عبدالرزاق نوفل(م1984م)، وهبه بن مصطفى الزُّحَيْلي (م2015م )، عیسی بلاطه(م2019 م)، مصطفی مسلم(م2021م)، سید محمد پاک نژاد(م1360 ش)، سید محمد حسین طباطبایی (م1360ش)، سید محمد باقر صدر(م1400ق)، سید ابوالقاسم خویی(م1413ق)، احمد ابوحجر، حسب النبی، زاید فهد خلیل، عبدالعلی بازرگان، مکارم شیرازی، صادقی تهرانی، بهاء الدین خرمشاهی، حسن سید احمد ابوالعینین، بنى عبد العزیز محمد الحسن، سامى احمد الموصلى، محمد الغراوی، محمد عراقی، عبدالغني محمد برکه، منیب الطحان، عبدالله بن عبدالعزیز بن مصلح، عبدالجواد الصاوی، مساعدالطیار، احمد حسن فرحات، علوي مهر، محمد كاظم شاكر، سعيدي روشن، جوادي آملي، احمد محمد فاضل، سید رضا مودب، محسن قاسم پور،مصباح يزدي، محمد الحسن بنى¬عبدالعزیز، محمد حسن زمانی، حسن سید احمد ابوالعینین، سید محمد علی ایازی ، حسن حطیط، محمد خفاجی، احمد رهسپار و نیز در نشریات این دوره مشاهده کرد. ازحیث کیفی نیز دوره¬ی اخیر ویژگی های خاصی دارد که از مهم ترین نکات مربوط به مسایل کیفی دانش اعجاز قرآن کریم در دوره مورد اشاره موارد روبروست: بازنگری در معیارهای معجزگون دانستن آیات قرآنی خصوصا در مورد مساله¬ی اعجاز علمی، تمرکز بر روی تدبر گرایی و رهایی از قواعد تفسیری سابق، تمرکز بیشتر بر علوم انسانی و تمرکز زدایی از علوم تجربی، تلاش برای مطالعات بین رشته ای و چند رشته ای و حرکت به سوی مفهوم اعجاز هدایتی (اعجاز برای هدایت نوع بشر) به جای اعجاز مصداقی در خود آیات و پی¬جویی مواردی که برای مومنان به قرآن کریم مایه حرکت و سعادت است ودرنهایت نقطه¬ی مقابل اعجاز هدایتی یعنی توجه کارکردگرایانه <br /> <br /> <br /> <br /> [[پرونده:Capture258.jpg|وسط]]<br /> به مساله¬ی اعجاز قرآن کریم برای افراد غیر مومن به کتاب در جهت بهبود زندگی مادی و معنوی این جهانی آحاد بشر، از تفاوت های اساسی است . (نمودار 1)<br /> <br /> <br /> نمودار شماره 1، روند رشد کمی و کیفی مباحث اعجاز قرآن کریم<br /> <br /> =2-تحلیل روند¬های حاکم بر مجموعه¬ی دانش اعجاز قرآن کریم=<br /> پس از بررسی نموداری و توصیفی بالا می¬توان به تحلیل¬هایی در زمینه¬ی اطلاعات داده شده دست یافت. در بازه¬ زمانی قرن اول تا انتهای قرن سوم میزان مباحث اعجاز قرآن کریم ناچیز است به گونه¬ای که میان کمیت و کیفیت آن رابطه¬ای وجود ندارد و لذا نمی توان تحلیل قابل تاملی ارایه داد اما در فاصله¬ زمانی بین انتهای قرن سوم تا ابتدای قرن چهارم مباحث اعجاز قرآن کریم درهر دو جهت رشد دارند با این که رشد کمی بیش از رشد کیفی است و این موضوع را می¬توان حاصل نو بودن بحث و سخن گفتن مولفان از چیستی آن و تعریف اصطلاحی دانست سپس مولفان و نویسندگان بعد از شناخت و باروری مباحث اعجاز سخن از چگونگی آن را مطرح کرده¬اند و لذا طبیعی است که در ابتدا، چندان سخن از کیفیت نباشد اما با شکل¬گیری عوامل مختلف از جمله مجادلات کلامی با مسیحیان و تلاش های معتزلیان و برخوردهای علمی میـان آنان با سایر فرق به ویژه اهل حدیث و زیدیه و ایجاد آزادی بیان و اظهار نظر در اواخر دوران بنی امیه و سپس در دوره عباسیان و تفکرات غالب حاصل از آن، (حمصی،1400ق، ص36؛ توکلی، مکوند، 1392ش، صص10-4،گل¬بخش منشادی، اعرابی،1403ش،18) و البته ثبات سیاسی حاکم در این دوره (علوی مهر،1384ش، 170)برای اولین بار رشد کمی بالایی را از اواسط قرن چهارم تا انتهای قرن ششم تجربه می¬کنیم که حاصل انبوه بحث¬های شکل گرفته است ولی رشد مباحث کیفی با آن که نسبت به بازه¬ی زمانی پیش، رشد قابل توجهی دارد اما هنوز از رشد کمی آن، کمتر است واین نشان می¬دهد کیفیت به موازات کمیت، پیش نرفته است.<br /> گرچه همین میزان پیشرفت درمباحث کیفی اعم از طرح بحث جدید یا ابتکار درارایه مباحث اعجازی یا پرداختن به ابعاد مختلف اعجاز قرآن کریم هم قابل تامل است. اما باید گفت هیچ گاه در طول تاریخ، مباحث کیفی اعجاز، از مسایل کمی، جلوتر نرفته است. این نکته¬ی قابل توجهی است که به ما در ادامه¬ی راه هشدار می¬دهد که برای جبران آن کاری کنیم. اموری از جنس، پاسخ گویی متقن و متناسب نه افراطی و نامتناسب به مباحث مطرح شده¬ی اعجاز و توجه به جنبه-های جدید آن برای تعامل بیشتر، اسکات خصم یا اثبات برتری و حقانیت قرآن کریم به جای تاکید بر مباحث گذشته و تکراری، مباحثی که می¬تواند عمیق¬تر و ارزش¬مند¬تر شده و یک اندیشه رایج و گفتمان پاسخ گویی قوی را موجب شود. امری که تلاشی مضاعف را از طرف علماء مختلف می¬طلبد و البته نیازمند سازماندهی و حمایت از طرف یک نهاد قدرت مند دینی است. بنابر این درست است که هر چه به مباحث کمی اضافه شود، مباحث کیفی هم رشد خواهد داشت اما این شرط لازم است نه کافی.<br /> با آغاز قرن هفتم وعمدتا به خاطر عدم ثبات سیاسی و شکل گیری روی¬کردی صوفیانه با مباحث علوم قرآنی (علوی مهر،1384ش، ص100؛پاکتچی، 1389ش،198-190) در کنار اوضاع نامناسب اقتصادی (لوبون، حسینی1358ش، 397ـ403)، رکودی جدی را در مباحث کمی و کیفی اعجاز قرآن کریم شاهد هستیم، رکودی که هم مباحث کیفی و هم مباحث کمی را تحت تاثیر قرار می¬دهد . همان گونه که تقریبا به صورت دو برابری به کمیت مباحث در ابتدای قرن چهارم هجری اضافه شده بود، در این دوره کاهش دوبرابری و بیشتر در مباحث کمی را شاهد هستیم.<br /> اما در مباحث کیفی، مساله از این نیز بغرنج تر شده وکیفیت در دوره¬ی اخیر یعنی قرن هفتم تا اوخر نهم نسبت به دوره ابتدای قرن چهارم، بیش از دوبرابر، کاهش پیدا کرده است. این¬جاست که مساله¬ی حمایت و پشتیبابی نهاد حکومت از گفتمان علمی و ثبات سیاسی و اقتصادی، خود را نشان می دهد و این نکته را یادآور می¬شود که شرط گسترش مباحث قرآنی و در این جا اعجاز قرآن کریم، ثبات سیاسی است که دست کم مساله ای لازم در گسترش کمی مباحث است . همین گونه است که با ایجاد ثبات سیاسی درگستره¬ی بلاد اسلامی درآغاز قرن دهم هجری افول درمباحث کمی اعجاز به پایان رسیده و رشدی قابل قبول را شاهد هستیم اما رشد مباحث کیفی به کلی متوقف شده و حتی افول نیز داشته است و این نشان می¬دهد، تنها ثبات سیاسی و به تبع آن رشد مباحث کمی برای توسعه مباحث کیفی جواب گو نبوده نیازمند یک گفتمان علمی وگردش نخبگانی، هستیم. دراین جا با وجود آن¬که دردوره¬ی مورد اشاره مانند دوران سوم مورد بحث، حکومت دینی باثبات درجغرافیای اسلامی بر قرار است، اما نهاد سیاسی حاکم به خلاف نهاد سیاسی حاکم در قرون چهارم تا ششم، حکومتی است که بیش از آن که به فکر شکوفایی و بالندگی مباحث علوم قرآنی و به طور خاص اعجاز قرآن کریم باشد، به فکر رفع نیاز خود برای تبلیغ درون دینی و پرداختن به منازعات شیعی – سنی در عهد صفویه و عثمانی است و درآن از افرادی که برای رشد بنیان¬های علم آینده نگری کنند کمتر استفاده شده است و مساله¬ی «شعارزدگی» و «روزمرگی» بیش از همیشه ، خود را نشان می¬دهد. لذا امکان تکرار آن وجود خواهد داشت.(خرم¬شاهی، 1377ش،ج 1 ص718، پاکتچی،1395ش،صص192-190).<br /> پس از بازه¬ زمانی بالا، نوبت به بازه¬ی زمانی اواسط قرن یازدهم تا اوایل قرن سیزدهم می¬رسد که از کمیت نیز کاسته شده وکیفیت نیز همچنان کاهش دارد.این دوره؛ زمان افول حاکمیت سیاسی وضعیف شدن ثبات حکومت ها و به تبع آن حضور فرهنگ و ادیان دیگر مانند مسیحیت با استفاده از افول قدرت است.(الحمصی،1400ق، ص474،حائری، 1367ش، صص ۵۰۷-۵۴۰.) ولذا مشاهده می¬شود که کمیت آثار بیش از هر دوره ای، به افول گراییده و کیفیت از دست، رفته است.<br /> اما از اواسط قرن سیزدهم باز هم رشد قابل تامل در مباحث اعجاز را از جهت کمی و کیفی داریم نکته¬ قابل تامل آن که رشد کمی نسبت به همه¬ی دوره¬های پیشین و رشد کیفی پس از قرن پنجم و ششم، بیش از هر زمانی است. این مهم تا قرن چهاردهم و سپس دوره معاصر با شدت ادامه می یابد. در این دوره البته با وجود استقلال و ثبات نسبی حکومت ها، وابستگی بیشتری دراین حکومت ها به خارج از جهان اسلام وجود دارد و در مقابل یک گفتمان قوی علم زدگی حاصل از رواج فکر علمی نهاد حاکمیت، در مقابل گفتمان تفکر دینی وجود دارد. (پاکتچی،همان،202،نفیسی، 1397ش،52،رضایی اصفهانی،1381، 20) که با وجود کمیت و جنجال بسیار بالا، حرکت به سوی مباحث کیفی حقیقی را کند می¬کند. مباحثی که بیشتر بر نقش برجسته علم به معنای علم تجربی در زندگی بشر،تاکید کرده و نهضت پاسخ گویی را به سمت جواب دادن باز زبان آن علم، سامان دهی می¬کند.<br /> این درحالی است که اگر حکومت مستقل و قوی دینی پشنوانه¬ی مباحث علمی باشد وبتواند با ایجاد فضای گفتمانی صحیح ،کار را به جلو برد، از وابستگی¬ها کم شده وکیفیت توسعه¬ی علم با کمیت آن رشد خواهد کرد. بنابراین اگر در جامعه مسلمان به دور از سیاست زدگی¬ها ، بحث وگفتمان علمی صحیح و برون زا حاکم باشد، می¬تواند درکنار آینده نگری یک حکومت اسلامی، به ارتقاء مباحث کیفی کمک کرده و فهم بهتر و اصیل¬تری از قرآن کریم ارایه شود که هم نفع درون دینی و هم کارکرد برون دینی پیدا کند . امری که تاحدی در قرن چهارم تا ششم محقق شده و کیفیت مباحث را بالا برده است. <br /> سرانجام اصطلاح اعجاز قرآن کریم یا به عبارتی بهتر، دانش اعجاز قرآن کریم در دوره¬ی معاصر، رشد کمی وکیفی مباحث کاهش یافته و به تعادل نسبی میان کمیت و کیفیت می انجامد زیرا دیگر از آن هجمه های سیاسی و الزامات پاسخ گویی خبری نیست و البته استقلال سیاسی حکومت ها از جمله انقلاب اسلامی در ایران حاکم شده و دنیایی جدید به وجود آمده که دانش¬مندان سعی دراصلاح افراط های گذشته کرده اند. (نفیسی، 1397ش،52)درست است که در این دوره میزان افول مباحث کیفی، نسبت به سایر دوره¬ها کمتر برآورد می¬شود اما این را نباید به پای قوت کار حکومت¬های دینی یا تلاش مضاعف علماء نوشت چرا که- همان گونه که قبلا مطرح شد- این ارتقاء می¬تواند به خاطر موج سهم¬گین علم گرایی و حمله¬ آن توسط نهاد سیاست علم زده باشد. مواردی که باید بیش از همه در دو دانش جامعه شناسی معرفت یعنی بررسی شرایط و زمینه های اجتماعی تطور و رشد یک دانش علمی (خالدی، 1393 ش،20 و توکل،1370 ش،22) وتحلیل گفتمان یعنی بررسی علل ایجاد و استمرار یک نهضت فکری خاص در بازه ای از زمان، آن را یافت. (فرکلاف، پیران، 1379ش، سراسر اثر (<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> 3- نتایج و پیشنهاد ها:<br /> با توجه به آن چه بیان شد می توان گفت، برای رشد کمی و خصوصا کیفی جریان دانش اعجاز قرآن کریم، نیازمند تبلیغ اصل این دانش و کارآیی آن خواهیم بود. دانشی که هنوز درنگاه عموم علاقه¬مندان به مباحث قرآنی، به خوبی تعریف و تبلیغ نشده است و سپس با استفاده از این معرفی و تبیین فواید و کارکردهای آن، به طور مداوم جریان دانش، مورد تقویت واقع شود. چراکه با توجه به تجربه¬ی تاریخی که نمونه های آن را در قرن پنجم و ششم و دهم و یازدهم و البته قرن چهاردهم و معاصر دیدیم ،این مساله تا حد زیادی باعث تقویت جریان کمی دانش خواهد شد و با توجه به روند ارایه شده، مشخص است که بدون تقویت جریان کمی دانش، رشد جریان کیفی آن ممکن نخواهد بود. بنابر این برای تقویت جریان کمی دانش، علاوه بر مساله تبلیغ و تبیین آن -که بیان شد-، این مهم می¬تواند با طرح مباحث مرتبط وتقویت بسامد دانش به روش¬های دیگر هم محقق شود. تقویت جریان کمی دانش، طبق تجربه ی تاریخی به تقویت جریان کیفی آن هم کمک خواهد کرد و لذا باید این تقویت مستمرا، ادامه داشته باشد تا یکی از علل کم شدن کیفیت مباحث اعجازی، مجال جولان نیابد اما از سویی، با توجه به آن¬که سهم افول کیفی در همه بازه¬های زمانی، در هنگام افول کلی درمباحث اعجازی، بیشتر است، می¬توان در زمان افول احتمالی با تقویت جریان کیفی، روند گذشته را متوقف کرد. بنابراین تقویت جریان کیفی دانش هم می تواند به افزایش جریان کمی کمک نماید.<br /> در یک نگاه روند شناسانه توجه بیشتر به کیفیت در مقابل کمیت ولزوم بازنگری درآن با توجه به تجربه تاریخی مثلا درقرن دهم و یازدهم مورد تاکید است. البته تجربه «بازنگری» که درقرن معاصر برای معیارهای اعجازعلمی، انجام گرفته ارزش مند است اما همان گونه که نشان داده شد، دو مساله «شعارزدگی» و«روزمرگی»دردوران پنجم مورد بحث یعنی دورانی که رشد کمی درحکومت دینی- در قرن دهم و یازدهم- به عنوان یک ابزار اتفاق افتاده است، قابل تامل است که باید از آن به شدت دوری جست.<br /> تجربه بازه¬ی زمانی اواخر قرن سیزدهم تا انتهای قرن چهاردهم به ما نشان می¬دهد که برای تقویت جریان کیفی دانش، باید درجامعه؛ «گفتمان علمی» به وجود آورد و یا آن را مستمرا تقویت کرد و عمده راه ایجاد یا تقویت گفتمان مذکور با تعامل و ارتباط علمی – فرهنگی اعم از ارتباط درونی یا بیرونی میان غرب وشرق، اسلام ومستشرقان، اسلام ولائیسم واصولا هر مکتب فکری قوی وبا چهار چوب واصیل، ممکن است. ارتباطی که باعث تقویت بنیان دانش می¬شود. بنابراین نباید از این ارتباط نگران شد. اما به هرحال لازمه ارتباط وسیع و گسترده بیرونی، تقویت وتجهیزارتباط درونی است؛ ارتباطی که میان دانش¬مندان مختلف درعلوم گوناگون – چه علوم نزدیک به دانش اعجاز وچه علوم دور از آن- شکل گرفته است ومی-تواند با رشد کمی مورد اشاره، ارتباط نزدیک داشته باشد. لذابرای اتفاق افتادن این مساله، نیازمند رصد و برنامه ریزی مبتنی بر آن براساس ملاحظات آماری، مقایسه ای و اصلاحی به صورت کمی وکیفی هستیم تا مباحث مربوط به این دانش،هم در کیفیت وهم در کمیت، توسعه لازم را داشته باشد وتجربه¬های تلخ گذشته، تکرار، نشود .نکته مهمی که لازم است در فراهم آوردن شرایط برای رشد کیفی این دانش مورد توجه واقع شود آن است که این رشد کیفی بتواند لااقل پابه پای رشد کمی به پیش رود و در صورت امکان از رشد کمی، پیشی گیرد چرا که طبق بررسی روند تحولات این دانش، هیچ گاه درطول این قرن ها، مباحث کیفی بر مباحث کمی پیشی نگرفته است. حتی در زمانی که مباحث کمی رشد قابل توجه داشته است. دراین راستا به جز توجه به دو دانش مهم جامعه شناسی معرفت و بررسی گفتمان های رایج و توجه به نگاه روند شناسانه، برای پیش بینی شرایط آینده دانش، استفاده از روش های سایر علوم نیز مورد تاکید خواهد بود و این روش های می¬تواند به سه دانش بالا، کمک کند. <br /> البته تحقق این مساله، پیش از هر چیز، نیازمند یک متولی قوی با بودجه ای کافی است که دغدغه مند و آینده نگر بوده و تنها به رفع نیاز فعلی در زمینه مباحث علوم قرآنی و اعجاز قرآن کریم، اکتفا نکند. متولی ای که در عین حفظ استقلال، بتواند اهل تعامل و گفتگوی منطقی علمی و اجتماعی باشد. با توجه به آن چه در بالا به اجمال بیان شده می توان در یک جمع بندی الزامات و اقدامات زیر را جهت تقویت جریان کمی وکیفی دانش، پیشنهاد کرد : <br /> 3-1: تبیین دقیق تعریف و مبادی تصوری و تصدیقی، حدود و ثغور،غایت، فایده و کارکرد و روش دانش و تبلیغ اصل و فواید این تبیین ها و در نهايت تثبيت بيشتر استقلال دانش اعجاز قرآن كريم با توجه به موضوع جداگانه، فايده و غايت يكتا و روش خاص آن به همراه طرح مداوم مباحث مرتبط وتقویت بسامد آن در جامعه ی علمی<br /> 3-2:باز نگری مداوم مسایل مطرح شده در دانش و پرهیز جدی از «شعار زدگی» و «روزمرگی» به همراه تقویت گفتمان علمی مورد اشاره در بالا با تعامل و ارتباط علمی – فرهنگی اعم از ارتباط درونی یا بیرونی میان غرب وشرق، اسلام و مستشرقان، اسلام ولائیسم واصولا هر مکتب فکری قوی وبا چهار چوب واصیل جهت تقویت جریان کیفی دانش <br /> 3-3: تقویت وتجهیز ارتباط درونی همزمان با ارتباط بیرونی در ساختار دانش، میان دانش مندان مختلف درعلوم گوناگون – چه علوم نزدیک به دانش اعجاز وچه علوم دور از آن به همراه رصد و برنامه ریزی و اصلاح بر اساس ملاحظات آماری و مقایسه ای به صورت کمی وکیفی به همراه توجه به دو دانش مهم جامعه شناسی معرفت و بررسی گفتمان¬های رایج با نگاه روند شناسانه، برای پیش بینی شرایط آینده دانش و استفاده ی مفید از روش های سایر علوم<br /> 3-4: تعیین متولی قوی با بودجه ای کافی که دغدغه مند و آینده نگر بوده و درعین حفظ استقلال، بتواند اهل تعامل و گفتگوی منطقی علمی و اجتماعی باشد.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> =پانویس و منابع=<br /> <br /> [[رده:مقاله]] <br /> [[رده:اعجاز]]<br /> [[رده:روندشناسی]]<br /> <br /> {{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}<br /> <br /> <br /> 84. اخوان‌مقدم، زهره، مرادی‌سحر، رضا، نبوی، سیدمجید،کتاب شناسی اعجاز قرآن، دانشیاران ایران، تهران،1395ش<br /> <br /> 85. بلاطه؛عیسی، «درآمدی بر سیر تطور اندیشه اعجاز قرآن»، عباسی، مهرداد، آینه پژوهش، آذر و دی، شماره 113،1387ش<br /> <br /> 86. پاکتچی، احمد، تاریخ تفسیر، انجمن علمی دانشجویی الهیات دانشگاه امام صادق علیه السلام،تهران، 1389ش<br /> <br /> 87. پاکتچی، احمد، جریان¬های فهم قرآن کریم در ایران معاصر، فلاح، تهران،1395ش <br /> <br /> 88. توکل، محمد، جامعه‌شناسی علم، نص، تهران، چ اول، 1370ش<br /> <br /> 89. توکلی¬محمدی، نرجس، مکوند، محمود،«واکاوی تاریخی پیدایش واژه اعجاز و معجزه در علوم قرآنی»، مجموعه مقالات دومین همایش ملی اعجاز قرآن، تهران،1392ش<br /> <br /> 90. جعفرزاده کوچکی، علیرضا و دیگران، «بازاندیشی در حقیقت اعجاز»، پژوهش¬های فلسفی – کلامی، بهار ، شماره 67، 1395ش<br /> <br /> 91. حائری، عبدالحسین، نخستین رویارویی‌های اندیشه‌گران ایران با دو رویه تمدن بورژوازی غرب، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶7ش<br /> <br /> 92. الحمصي، نعيم ، تاريخ فكره اعجاز القرآن منذ البعثه النبويه حتي عصرنا الحاضر، بی نا، بیروت، الطبعه الثانیه،1400ق<br /> <br /> 93. خالدی، سمانه، جامعه شناسی معرفت، پژوهه، تهران،1393ش<br /> <br /> 94. خرم¬شاهی، بهاءالدین، دانش¬نامه قرآن و قرآن‌پژوهی، دوستان – ناهید، تهران، ج اول، ۱۳۷۷ش <br /> <br /> 95. خطیب، عبدالکریم محمود، الاعجاز فی دراسات السابقین، بی نا، بیروت،ج۱،1395ق<br /> <br /> 96. خواجوند، سعید، آموزش روند و فیبوناچی، فراچارت، تهران،1397ش<br /> <br /> 97. رضایی اصفهانی، محمد علی، پژوهشى دراعجاز علمى قرآن، کتاب مبین، رشت، ج اول، 1381ش<br /> <br /> 98. رضایی کرمانی، محمد علی، کتاب شناسی اعجاز قرآن، دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم)، قم، 1380 ش<br /> <br /> 99. سلیمی، علیرضا؛ یوسف، مهدی ؛ حسینی، علیرضا، «روند پژوهی رعایت قواعدوموضوعات فقهی در تبلیغات بازرگانی تلویزیونی»، رسانه¬های دیداری و شنیداری، بهار، شماره 33 ،1399ش<br /> <br /> 100. سیدی، سید حسین، سیر تاریخی اعجاز قرآن، دفتر تبلیغات خراسان رضوی، مشهد،1392ش<br /> <br /> 101. عباسي، علي اصغر، ساكن، حسام، بهرامي محسن، «تحليل تاثير روند در آينده پژوهي»، همایش ملی آینده پژوهی، 1393 ش<br /> <br /> 102. عرفان، حسن، پژوهشي در شيوه های اعجاز قرآن، دارالقرآن الکريم، قم، 1369ش<br /> <br /> 103. علوی مهر، حسین، آشنایی با تاریخ تفسیر و مفسران ، مرکز جهانی علوم اسلامی، قم، 1384 ش<br /> <br /> 104. فرکلاف، نورمن، تحلیل انتقادی گفتمان؛ پیران، شایسته، نبوی ،محمد و مهاجر، مهران(مترجمان) وزارت فرهنگ ارشاد اسلامی، مرکز مطالعات و پژوهش‌های رسانه‌ها،تهران، ۱۳۷۹ش <br /> <br /> 105. قاسم پور، محسن، اعجاز قرآن،تاریخ و تحلیل، جباری‌مقدم، عباس، هستی نما، کاشان، 1390 ش<br /> <br /> 106. کریمی نیا، مرتضی، «ریشه هاي تکوین نظریه¬ی اعجاز قرآن و تبیین وجوه آن در قرون نخست»، پژوهش های قرآن و حدیث، سال چهل و ششم، شماره¬ی یکم، بهار و تابستان ، 1392 ش<br /> <br /> 107. گل بخش منشادی، مهدی، اعرابی، غلام¬حسین، «الگوواره های حاکم بر نظریات اعجاز قرآن تا قرن پنجم هجری»، کتاب قیم، دوره چهارده، شماره 30، 1403 ش<br /> <br /> 108. لوبون، گوستاو، تمدّن اسلام و عرب، حسینی،سیدهاشم(مترجم)، کتاب-فروشی اسلامیه، تهران، چ سوم، 1358 ش<br /> <br /> 109. محمد علی، محمد سامی، اعجاز علمی در قرآن کریم، حسن کاظمی( مترجم)، بیرجند، رزقی، 1381ش.<br /> <br /> 110. مرادی، عبدالله، کلانتری، نصر الله، « مؤلفه¬های امکانی-امتناعی و کنش-های انطباقی در روندهای آینده افراط گرایی سلفی در جهان اسلام»، فصل نامه مطالعات بنیادین و کاربردی جهان اسلام ، سال دوم، شماره دوم، تابستان 1399 ش<br /> <br /> 111. مصطفي مسلم، محمد، مباحث في إعجاز القرآن، دارالقلم الطبعة الثالثة، دمشق، 1426 ق<br /> <br /> 112. مودب، سید رضا، اعجاز القرآن در نظر اهل بیت عصمت علیه السلام و بیست نفر از علمای بزرگ اسلام ، احسن الحدیث، قم، 1379ش<br /> <br /> 113. مهدوی راد، محمد علی، سیر نگارشهای علوم قرآنی، بینات، سال اول، شماره سوم، 1389 ش<br /> <br /> 114. مینایی، حسین؛ هادی‌نژاد، فرهاد، «روند پژوهی تهدیدهای آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران»، آینده پژوهی دفاعی، بهار، شماره 8، 1397ش<br /> <br /> 115. النجار، زغلول راغب محمد، من آيات الإعجاز العلمي في القرآن الكريم، القاهره، مكتبه الشروق الدوليه، چاپ سوم، 1423ق.<br /> <br /> 116. نفیسی، شادی، جریان شناسی تفسیر علمی، پژوهش¬گاه حوزه و دانشگاه، قم،1397 ش<br /> <br /> 117. Macmillan Reference , Encyclopedia of Science, Technology, and Ethics, Scientism ،USA.<br /> <br /> 118. Rotraud, Wielandt, Exegesis of the Quran: Early modern and contemporary, Encyclopaedia of the Quran, Leiden, Brill, 2002.<br /> <br /> 119. https://B2n.ir/z15173</div>

حمدی حاجی اسمعیلی اردکانی https://fa.qelnet.com/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Capture258.jpg&diff=11099 2025-12-07T09:57:31Z

<p>حمدی حاجی اسمعیلی اردکانی: </p> <hr /> <div>a</div>

حمدی حاجی اسمعیلی اردکانی https://fa.qelnet.com/index.php?title=%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D8%B3%DB%8C%D8%B1_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1_%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4_%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86_%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85_%D8%A8%D8%A7_%D8%AA%D9%88%D8%AC%D9%87_%D8%A8%D9%87_%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C&diff=11100 2025-12-07T09:50:07Z

<p>حمدی حاجی اسمعیلی اردکانی: </p> <hr /> <div>اعجاز قرآن‌‌‌کریم، یکی از مسائلی است که طی قرن‌‌‌ها فراز و فرودهایی از جهت میزان (کمّیت) و نوع و عمق پرداختن به آن (کیفیت) داشته و این تحولات پس از ایجاد این اصطلاح در ابتدای قرن چهارم هجری تاکنون ادامه دارد. با وجود تبیین نسبی روند تاریخی مورد اشاره در دانش اعجاز قرآن کریم، چگونگی این روند، در بستر زمان تاکنون به‌طور دقیق، مورد توجه واقع نشده‌ است. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی به صورت کتابخانه‌‌‌ای و استفاده از برخی روش‌‌‌های آماری، به بررسی تحولات کمّی و کیفی این دانش در بازه‌‌‌های زمانی مختلف و تغییرات آن که در «روندشناسی» مطرح است، توجه کرده و سعی نموده با توجه به شرایط و روند گذشته دانش، به آسیب‌شناسی سیر تطور آن پرداخته و نتایج و توصیه‌‌‌هایی که برخی از آن‌‌‌ها اجمالا در ادامه آمده ارائه شود تا بتواند چراغ راه این دانش بوده و حتی‌الامکان، نکات منفی را حذف و به نکات مثبت آن کمک کند: تبیین دقیق تعریف، فایده، کارکرد و روش دانش و تبلیغ فواید این تبیین‌ها برای تثبيت و افزایش کمّی دانش اعجاز به همراه طرح مداوم مباحث مرتبط و تقویت بسامد آن در جامعه‌‌‌ علمی؛ بازنگری مداوم مسائل مطرح‌‌‌شده در دانش و پرهیز جدی از «شعارزدگی» و «روزمرگی» به همراه تقویت گفتمان علمی مرتبط به‌وسیله‌‌‌ی ارتباط درونی یا بیرونی میان غرب و شرق، اسلام و مستشرقان، اسلام و لائیسم و هر مکتب فکری قوی، اصیل و با چهارچوب جهت تقویت جریان کیفی دانش؛ تقویت ارتباط درونی همزمان با ارتباط بیرونی در ساختار دانش، میان دانشمندان در علوم گوناگون به همراه رصد و برنامه‌ریزی و اصلاح براساس ملاحظات آماری و مقایسه‌‌‌ای به صورت کمّی و کیفی همراه با توجه به دو دانش مهم جامعه‌شناسی معرفت و بررسی گفتمان‌های رایج با نگاه روندشناسانه و استفاده‌‌‌ مفید از روش‌‌‌های سایر علوم و تعیین متولی قوی دغدغه‌مند و آینده‌نگر و مستقل، با بودجه‌ای کافی.  <br /> كلمات كليدي: اعجاز قرآن کریم، علوم قرآنی، روندشناسی، آسیب‌‌‌شناسی‌‌‌ اعجاز.<br /> <br /> [[رده: چکیده]]<br /> [[رده: روندشناسی]]<br /> [[رده: آسیب‌‌‌شناسی‌‌‌ اعجاز]]</div>

حمدی حاجی اسمعیلی اردکانی https://fa.qelnet.com/index.php?title=%D8%B3%DB%8C%D8%B1_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%91%D8%B1_%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4_%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%C2%AC%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85_%D8%A8%D8%A7_%D8%AA%D8%A3%DA%A9%DB%8C%D8%AF_%D8%A8%D8%B1_%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%AA_%D8%AF%D8%B1_%D9%82%D8%B1%D9%86_%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%87%D9%85_%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C_(%D9%BE%DB%8C%D8%B4%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%D9%87)&diff=10594 2025-10-10T09:32:01Z

<p>حمدی حاجی اسمعیلی اردکانی: صفحه‌ای تازه حاوی « اعجاز قرآن¬کریم مسأله‌ای تاریخی است که به صورت اصطلاحی از اواخر قرن سوم هجری مورد¬¬ توجّه قرارگرفته و دانش برآمده از این موضوع در طی قرن‌های متمادی دچار تحولاتی¬شده که از نیمه‌ دوم قرن سیزدهم پس از افولی فراگیر به¬تدریج مسیر تعالی را پیمود...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div> اعجاز قرآن¬کریم مسأله‌ای تاریخی است که به صورت اصطلاحی از اواخر قرن سوم هجری مورد¬¬ توجّه قرارگرفته و دانش برآمده از این موضوع در طی قرن‌های متمادی دچار تحولاتی¬شده که از نیمه‌ دوم قرن سیزدهم پس از افولی فراگیر به¬تدریج مسیر تعالی را پیموده و به قرن چهاردم هجری رسیده که در آن کمیّت و کیفیّت مسائل اعجاز قرآن-کریم، ارتقاء¬می‌یابد. به¬نظرمی‌رسد عوامل اجتماعی و گفتمان‌‌های مختلف بیش از سایر عوامل در چگونگی و چرایی تحولّات مذکور نقش ایفاکرده‌است. در این تحقیق با روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از رویکرد جامعه‌شناسی¬معرفت، برای دست‌یابی به صحت فرضیه فوق و شناخت عوامل اصلی تحولات دانش اعجاز قرآن در این بازه¬¬زمانی، مؤلفه‌های اجتماعی مؤثر در روند دانش اعجاز قرآن¬کریم چون نهاد دین و سیاست و ساخت‌هایی مانند صوفیه و گفتمان‌های رایج بررسی¬شده و تأثیر این گفتمان‌ها، عوامل نهادی و ساختی بر تطوّر و دگرگونی دانش اعجاز قرآن¬کریم مورد توجّه قرارگرفته‌است. بررسی‌ها نشان-می‌دهد تلاش نهاد دین و ساخت علماء در گسترش توجه به ابعاد جدید اعجاز قرآن همچون اعجاز علمی، نقشی بسترساز داشته اما استمرار سیاست‌زدگی علمی در ادامه باعث تقویت توجه به مسایل علمی شده و با ایجاد گفتمان احساس حقارت، این روند سرعت-می‌گیرد. در ادامه، تلاش نهاد دین و ساخت علماء در رشته‌های مختلف برای نشان¬دادن کارآمدی به روش‌های گوناگون از هماهنگی تا اصلاح‌طلبی سیاسی و اصلاح‌طلبی دینی باعث گسترش این نگرش شده و ایجاد نهاد گسست‌گرایی و تلاش‌های نهاد سیاسی غرب‌گرای حاکم در کشورهای اسلامی به آن کمک¬کرده و سرانجام به رواج ساخت‌های تفسیر تدبّری و انسان‌گرایانه می‌انجامد.<br /> <br /> کلیدواژه‌ها: اعجاز قرآن¬کریم، جامعهشناسی معرفت، گفتمان، قرن چهاردهم.<br />  <br /> [[رده: پیشنهاده]]<br /> [[رده: جامعه شناسی معرفت]]<br /> [[رده: اعجاز قرآن]]</div>

حمدی حاجی اسمعیلی اردکانی https://fa.qelnet.com/index.php?title=%D8%B3%DB%8C%D8%B1_%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1_%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4_%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86_%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85_%D8%A8%D8%A7_%D8%AA%D8%A3%DA%A9%DB%8C%D8%AF_%D8%A8%D8%B1_%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87_%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%AA_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%DB%80_%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C_%D9%82%D8%B1%D9%86_%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%87%D9%85&diff=10404 2025-10-05T06:09:10Z

<p>حمدی حاجی اسمعیلی اردکانی: صفحه‌ای تازه حاوی «=چکیده= اعجاز قرآن کریم اصطلاحاً از اواخر قرن سوم هجری آغاز و دانش برآمده از این موضوع در طی قرن‌ها دچار تحولاتی شده و پس از افول فراگیر در قرن سیزدهم به تدریج، رشد کرده و در قرن چهاردهم ارتقاءکمی وکیفی بالایی می یاید. به نظر می رسد عوامل اجتماع...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>=چکیده=<br /> اعجاز قرآن کریم اصطلاحاً از اواخر قرن سوم هجری آغاز و دانش برآمده از این موضوع در طی قرن‌ها دچار تحولاتی شده و پس از افول فراگیر در قرن سیزدهم به تدریج، رشد کرده و در قرن چهاردهم ارتقاءکمی وکیفی بالایی می یاید. به نظر می رسد عوامل اجتماعی بیش از سایر عوامل در ایجاد تحولات مذکور نقش داشته است. در این تحقیق با روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از رویکرد جامعه شناسی معرفت، و در راستای محورنظری همایش یعنی سیر تطور اندیشه اعجاز قرآن، برای دست یابی به صحت فرضیۀ فوق مولفه‌های اجتماعی موثر در روند دانش اعجاز قرآن کریم چون نهاد دین و سیاست و ساخت‌هایی مانند صوفیه و گفتمان‌های رایج دیگر بررسی شده و تاثیر این عوامل نهادی و ساختی و گفتمان ها بر دگرگونی دانش اعجاز قرآن کریم جهت تحلیل و استفاده برای آینده مورد توجه قرار گرفته است. بررسی ها نشان می دهد تلاش نهاد دین در گسترش توجه به ابعاد جدید اعجاز قرآن همچون اعجاز علمی، نقشی بستر ساز را داشته اما استمرار سیاست زدگی علمی در ادامه، باعث تقویت توجه به مسایل علمی و ایجاد « احساس حقارت» شده و تلاش نهاد دین و ساخت علماء مختلف برای نشان دادن کار آمدی به روش های گوناگون، باعث گسترش «گفتمان پاسخگویی» می شود و ایجاد نهاد گسست گرایی و تلاش های نهاد سیاسی غرب گرای حاکم در کشور های اسلامی به آن کمک کرده و سرانجام به رواج ساخت های تفسیر تدبری و انسان گرایانه می انجامد. <br /> =واژگان کلیدی=<br /> اعجاز قرآن؛ جامعه شناسی معرفت؛ نهاد دین؛ گفتمان؛ قرن چهاردهم.<br /> <br /> =1. مقدمه =<br /> از هنگام ایجاد و تطور اصطلاح اعجاز قرآن کریم، این مفهوم، تغییرات مختلفی یافته که با بررسی تاریخی آن، به نقش مهم شرایط اجتماعی، سیاسی و... بر می خوریم که خود، باعث ایجاد جریان یا جریان های غالب در یک عصر – که می توان به آن عنوان گفتمان، داد- شده است. لذا بررسی این سلسله علل را در دانش جامعه شناسی معرفت مورد توجه قرار دادیم تا از نقش نهاد هایی چون دین، سیاست، علم و خرده نهاد ها و ساخت هایی چون مذهب و جریان های دینی- اجتماعی نوپدید مانند گسست گرایان و تدبر گرایان آگاه شویم و از این طریق حتی الامکان به علل تطورات در این دانش دست یافته و با این تحلیل، برای آیندۀ این دانش پیش بینی کرده و پیشنهاد هایی برای چگونگی تقویت یا تضعیف برخی نهاد ها، ساخت ها، گفتمان ها و. .. ارایه دهیم به آن منظور که حتی الامکان خطاهای گذشته با درس گرفتن از آن، تکرار نشده و جریان به مسیری متعادل تر هدایت شود. به علاوه این مختصر می تواند، شروعی برای تحقیقات بعدی باشد. <br /> ==1.1. پیشینه==<br /> با بررسی در منابع مجازی و فیزیکی مطلبی با ارتباط وثیق در این موضوع یافت نشد گرچه مطالبی در مورد جامعه¬شناسی معرفت از دیدگاه اسلام مانند: «درآمدی بر جامعه‌شناسی معرفت از دیدگاه اسلام»، اثر باقری بنجار، و حمدی، 1393، دومین کنفرانس ملی جامعه شناسی و علوم اجتماعی، تهران ،https://civilica.com/doc/348799 یا «جامعه شناسى معرفت در قرآن» صادق گلستانى، معرفت 1385، شماره 109، به چشم می خورد و همچنین به مطالب تحلیلی در مورد تاریخ اعجاز چون کتاب محسن قاسم پور، یعنی اعجاز قرآن، تاریخ و تحلیل، هستی‌نما، دانشگاه کاشان، 1390 ش، فکره اعجاز القرآن از نعیم الحمصی، الرساله، بیروت، 1400ق، چاپ دوم و سیر تاریخی اعجاز قرآن از سید حسن سیدی، دفتر تبلیغات خراسان رضوی،1392 ش، بر می خوریم اما تلفیق این دو یعنی معنای اصطلاحی اعجاز قرآن کریم و جامعه شناسی معرفت تا کنون دیده نشده است بنابر این در پژوهش حاضر، تلاش می شود با پی گیری سیر تحول معنای اصطلاحی ومصادیق اعجاز قرآن کریم، از ابتدای قرن چهاردهم هجری تا انتهای آن نشان دهیم که : 1- سویه های غالب از دید جامعه شناسی معرفت در بازۀ زمانی مورد نظر چه بوده است؟ 2- مهم ترین مولفه های جامعه شناسانه در تحول دانش اعجاز قرآن کریم در طی دوران مذکور، اعم از نهاد ها و ساخت های اجتماعی- مذهبی و... کدام است ؟ 3- کدام ایده های نظری غالب وگفتمان ها در این دوره تاثیر جدی داشته است؟ 4- چگونه این گفتمان ها با مولفه های جامعه شناسانه تعامل داشته وبرهم تاثیر گذار بوده است ؟ بررسی این موارد و سوالات دیگر مرتبط، ما را به زمینه های رشد کمی و کیفی مباحث اعجازی در قرن چهاردهم رهنمون می شود.<br /> ==1.2. روش شناسی==<br /> روش شناسی&lt;ref&gt; Methodology &lt;/ref&gt; ، دانشی درجه دوم، جهت شناخت روش یا روش هاست. یعنی روش شناسی به مطالعۀ روش های علوم، مقایسه و یافتن محدودیت ها و نقاط ضعف و قوت آنها می پردازد. (بی نا، 1390، 12)در این راستا لازم است تا روش پژوهش حاضر را به وضوح برای تشخیص بستر بحث ذکر کنیم. <br /> ==1.2.1. روش پژوهش==<br /> روش ما در این پژوهش به صورت توصیفی – تحلیلی از منابع مختلف درون دینی و برون دینی و عمدتا کتابخانه ای خواهدبود در حوزۀ مطالعات درون دینی الگو وارۀ هرمنوتيكي یعنی متوجه به متن و بافت کلام بیش از الگو وارۀ سمانتیکی یعنی بدون توجه به متن برای ما مفید خواهد بود. در حوزۀ مطالعات برون دینی نیز حتما از مطالعات تاریخی- تطبیقی در حوزۀ مطالعات جامعه شناسی معرفت بهره گرفته شده است.<br /> ==1.2.2. چارچوب نظری==<br /> در راستای فهم بهتر مفاهیم به کار برده شده در مقاله باید منظور از چند اصطلاح زیر را تبیین کرد تا به فهم بهتر نتایج کمک کرده و از هرگونه سوء تفاهم احتمالی جلوگیری شود:<br /> الف: جامعه‌شناسی معرفت: در این مقاله جامعه شناسی معرفت یعنی «مطالعۀ رابطۀ بین اندیشۀ انسان، شخصیت او و زمینۀ اجتماعی که از آن ناشی می‌شود و همچنین مطالعۀ آثار ایده‌های غالب یعنی گفتمان ها بر یک دیگر و سایر جوامع.»( خالدی، 1393 : 28 و توکل، 1370 :12) البته به دلیل تعریف های مختلف از جامعه شناسی معرفت نیز در تعریف، جابه جایی هایی دارد اما آن چه به عنوان تعریف مطرح شد، تقریبا مورد اتفاق است. در این جهت عوامل و مولفه های مهم در جامعه شناسی معرفت به شرح زیر است:<br /> ساخت اجتماعی&lt;ref&gt; Social Structure &lt;/ref&gt; : «در مقیاس کلان، ساخت اجتماعی «نظام» طبقه‌بندی اقتصادی، نهادهای اجتماعی یا دیگر روابط الگویی میان گروه‌های بزرگ اجتماعی و در مقیاس خرد، ساختار اجتماعی، «شبکه» ی روابط میان افراد یا سازمان‌ها محسوب می‌شود. بنابر این ساختار اجتماعی به روابط و مناسبات پایداری اطلاق می‌شود که میان افراد یا گروه‌های اجتماعی یک جامعه، تحت مجموعه مشترکی از ارزش‌ها و هنجارهای فرهنگی، برقرار باشد. » (برگز، لاگمن، 1966، 20) از تراکم ساخت های اجتماعی، می توان به یک «نهاد اجتماعی» رسید( لوپز، اسکات، قاضیان، 1397). <br /> نهاد اجتماعی&lt;ref&gt; Social Institution &lt;/ref&gt;: «ساختارها و سازوکارهای نظم و همکاری هستند که رفتار گروه‌های انسانی را در اجتماعات معین راهبری می‌کنند. نهادها، از طریق اهداف، پایداری اجتماعی، زندگی‌ها و مقاصد افراد انسانی بازشناسی می‌شوند و با ساختن و تقویت قواعد، رفتار افراد را در مناسبات اجتماعی هدایت می‌کنند. »(کوئن، 1376: 151) همان گونه که بیان شد، نهاد ها می توانند از طریق ساخت های اجتماعی ایجاد شوند و یا مستقل از آنان باشند. البته نهاد از طرفی یک بار برای اشاره به آداب و رسوم و الگوهای رفتاری ای که برای جامعه و همچنین سازمان‌های رسمی خاص دولتی و خدمات عمومی اهمیت دارد، به کار می‌رود و از سویی «نهادها، به عنوان ساختارها و سازوکارهای نظم اجتماعی، درمیان افراد جامعه، یکی از اصلی‌ترین موضوعات مطالعه در علوم اجتماعی و اقتصاد به‌شمار می‌آیند.» (حیدر، 2012: 290؛ فلاح زاده،1397: 4) از این میان می توان به نهاد هایی اصلی چون سیاست، دین و اقتصاد، اشاره کرد نهاد البته واژه‌ای عمومی دربرگیرنده اداره، تعاونی، نهضت، انجمن، کانون، آموزشگاه، حزب، شورا، شرکت، خانه، هیات، و غیره است اما معنای مد نظر ما در این جا، معنایی فراتر است که هم آداب و رسوم و الگوهای رفتاری را در بر می گیرد و هم ساختار ها و سازو کارهای منظم ( همان). به طور کلی باید گفت، در« جامعه‌شناسی معرفت، جامعه‌شناسان، به‌دنبال كشف ارتباط میان پدیدارهای اجتماعی اند؛ در یك سوی این رابطه، «معرفت» و در جانب دیگر« شرایط اجتماعی وجودی» - شامل عوامل نهادی، ساختی و. ..- قرار دارد. جامعه‌شناسی معرفت می‌خواهد چگونگی این ارتباط را دریافته و فرآیندی را كه از طریق آن انواع، معرفت شكل گرفته، ثبات و تحول می‌یابد، را بررسی كند. این مطلب كه چگونه معرفت به‌لحاظ اجتماعی تشخّص و تعیّن می‌یابد، همان است كه به مسأله مهم &quot;تعیّن اجتماعی معرفت&quot; موسوم است.»( علیزاده و دیگران، 1385 :41).<br /> معرفت&lt;ref&gt; Reason &lt;/ref&gt; : منظور از معرفت،« گستره ی کاملی از محصولات تفکر، از فلسفه گرفته تا ایدئولوژی، از دکترین سیاسی گرفته تا علم کلام است. »(سبزیان، 1373: 18) اما « اكثر جامعه‌شناسان مدعی‌اند، «علم تجربی» بدان علت كه واجد وضع معرفت‌شناختی خاصی است، مورد جامعه‌شناختی خاصی نیز محسوب می‌شود. به دلیل این استدلال، عمدتاً پذیرفته شده، جامعه‌شناسان، تحلیل دقیق دانش علمی را به فیلسوفان علم و مورخین اندیشه‌ها واگذارده‌اند.» (مایکل، 1384: 1 /13) لذا در اینجا، سخن از جامعه شناسی علم به معنای تجربی آن نخواهد بود.<br /> ب: گفتمان (discourse): گفتمان، «یک «روش صوری تفکر» را توصیف کرده که به واسطه‌ی« زبان» ابراز وجود می‌کند. البته زبان شناسی تا حدودی به گفتمان ها و تحلیل آن نزدیک است با این تفاوت که در تحلیل گفتمان به جای ساختار متن در پی کشف ویژگی‌های اجتماعی-روان شناختی- چون صداقت، آرامش، شعف و. ..- فرد یا افراد هستیم.» (رضایی پناه، شوکتی، 1395، 8، سلطانی، 1383:12) در حالی که جامعه شناسی معرفت، تبیین و تفسیر ساختارهایی است که می تواند در ایجاد گفتمان ها موثر واقع شود، یا بررسی تاثیر و تاثرات این گفتمان ها بر یک دیگر است یا به تبیین ساختارهای متفاوتی می پردازد که منجر به تحولات اجتماعی دیگری شود که آن ها بر تفکر و منش جوامع انسانی تاثیری مستقیم دارند. (همان) &lt;ref&gt; برای اطلاعات بیشتر رک:<br /> Discourse Analysis – What Speakers Do in Conversation | Linguistic Society of America. www.linguisticsociety.org &lt;/ref&gt; درست است که در این جا باید اعجاز قرآن کریم از دیدگاه کلیت جامعه شناسی معرفت، مورد توجه قرار گیرد؛ امااز گفتمان ها و تحلیل آن ها - به خاطر اقبال زیاد به آن – نیز سخن گفته می شود امری که بعدها به وجود آمده و از بحث جامعه شناسی معرفت جدایی پیدا کرده است (توکل و دیگران، 1395).<br /> ==1.2.3. روش جمع آوری داده ها==<br /> داده های مورد نظر ما به خاطر فاصلۀ تاریخی موجود، عمدتا از منابع مکتوب و کتابخانه ای به صورت فیش برداری قابل استخراج است به گونه ای که در هر جا از مجموع منابع برداشت دخالت عوامل اجتماعی شده، به جمع آوری و تدقیق در آن همت گماشته شده است.<br /> <br /> ==1.2.4. روش آماری==<br /> گرچه بررسی حاضر، چندان آمار محسوس و کمی ندارد اما برای برآورد شرایط و موقعیت ها، از درصد سنجی داده ها استفاده شده است داده هایی که در مجموع از جهت کمیت و کیفیت معنا دار بوده اند.<br /> =2. یافته ها=<br /> در این مختصر دریافتیم که توجه به اعجاز علمی و محتوایی قرآن در قرن چهاردهم را باید حاصل تلاش نهاد قدرتمند سیاست علم زده دانست، نهادی که توسط عاملان دانسته یا نادانسته اش در داخل اعم از غرب زدگان و دانش‌آموختگان غربی به فعالیت پرداخته و مهم ترین عامل «احساس حقارت» جامعۀ مسلمان در برابر غرب و پیشرفت هایش به‌حساب‌آمده و همین امر سبب پاسخ‌گویی نهاد دین اعم از علماء و ساخت‌های دیگر به شیوه های مختلف شد و در کنار آن با دخالت نهاد های سیاسی غرب گرای حاکم در کشورهای اسلامی، جریان گسست‌گرایی اسلامی و تدبر محوری را دامن زد. <br /> <br /> جدول (1): تاثیر مولفه های جامعه شناسی معرفت در گسترش کمی یا کیفی مفهوم اصطلاحی اعجاز قران کریم (قرن چهاردهم)<br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! عامل یا عوامل !! قرن !! ردیف<br /> |-<br /> | رکود نیمه اول قرن سیزدهم || قرن سیزدهم هجری || 5<br /> |-<br /> | تلاش نهاد دین و علماء (عامل بستر ساز) &lt;br&gt; ادامه استمرار سیاست زدگی علمی (عامل اصلی) &lt;br&gt;&lt;br&gt; تاثیر نهاد علم سیاست زده (علم پرستی) (عامل اصلی) توسط نهاد غرب زدگان یا دانشمندان درس خوانده در غرب و « احساس حقارت توسط مفهوم پیشرفت » و سپس ایجاد گفتمان و نگاه این جهانی. &lt;br&gt;&lt;br&gt; تلاش نهاد دین و ساخت علماء در رشته‌های مختلف برای نشان دادن کارآمدی به روش‌های گوناگون از هماهنگی تا اصلاح‌طلبی سیاسی و اصلاح‌طلبی دینی (عامل درجه دوم). &lt;br&gt;&lt;br&gt; ایجاد نهاد سلفی‌گری (گسست‌گرایی) در میان شیعه و اهل سنت. &lt;br&gt;&lt;br&gt; تلاش‌های نهاد سیاسی غرب‌گرا حاکم در کشورهای اسلامی از جمله ایران برای مقابله نرم با حوزه‌ها و نهاد دین. &lt;br&gt;&lt;br&gt; رواج ساخت تفسیر تدبری &lt;br&gt;&lt;br&gt; رواج ساخت تفاسیر انسان‌گرایانه || علم زدگی || قرن چهاردهم || 6<br /> |}<br /> =3. بحث و بررسی=<br /> در این مقاله با استناد به مولفه های اصلی جامعه شناسی معرفت، به سیر تحولات دانش اعجاز قران کریم با تعریف اصطلاحی&lt;ref&gt; اعجاز قرآن را اصطلاحا خرق عادت- نه از نوع خرق عادت سایر انبیا ء و به صورت صرفا مادی- بی بدیل الهی دانستیم که موجب اثبات نبوت توسط پیامبر صلی الله علیه و آله شده است . این تعریف اصطلاحی ازمیان جمیع تعریف های دانشمندان در طول قرون مختلف انتخاب شده به گونه ای که جامع و مانع باشد .&lt;/ref&gt; ، پرداخته شده به گونه ای که از توجه به شواهد تاریخی، هفت برهۀ متفاوت در مورد معنای اصطلاحی «اعجاز قرآن کریم»، قابل تشخیص است، هفت برهه ای که از عدم استفادۀ اصطلاحی معنای اعجاز قرآن کریم در قرون اول الی اواخر سوم تا استفاده حداکثری با تمرکز بر اعجاز علمی در قرن چهاردهم ادامه یافته و نهایتا به تعادل می رسد.<br /> ==۱-3. آغاز تحول و تغییر، نیمۀ دوم قرن سیزدهم==<br /> در انتهای قرن سیزدهم هـجری ضعف نهاد حکومت به عنوان بر قرار کنندۀ ثبات در مقابل قدرت نهاد علم و قدرت سیاست سکولار&lt;ref&gt; سیاست سکولار، سیاست جدای از دیانت است . برای اطلاعات بیش تر ر ک : سکولاریزم و اسلام، اکبر اسد علیزاده، مبلغان خرداد 1381، شماره 29&lt;/ref&gt; ، خود نمایی می کند اما در این میان، نهاد دین به عنوان مدافع مهم جامعۀ مسلمان به پاسخ گویی در اشکال گوناگون دست می زند. اصلاح‌طلبانی چون سیدجمال&lt;ref&gt;سیّد جَمال‌ُالدّین اَسَدآبادی یا سید جمال‌الدین افغانی (۱۲۵۴-۱۳۱۴ق) عالمی که برای تقریب مذاهب اسلامی کوشید و با همین هدف، سفرهایی به مناطق مختلف جهان اسلام و اروپا داشت. او از منتقدان حکومت‌های سلطنتی مانند عثمانی و قاجار بود. هم‌چنین به سیاست استعماری انگلیس در کشورهای اسلامی اعتراض داشت.. برای اطلاعات بیشتر ر ک : کتاب «سید جمال الدین اسدآبادی؛ بنیان گذار نهضت احیای فکر دینی»، محمدجواد صاحبی، بوستان کتاب، 1400 ش&lt;/ref&gt; (م 1275 ش) و شیخ محمد عبده(م 1323 ق) &lt;ref&gt; محمد عبده، از شاگردان و هم‌فکران سیدجمال‌الدین، فقیه و حقوقدان مصری است. برای اطلاعات بیشتر رک: «شیخ محمد عبده» از مجموعه کتاب های جیبی آفرینندگان فرهنگ و تمدن اسلام و بوم ایران نوشته دکتر علی اکبر ولایتی که در سال 91 برای نوبت اول از سوی انتشارات امیرکبیر منتشر شده و نیز اندیشه کلامی و سیاسی علامه محمد عبده، محمد حسنوند، جستارهای حقوق عمومی، 1396، سال اول، شماره 2.&lt;/ref&gt; راه چاره عقب‌ماندگی و رخوتی را که مسلمانان به آن دچار شده بودند، در« احیاگری » یافتند و این یعنی نقش مهم نهاد دین و شخصیت های دینی که با همفکران، ساخت اجتماعی علماء تاثیر گذار را شکل داده بود. هدف این قشر، آن بود که مسلمانان ضمن حفظ هویت دینی و پایبندی به ارزش‌ها، از دستاوردهای جدید علمی نیز بهره‌مند شوند. این موج احیاگرانه در کشورهای اسلامی موجب بازگشت به قرآن شد تا سازگاری معرفت دینی و معرفت علمی شکل گرفته، توجه و بازگشت به نهاد دین رونق یافته و به تبع آن نگاشته های علوم قرآنی خصوصا مباحث محتوایی مربوط به اعجاز قرآن کریم با شدت بیشتر دنبال شود. امری که سرانجام در آثارمحمدبن‌احمد اسکندرانی دمشقی(م 1299ق) در این قرن به اوج می رسد. وی در کتاب الاسرارالنورانیه آیاتی درباره آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌آورد و هدف وی از ذکر این آیات را اثبات قدرت خداوند می داند (الاسرار النورانیه،1389 ق،صص122-148) اسکندرانی هدف از تألیف این کتاب را اثبات این نکته می‌داند که خداوند قرآن را نازل کرده است؛ چون در آن فواید و اسراری است؛وی هدف از نزول قرآن و ذکر مسائل علمی و کیهانی را ایمان‌آوردن مردم می‌داند. نتیجه‌ دیگری که وی می‌گیرد اینکه مؤمن اندیشه‌ورز ـ که اسرار آفرینش و عظمت آفریننده را درمی‌یابد ـ از مؤمن نادان بهتر است.( همان) مشاهده می شود که تعبیرات به کار رفته توسط او نسبت به گذشتگان، نشان از حرکتی جدید و متفاوت دارد. حرکتی که می توان آن را آغازی برای پرداختن به مباحث اعجاز علمی دانست.<br /> ==3.1. قرن چهاردهم==<br /> در این قرن میزان توجه به مباحث اعجاز قرآن رشدی بالا دارد به گونه ای که در ابعاد مختلف و خصوصا در باب اعجاز علمی دانشمندان مختلف اقداماتی کردند در ابتدای این قرن همگرایی و کمک میان نهاد دین و نهاد علم دیده می شود امری که قبلا در آثار اسکندرانی تاحد زیادی نمایان شده بود. در این راستا می توان تحولات گوناگون را در یک سیر تاریخی مشاهده کرد:<br /> ==3.1.1. تلاش برای همگرایی توسط نهاد دین و ساخت اندیشمندان دینی معتقد به اصطلاحات سیاسی==<br /> ابتدای قرن چهاردهم هجری با آغاز قرن نوزدهم میلادی یعنی قرن پیشرفت‌های علمی همراه است که رشد علوم تجربی در مغرب‌زمین و تحوّل مستمر آن- به علاوۀ تلاش استعمارگران و پیروان آن ها در تحمیل خود به جهان- موجب شده است تا نگاه انسان به جهان دگرگون شود و این یعنی غلبۀ نهاد سیاست و حکومت جهانی استعماری بر نهاد های دیگر با استفاده از نهاد اقتصاد و پیشرفت مادی اما این تحول تمام عرصه‌ها ی زندگی بشر را فراگرفت. آشتی‌دادن میان معرفت دینی و علمی یعنی تاثیر متقابل هر دو نهاد و البته بیشتر تاثیر علم با پشتوانه هایی که ذکر شد، از اواخر قرن گذشته دغدغۀ بسیاری از مصلحان اجتماعی و اندیشمندان جهان اسلام شده بود. بزرگانی که به نوعی به نهاد دین تعلق داشتند. قصد آنها عمدتا شفاف‌ کردن معرفت دینی، امروزی‌کردن یا «کارآمدی» آن بوده است. بی‌جهت نیست که اندیشمندانی چون اقبال لاهوری ( م1317 ق) به تحلیل عقب‌ماندگی مسلمانان می‌پرداختند. سید جمال الدین نیز قرآن کریم را منبعی مقدس و در بردارندۀ تمامی حقایق و نیازهاي زندگی بشـري می دانست و معتقد بود در صـورتی کـه قرآن به درستی فهم و عمل شود، می توان دریافت که مضامین آن کاملاً بـا عقـل انطباق دارد. ( صاحبی، 1375). این نوع اندیشه، طبعا گسترش بررسی مباحث مربوط به اعجاز قرآن کریم را خصوصا در ابعاد علمی و سپس اجتماعی به دنبال دارد. بنابر این «اصلاح طلبان سیاسی»، اولین گروه متاثر از نهاد علم و سیاست استعماری هستندکه جهـان اسلام را نیازمند اصلاحات سیاسی می دانند. آنان معتقدند اگر به سـمت تعـالیم دینـی بـاز گردیم، این مشکل حل خواهد شد. بنابر این می توان نقش نهاد دین و بازگشت به آن را در تحولات مربوط به نگارش های اعجاز قرآن کریم در ابعاد مختلف دید. شروع این جریان فکري با «سید جمال » است و شـاگردان او مثل «شیخ محمد عبده» در مصر و «شـیخ عبـدالرحمن کـواکبی»( م 1320 ق) در سوریه نیز همین افکار را ادامه دادنـد در ایران نیز می توان از «میرزا محمد حسن آشتیانی»( م 1319 ش) نام برد. (پاکتچی، 1395). این جریان سعی کرد فهم و خوانش خود را از اعجاز قرآن و خصوصا اعجاز علمی – که همان دیدگاه سنتی است- گسترش دهد. نمونۀ آن را می توان در جواب سید جمال به سر احمد خان هندی (اسدآبادی، 93 : ۱۰۴-۹۷.) یافت. همین گونه است اعتقاد اجمالی شیخ عبدالرحمن کواکبی به « شمس العلوم و کنز الحکم »بودن قرآن کریم در« طبائع‌ الاستبداد» (معرفت، 1378 :2) که طبعا از آن می توان در بحث اعجاز علمی بهره ها جست. به هر حال اعتقاد این گروه استفاده محکم و حداکثری از مباحث قرآنی و عمل به آن است.تا جایی که مشاهده می شود از حد فاصل مشروطیت در ایران و جهان اسلام تا قبل از جنگ جهانی دوم نوعی همراهی میان جریان های اسلام گرا و غرب گرا در استفاده از دستاوردهای دانش بشری وجود دارد و تفوق محسوسی جز در برخی مسائل&lt;ref&gt; اختلافات عمدتا اخلاقی است؛ برای اطلاعات بیشتر رک :تحلیل جامعه‌شناختی از وقوع جنبش مشروطه با استفاده از نظریه فشارساختاری اسملسر، رحمه‌الله معمار، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، سال 15، شماره 59-58.&lt;/ref&gt; دیده نمی شود. <br /> این در حالی است که از دوران رنسانس&lt;ref&gt; رنسانس، جنبش فرهنگیِ مهمی بود که آغازگر دورانی از انقلاب علمی و اصلاحات مذهبی و پیشرفت هنری در اروپا شد. این عصر، دوران گذار بین سده‌های میانه (قرون وسطی) و دوران جدید است. واژه رنسانس فرانسوی و به معنای تولد دوباره یا نوزایی است. برای اطلاعات بیشتر ر ک : تاریخ فلسفه در قرون وسطی و رنسانس، محمد ایلخانی، تهران: سمت، ۱۳۸۲.&lt;/ref&gt; ، رشد خیره‌كننده علم جدید آغاز شده و در درون خود، نطفه تعارض با دین را - البته از خاستگاه آن یعنی رنسانس و مسیحیت- دارد. ( محیطی اردکان،1392) البته با ورود علوم مختلف به حوزۀ دانش اسلامی، با وجود زمینه های تعارض به تدریج همراهی میان این دو شکل گرفت چرا در غرب این چالش حاصل تعارض میان دستاوردهای علوم طبیعی و دین بود در حالی که این تعارض در اسلام وجود نداشته و ندارد. (رفیعی و دیگران،1399).<br /> <br /> <br /> ==3.1.2. ورود مفهوم عقب ماندگی و حقارت و توجه بیشتر به مبحث اعجاز قرآن خصوصا اعجاز علمی==<br /> ولی به تدریج با ورود مفهوم پیشرفت به معنای غربی و با احساس ضعف مسلمانان، حاصل از نهاد قدرت استعماری و سیاست و غرب زدگی نتیجۀ آن نهاد و ساخت های همراهش، با کمک نهاد علم و خصوصا علم تجربی – که در اثر آگاهی های حاصل شده در عرصه های علمی و کلامی مستولی بود-؛ مفهوم «عقب ماندگی» به مفهومی پذیرفته شده در میان مسلمین تبدیل شد (همان) تا جایی که این مفهوم به «گفتمانی رایج » بدل شده و علماء مختلف را به «پاسخ گویی » بیشتر واداشت در واقع نهاد های قدرت سیاست و علم، احساس ضعف را با مفهوم عقب ماندگی به ارمغان آورد و این مفهوم، علم گرایی را گسترش داد اما، علم گرایی و در واقع نهاد علم ایجاد شده بر اثر ناتوانی، باز هم زمینه را برای توجه به نهاد دین را درنهایت فراهم کرد. در این راستا انگیزه ها برای پاسخ گویی متفاوت بود: <br /> ==3.1.3. تقویت نهضت پاسخ گویی با انگیزه های گوناگون==<br /> الف: جبران عطش معتقدان: بخشی از توجه بیش از حد به بحث اعجاز علمی قرآن را می توان حاصل احساس حقارت منتج از حس عقب ماندگی برخی مولفان مسلمان دربرابر سیاست علم پرستی حاکم در غرب و نقد مستقیم مستشرقان( نفیسی، 1392) دانست. آن ها با نگارش تفاسیر علمی، در صدد« جبران این عطش» بودند و این روش تا حد زیادی آلام آنها را کاهش می داد اما زودگذر بود(همان، پاکتچی،1393) از نمونه های این تلاش ها می توان به تفسیر محمد بن طنطاوی جوهری ( م 1358 ق) با عنوان الجواهر فی تفسیر القرآن الکریم و به نحو تعدیل شده ای به تفسیر نوین محمد تقی شریعتی ( م 1366 ش) و تفسیر طالقانی(م1358 ش) با عنوان پرتویی از قرآن اشاره کرد.<br /> ب: ذوق زدگی دانش آموختگان غربی : این گرایش به نگارشهای علمی در حوزۀ قرآن از سوی دیگر حاصل ذوق زدگی برخی از دانش آموختگان در غرب و متاثران از نحله های فکری آنان نیز بود چرا آنان تحت تاثیر نهاد قدرت مند علم سیاست زده، برتری را در علم می دیدند که به ناگاه مواردی را از آن چه آموخته بودند در قرآن مشاهده کرده و با اشتیاق به آن ها می پرداختند.( همان، همان) از نمونۀ این افراد می توان به رشاد خلیفه (م 1990 م) – آغاز گر بحث اعجاز عددی-، مهدی بازرگان( م 1373 ش) و ید الله سحابی(م 1381 ش) اشاره کرد. این اقدام برای یک از فرنگ برگشته، می توانست حکم ثتبیت عقاید را نیز داشته و ارتباط حداقلی او با دین را حفظ کند. بنابر این موارد یاد شده و اندیشه های مشابه همه حاصل همان علم گرایی یا علم زدگی و علم پرستی قبل از جنگ جهانی دوم بوده که جریان غالب بر جهان غرب نیز به شمار می رفت. <br /> ج: جریان تفسیر اجتماعی و اندیشۀ گسست گرایی : از سویی گرایش به غرب، حاصل ایجاد این فکر در میان علمای جهان اسلام بود که چرا ما نباید مانند آنان چنـین «تحـولات اجتماعی» ای داشته باشیم ؟ نکات مشترک ما و فرهنگ غرب در ایجاد این تحولات چیست؟ چگونه می توان میان این دو آشتی بر قرار کرد؟ (پاکتچی، 1393) مشاهده می شود این جا هم نقش نهاد علم، موثر بوده اما خود باختگی حاصل از سیاست زدگی، به دلیل دیدگاه اجتماعی وجود ندارد. این مهم علاوه بر توجه و اعتقاد به مباحث علمی و تجربی در قرآن کریم نگاه افراد را به جنبه اجتماعی در میان تعالیم اسلام متوجه کرد تا هم کارایی دین و قرآن کریم را نشان دهند و هم برای آیندۀ خود تلاشی از جنس ارایه ی طریق کنند. بنابراین گرایشی که در این دوره به طور جدي در حوزه مطالعات قرآنی دیده می شود، «تفسیر اجتماعی» یا «تفسیر عصری» است که تمایل منطقی و ملایمی هم به مسایل علم تجربی دارد (ایازی،ج 1، ۱۳۷۶) به گونه ای که نوع نگاه مسلمانانی که در قرن هاي جدید با غرب در تماس بوده اند را در آنها می بینیم نگارش هایی که در آن رنگ و بوی این جهانی افزایش پیدا کرده و به طور کلی متاثر از نهاد قدرتمند سیاست جهانی با کمک نهاد علم تجربی است. &lt;ref&gt; رشیدرضا در مقدمه تفسیر المنار بیان می‌کند که طرز تلقی سید جمال و عبده از آیات قرآنی مرتبط با اعاده مجد و عظمت به جامعه اسلامی و مقابله با استعمار و اصلاح اجتماعی مسلمانان وی را تحت تأثیر قرار داده و او آن را نوعی تفسیر از رخدادهای اجتماعی دیده که او در هیچ‌یک از شیوه های تفسیری پیشینیان نمی‌یافته است. برای اطلاعات بیشتر رک: المنار، رشید رضا (م ۱۳۵۴ ق)، ج۱، قاهرة، دارالمنار، ۱۳۷۳ق، ص۱۰ – ۱۲.&lt;/ref&gt; <br /> از سویی در جهان اسلام، در اندیشۀ افرادی مانند محمد رشید رضا ( م 1935 م)، نوعی توجه به بحث« عرب گرایی» یعنی ساخت ملی یا نهاد ملیت، در سطح علمی نیز وجود دارد زیرا افراد متعلـق بـه این گروه بر این نکته اصرار دارند که فهم عرب از خطا های هاي قرآنی، فهـم عمیق تري است در واقع این توجه، از ویژگی های جریان گسست گرا ست که در عصر جدید ایجاد شده است. گسست گرایان معتقدند براي فهم نصـوص قـرآن و سنت باید تمام دوران 1400 ساله را نفی کرده و مسـتقیما بـه سراغ سـنت سلف اعراب زمان نزول برویم، درحالی که پیوست گرایان، سنتهاي انتقـال یافتـه در طـول این قرون را به رسمیت می شناسند. (فرمانیان، 1389) از در کنار هم قرار گرفتن افکار «طه حسین»( م 1973 م) و افکار« شیخ محمد عبده»( م1266 ق) یک جریان ادبی در جهان عرب ایجاد می شود کـه «تفسـیر اجتمـاعی» و به تبع آن مباحث مربوط به اعجاز را درحوزه« ادب و زبان» توسعه می دهد و در واقع آغازگر روشی است کـه افراد دیگري چون «محمد خلف الله» (م1983 م) این مسیر را ادامـه دادنـد. شخصـیت برجسته این جریان « امـین خولی» ( م 1966 م) است وی در قالب بیان نهضت ادبی خود، کاری در حوزۀ علوم انسانی و مباحث روان شناختی ارایه می دهد. ( همان، طیب حسینی، مرتضوی، 1400) این حرکت نیز، تا حد زیادی تفسیر اجتماعی- ادبی را گسترش می دهد اما جریان ادبی ایجاد شده، به جریان تدبر گرایی نیز کمک می‌کند.<br /> یکی از چهره های همسو با جریان تفسیر اجتماعی در ایران « طـالبوف تبریـزي»( م 1289ش) است. او براي تبیین مسائل اجتماعی سعی کرده برداشت جدیدی از آیات ارائه کند (طالبوف، شاه آبادی، 1397) بحث دیگر او، تأکید قرآن بر قانون و اجراي عدالت بوده چرا که با آغاز مشروطیت، مسالۀ قـانون و عـدالت بـه شدت در فضاي جامعه مطرح است (همان، معتمد دزفولی، 1394). طالبوف به خاطر مطالعاتی که در مورد فرهنگ غرب از طریـق آشـنایی با روسیه و عثمانی داشته سعی کرده مسائل جهان اسـلام را در قرآن پیگیري کند و به این واسطه از اسلام در برابر موج غرب گرایی به دفاع بر خیزد (همان). این چنین افکاری در جهان اسلام طبعا به استفادۀ بیش از پیش از قرآن انجامیده و مباحث محتوایی قرآن را به ویژه در خصوص قانون گذاری و مسایل اجتماعی برجسته می کند و به طور طبیعی اثری قابل تامل در مبحث اعجاز قرآنی می گذارد. در واقع او را باید همردیف افراد دلسوزی چون طنطاوی، طالقانی دانست که در اثر تماس با غرب، از نهاد های اجتماعی آنها تاثیر پذیرفته است. شخصیت دیگر «ابوعبدالله زنجانی»(م1360 ق) است که در اثر «اصول القرآن الاجتماعیـه» سعی کرده مجموعه قانونهایی از قرآن استخراج کند کـه بـه تنظیم روابط اجتماعی بپردازد.( زنجانی، بی تا، و مدرس، 1347) در همین راستاست « ملا عبدالرسول کاشانی» ( م1366 ق) که در «رسالۀ انصافیه» با موضوع مشروعیت مشروطه، اولـین نمونـه هاي طرح مباحـث «اومانیسـم&lt;ref&gt; اومانیسم (HUMANISM) واژه ای آلمانی بوده که در قرن نوزدهم ابداع شده، اما معنی و مفهوم آن در دوران رنسانس به کار رفته و در اصطلاح عام کنونی عبارت است از: «یک شیوه فکری و حالت روحی که شخصیت انسان و شکوفائی کامل او را بر همه چیز مقدم می شمارد؛ و نیز عمل موافق با این حالت و شیوه و تفکر». برای اطلاعات بیشتر ر ک : فرهنگ واژه ها، عبدالرسول بیات، فرهنگ و اندیشه دینی، 1386 و نیز نشریه معارف، امانیسم، مهر ماه سال 1382، شماره 14.&lt;/ref&gt; اسلامی» را ارایه داده و سعی می کند مبانی اومانیسـم غربـی را برای معتقدان، مورد نقد قرار دهد او در ایـن رسـاله تلاش کـرده مبـانی اومانیسـم را از دیدگاه قـرآن استخراج کند و نشان دهد که قرآن نیز براي انسان و افـراد جامعـه بشـري ارزش قائل شده است. ( رساله انصافیه، 1340).<br /> از برجسته ترین افراد متعلق به جغرافیای هند که تجدد گرایـی را بـه نحوي با استفاده از قرآن و در قالب مباحث دینی ارائه می کنند، «احمـد خان هندي» »(م 1898 م) است وی سعی می کند نهادهاي مدنی و فرهنگ موجود در غـرب را به نحوي در جهان اسلام «شبیه سازي» کرده و در عین حال مبانی اسلام را نیـز حفظ کند. به همین دلیل روشهاي کاري او هم در تفسیر علمی و هـم در تفسیر اجتماعی اش مبتنی بر نوعی مطالعه تطبیقی و البته عمدتا نادرست است و در واقع او آیـه را با فکر و اندیشه اي که دارد منطبق می کند. این گونه« تحمیل» در مبانی قرآنی باعث نتایج خاصی شده است. مثلا وی معجزه را به دلیل تخطی اش با قوانین طبیعت، منکر بوده وآن را به عنوان دلیلی بر نبوت و رسالت پیامبران نمی پذیرد. طبعا برخوردی این چنینی با مبحث مهم اعجاز، واکنش های مختلفی را نیز در پی خواهد داشت. در واقع نقش نهاد قدرتمند استعمار سیاست زده با سلاح علم را در امثال او باید دید( ایازی، 1387 ش). روشن است که نقش این گونه افراد نیز در گسترش دفاع از قرآن و مباحث اعجاز، برجسته است. افرادی در جواب به این تفکر، تلاش می کنند هم به اصل مبانی پایند باشند و هم معجزه را به طریقی عقلی اثبات کنند. شاید بتوان اولین کسی را که به او نقد وارد کرد را خود سید جمال دانست (اسدآبادی، 1393، 104-97) مشاهده می شود که نگاه اجتماعی ای که در بالا نمونه هایش ذکر شد، نوع توجه به مباحث اجتماعی و انسان شناسانه در قرآن کریم را تغییر داده و ضمن تقویت مباحث مربوط به محتوای قرآن کریم، توجه به اعجاز محتوایی آن را نیز، لاجرم تقویت خواهد کرد. <br /> د: اصلاح طلبان دینی: گروه دیگری از متاثران از شرایط اجتماعی «اصلاح طلبان دینی» هستند که بر خلاف گروه اصلاح طلبان سیاسی معتقدنـد اساسا در فهم از دین دچار مشـکل اند و لذا باید به سمت فهم صحیح از دین بروند. « عبده» از جمله کسـانی اسـت که بعدا در گروه اصـلاح طلبـان دینی قرار گرفت. همین جاست که می توان در المنار او و رشید رضا ذیل آیات تحدی و اعجاز و سایر آیات مرتبط، آیات بحث اخبار از غیب و نیز آیات مربوط به اعجاز بیانی و ادبی، اعجاز سلامت از اختلاف، اعجاز تشریع و قانون گذاری اشاراتی به اعجاز علمی و... را یافت. &lt;ref&gt; برای مثال می توان به آدرس های مقابل مراجعه کرد : المنار، رشید رضا، ج 1، ص223، ج3، ص245، ج7، صص 428-427.&lt;/ref&gt; از دیگر اندیشمندانی کـه در ایـن گـروه قـرار می گیرنـد؛ «جمـال الـدین قاسمی»&lt;ref&gt; عالم شافعی اهل دمشق و متبحر در فنون ادب برای اطلاعات بیشتر ر ک: احمد العلاونه (۲۰۱۱). العلماء العرب المعاصرون ومآل مکتباتهم. بیروت: دارالبشائر الإسلامیة.&lt;/ref&gt; (م 1332 ق) و «ابو الکلام آزاد»( م ۱۳۷۹ق) &lt;ref&gt; محقق، سیاست پیشه، خطیب، روزنامه‌نگار، ادیبِ صاحبْ سبکِ صاحبْ سبکِ زبانِ اردو، هم‌رزم گاندی و نهرو، نخستین وزیر آموزش و پرورش هندوستان پس از استقلال، برای اطلاعات بیشتر ر. ک: سیری در اندیشه سیاسی عرب، حمید عنایت،، تهران، جیبی، ۱۳۵۶ش. و نیز الموسوعه‌الاسلامیه، حسن امین،، بیروت، ۱۳۹۵ق ج 1.&lt;/ref&gt; هستند که صریحاً معتقد به اصلاحات دینی اند. این گروه دنبال فهم خا لص تري از دیـن اند به گونه ای که افرادي مثل «سید قطب» که به ایـن گروه تعلق دارد،بـه وضـوح اسـم کتـابش را «فـی ظـلال القرآن» می گذارد تا نام تفسیر بر آن نگذارد و همین گونه است سید محمود طالقانی و نام گذاری « پرتویی از قرآن».(پاکتچی، 1395) در واقع اینجا ارتباط میان گسست گرایی و اصلاح طلبی دینی به نحو بارزی مشخص شده و نقش نهاد سیاست علم زده و نهاد ملیت، قومیت گرایی یا ساخت قوی مرتبط برجسته می شود. اکنون به نوعی مسالۀ بازگشت به دین آغاز شده است. بنابر این در مجموع، این حرکت ها، زمینه را برای پرداختن به مباحث اعجاز قران در محتوا از جمله اعجاز علمی و تشریعی و اجتماعی به شکلی نو و با نگرشی جدید هموار تر می کند. گرایش اصلاح طلبی دینی در آثار شیعیانی چون «شریعت (محمد حسـن) سـنگلجی» (م1322) نیز بروزمی یابد. مبناي اصـلی آنچـه کـه شـریعت سـنگلجی مطـرح می کند، نوعی تهـذیب گرایی اسـت، یعنـی معتقـد اسـت در طـی قـرون متمادي پیرایه هایی به دین بسته شده و اکنون باید این پیرایه ها را بـزدا ییم و لازمه اش مراجعه مجدد به متون اصلی و قرآن است. وی معتقد است براي فهم قرآن، کلیـدهایی لازم اسـت کـه ایـن کلیـدها در خود قرآن وجود دارد و به این ترتیب براي اینکه شکل تحریف شـده دیـن، ما را فریب ندهد، می بایست به سمت قرآن که یـک مـتن اصـیل اسـت حرکـت کنیم.( شریعت سنگلجی،، بی تا،، خان محمدی، 1392) مشاهده می شود، گرایش اصلاح طلبی، نوگرایی و به نوعی گسست گرایی، به توجه بیشتر به قرآن کریم انجامیده و راه را برای تحقیقات بعدی آماده کرده است. تحقیقاتی از جنس توجه به معارف قرآن در ابعاد علمی، اجتماعی و اقتصادی که قبلا به آن اشاراتی شد. البته همۀ این ها حاصل هجوم بی رحمانۀ نهاد قدرتمند سیاست علم زده بود که جریان دینی را چند پاره کرد اما به هر حال بازگشت به دین را شکل داد، بازگشت به دینی که حاصلش توجه بیشتر به قرآن و نو اندیشی در آن در ابعاد علمی، اجتماعی و سیاسی بود.<br /> ==3.1.4. اتفاقات فرهنگی پهلوی اول==<br /> در عین حال بعضی اتفاقات فرهنگی نیز در دوره پهلوی اول – یعنی نهاد حاکمیت و نظام سیاسی وابسته به غرب - در ایـران رخ داده که ظاهرا نقش موثری در حوزه تفسیر و علوم قرآنی و مشخصا اعجاز قرآن کریم داشته است. این اقدامات بی تاثیر از وابستگی شاه از جریان علم زدگی سیاسی نبود. شکل گیري وزارت فرهنـگ و انتخاب افرادي مثل «علی اصـغر حکمـت» ( م1359 ش) بـه عنـوان وزیـر فرهنـگ از جملۀ این موارد است که اقدام به انتشار مجموعه ای از کتب دینی و تفسیري و تأسیس دانشگاه کرده و به طـور جـدي به مسائل اسلامی و قرآنی می پردازند اما در راس مدرسان و مولفان این مجموعه ها افرادی از تحصیل کرده های حوزوی اند که ضمنا به نظام« حوزه» منقد و به آن پایبند نبوده اند افرادي مثل علی اصغر حکمت وبدیع الزمان فروزانفر (م 1349 ش) که تحصیلات بومی در نظام سنتی ایران داشتند، اما رضاشاه طبیعتا از کسانی استفاده کرد که که جزو گروه منتقدات جدی شیوه معمول مطالعات دینی باشند (پاکتچی، 1386).<br /> الف: توجه بیشتر به تفسیر و علوم قرآنی : عمده ترین انتقاد این افراد به نظام تک بعدی حوزه است که به فقـه و اصول در آن خیلی پرداخته شده و به رشته هاي دیگر مثل فلسفه، علـوم قرآن و حدیث و تاریخ توجه اندکی می شود&lt;ref&gt; البته این دیدگاه به احتمال زیاد، متاثر از شخصیت شخص وزیر فرهنگ و منسوب به رضا شاه بود، چرا که او، از شاه بسیار می ترسید. برای اطلاعات بیشتر رک: دانشنامه جهان اسلام، عبد الحسین آذرنگ، 1393 و نیز:<br /> EIr (2003). &quot;Hekmat, ʿAli-Aṣḡar&quot;. Encyclopædia Iranica. XII, Fasc.. New York: Bibliotheca Persica Press. 2 .145-149&lt;/ref&gt; و به همین دلیل است کـه پرداختن به مباحث قرآنی و علوم قرآنی جدی گرفته می شود و این مساله، راه را برای نگارش های بعدی فراهم می سازد تا افرادی مانند آیت الله طالقانی و محمد تقی شـریعتی ( م 1366ش) به نوشتن تفاسیر جدید اقدام کنند.<br /> ب: بومی سازی و عمومی سازی تفسیر با تکیه بر زبان فارسی : گرایش مهم دیگر در این دوره، گرایش به« بومی و عمومی سازي تفسیر»، تکیه بر «زبان فارسی» توسط نهاد حکومت است که با ملیت همراه شده و بحث دیگر ترجمۀ قرآن کریم است. در همین راستا تفسیر ابوالفتوح رازي ( م 529 ق) انتشار می یاید و افرادي مانند میرزا ابوالحسـن شـعرانی( م 1393 ق) مـأمور بـه تصحیح آن می شوند و این موضوع نشان می دهد فارسی بودن تفسیر بـراي آنهـا دارای اهمیت است. همین گونه است تصحیح و انتشار تفسیر « کشف الاسرار » میبدی. &lt;ref&gt; علی محمد هنر می نویسد که: «این تفسیر، مشتمل بر ده جلد است که هر جلد، دارای حدود ۸۰۰ صفحه است و دانشگاه تهران به اشارت علی‌اصغر حکمت، پی به ارزش این تفسیر شریف برد و تصویب نمود که هر ده مجلد به اهتمام ایشان، به زیور طبع آراسته گردد. این کتاب، توسط انتشارات امیر کبیر به‌صورت مکرر تجدید چاپ شده است ...»، هنر، گشت و گذار در کشف الاسرار، 1376، ص 2، برای اطلاعات بیشتر ر ک: همو، همان، آیینه پژوهش 1376، شماره 44.&lt;/ref&gt; ( همو، 1395) جریان دیگر، گرایش به ترجمـه فارسـی قرآن است. از جمله ترجمـه ی تفسـیري «زین العابدین رهنما» (م1368 ش) به نام «تفسیر رهنما» یعنی کـار مشـترك او و تعـدادي از اساتید حوزوي و دانشگاهی ونمونه دیگر، ترجمه «بدیع الزمان فروزانفر»، است او یک ترجمه کامـل از قـرآن تهیـه کـرده کـه مفقود شده و تنها دو بخش آن موجود است. آنچه اکنون منتشر شده است کتابی است با عنوان «آیات منتخب از کلام الله مجید » که منتخبی است از آیات قرآن مجید به ترجمه ی وی که میان سال‌های ۱۳۱۳ تا ۱۳۱۷ و بعضا از ۱۳۴۴ تا ۱۳۴۸ به مناسبت انجام یافته است (پاکتچی،1376).<br /> به علاوه، گاهی با «تفاسیر ابتدایی» مواجه می شویم یعنی مفسـر، قرآن را به صورت ابتدا به ساکن تفسیر کرده و به تفاسیر<br /> پیشین – ولو سلف- هیچ مراجعه ای نشده است. بنابر این همین بومی سازی و سهل الوصول کردن جریان تفسیر، باعث شد تا تفسیر دانی و تفسیر نویسی با جریان تدبر گرایی – که به آن خواهیم پرداخت – همراه شده و زمینه را برای اظهار نظر های افرادی غیر از محققان حوزوی و درس خوانده و متتبع در قواعد تفسیر فراهم آورد. ( همان) این تفاسیر را باید در دستۀ تفاسیر گسسـت گرا قلمداد کرد کـه بـه دنبـال جریان هاي اجتماعی آن عصر هستند تا بدون توجه به سنت گذشته، برداشتی نو بیافرینند. افرادی در ایـن زمینه کار کردند که به عنوان نمونه می توان به «سید ضیاء الدین طباطبایی»،(م 1348 ش) رئیس‌الوزرای ایران تا چهارم خرداد هزار و سیصد اشاره کرد. او کتابی به نام «تفسیر روشن» یا « تفسیر روشنی» دارد و در مقدمه آن هدف خود را از تفسیر و روش نوشتن آن را توضیح آسان آیات الهی به روشی ساده بیـان کرده است. صدرالدین الهی نیز در بخش «گفته‌ها و نگفته‌هایی از سید ضیا» ی کتابش، از این تفسیر جزوه گونه یاد می کند (الهی،1394).<br /> ج : تلاش در جهت به کارگیری اهل سنت : انتقاد دیگری که «وزارت معارفی ها» به حوزه داشتند، دفاع تمام قد حوزه از تشیع بود، بنابر این حاکمیت، در صدد کاهش فاصله بـین شـیعه و اهـل سـنت برآمد و در این راستا از علماي اهل سنت در دانشگاه استفاده کرد&lt;ref&gt; البته شواهد نشان می دهد که حاکمیت در صدد تفرقه بوده و یا نسبت به روحانیت برنامه داشته و به مسالۀ وحدت، چندان توجهی نمی کرده است اما به هر حال برخی اقدامات مانند ازدواج ولیعهد با فوزیه در آشنایی دو اقلیم ایران و مصر و شیعه و سنی موثر بوده است .برای اطلاعات بیشتر ر ک: ازدواج ولیعهد با فوزیه و وحدت شیعه و سنی!، رسول جعفریان، فقه سیاسی، 1393 ش، موجود در آدرس: parsine.com/000wU4 .&lt;/ref&gt; ، مثلا یک عالم شافعی یعنی « احمـد ترجـانی زاده»( م 1359 ش) بـه عنـوان اسـتاد دانشگاه تازه تأسیس تبریز در شهر ی تماما شیعی منصوب می شود او پس از مدتی رئیس دانشکده ادبیات شده و سالها ریاسـت آن را بـر عهده دارد اما در این مدت، تفسیر جزء سی امی با عنوان « شگفتیهای آفرینش» می نویسد که در آن به اعجاز قرآن کریم توجه شده و همین جریان، مسیر نگارش های اعجازی را روشن تر می کند. (ترجانی زاده،1350) در آثار دیگر او نیز، ما نوعی از توجه به اسلام و عظمت آن را می بینیم، مشابه کاری که علمای مصری در آیات علمی قرآن کریم انجام دادند تا نشان دهند، قرآن چیزی از تمدن جدید علمی بشر ندارد (قنبری، 1386) در واقع می توان وی را در قامت یک مصلح فرا مذهبی دید و این امری است که بر جریان رایج بازگشت به مجد و عظمت اسلام در آن دوران، دامن می زند.لذا این اقدامات دولت، به جای آن که به نفع نهاد قدرتمند علم زدگی سیاسی جهانی باشد، به ضرر آن ها تمام شد.<br /> 3.2. انسان قرن بیستم و تولد تدبر گرایی <br /> البته عمومی سازی تفسیر و فهم قرآن کریم، به جز ایران در جهان اسلام هم به راه افتاد و بی تاثیر از نقش انسان تربیت شده در قرن بیستم توسط نهاد های مختلف نبود که ترجیح می داد به نحوي خـودش هـم در فهـم، نقشـی داشته باشد ( طاهری، عزیز خانی، 1390) محققان علوم قرآنی هم تا حدي این نقش را به رسمیت شناخته اند، بنابر این طیفی از تفاسیر قـرن حاضـر بـا چنـین روی کردی نوشـته شـده اند. در واقع عمومی سازی تفسیر متاثر از نهاد سیاست علمی بود و البته تفکر حاصل از علم گرایی یعنی نهاد علم که این دو با هم همراه شده و ابتدا توسط سید قطب به جهت عدم استفاده از روش های سلف و سنت تفسیری- مانند به کارگیری روایات و اخبار- به کار گرفته شده و در نهایت برای به دست آوردن ابزارهای تخصصی- به جز ابزار عمومی زبان- جهت این نوع از تفسیر، به جریانی ادبی در مصر منجر شد جریانی که در الازهر، دانشکده اي به نـام دانشکدۀ ادبیات به وجود می آورد ( سرو قامت، 1382)، افرادی چون «طه حسین» ابزارهـاي جدیدي را در زمینه ی نقد و مطالعه ادبی ایجاد می کنند ( الجندی، 1977) و «امـین خولی» ( م 1966 م) بزرگترین نظریه پرداز مطالعات ادبی در دوره معاصـر نیز آثار متعـددي در حـوزه مباحـث ادبـی قـرآن تألیف می کند ( طیب حسینی، مرتضوی، 1400) بعـد از او شـاهد ادامـه افکـارش در «علـی عبدالرزاق» ( م 1966 م)، «محمد خلف الله» و «نصر حامد ابوزید » ( م 2010 م) هستیم که بـه دنبـال نوعی تحول در ابزارهاي تدبرند. (پاکتچی، 1398) لازم به ذکر است که ایران بیش از هر جایی از مصر پیشگام تاثیر گرفته است. ( همان) بنابراین همین فضا در آن روزگار بر افرادی چون مرحوم طالقانی نیز موثر واقع شده و وی در تفسیر خود به کاربرد ساختاری واژگان و نقش آهنگ آنان و هماهنگی با مقاصد و معانی آیه توجه کرده و حتی در مواردی با هدف اثبات مطالب علمی آیات، از این رابطه بهره می جوید( طالقانی، 1348: 3).<br /> اما عدم پاسخ گویی کافی این نوع از روش تدبری مبتنی بر ابزارهای زبانی، نوع دیگري از تدبر، با عنوان تدبر مبتنی بر معنویت، سیر و سلوك – که می توان آن را اشراقی نامید- به وجود می آورد. تدبری که تهـذیب نفس و دستیابی به درجات معنویت را مایه فهم قرآن می داند. &lt;ref&gt; از شخصیتهاي برجسته در این زمینه «علی صفایی حائري» ( م 1387 ش) «عین صاد» است که در کتاب «تطهیر با جـاري قـرآن» هرچنـد کـه بـی توجه به ابزارهاي علمی نیست و آشنایی با علومی همچون لغت را نفـی نمی کند اما عمده ترین چیزي که به عنوان ابزار فهم قرآن بر آن تأکیـد می کنـد، «سیر و سلوك معنوي» است.(حایری، 1381، ج1،ص42).&lt;/ref&gt; اما این روش هم گویا نبوده و برای جبران، از ابزارهـاي علمی و معنوي در کنار هم حاصل می شود که می توان این روش را «روشی ترکیبی» دانست. اما باز در هیچ کدام از سه نوع تدبر ذکر شده، چهار چوب و مبنای قابل دفاعی ارایه نشده است. طبعا شکل گیری این چنین شیوه ای به رونق مباحث قرآنی و خصوصا جنبه هایی که نشان از برتری آن دارد به صورتی بی قاعده می انجامد. شاید حاکمان پهلوی هم مایل به رسیدن به چنین نتیجه ای بودند چرا که« رواج این نوع تدبر گسست گرا در میان عامه مردم موجـب رواج «دین فردي» شده که عمدتا روان شـناختی اسـت و تنش هاي فردی انسان را بر طرف کرده و زندگی معنا داری می آفریند ولی دیـن جمعـی را تضعیف می کند. بنابر این تدبر گسست گرا نتیجه ای جز انهدام دین جمعی ندارد و عامـل تفرقـه اسـت یعنی کارکرد مهم دین که میثاق اجتماعی و عامل وحـدت است را از میان می برد» ( پاکتچی، 1389 :325). <br /> 3.2.1. گرایش به تفسیر انسان شناسانه <br /> جریان توجه به قرآن و دین موجب شد مسلمانان به مسایلی چون انسان شناسی همراه با نگاشته های علمی نیز متوجه شوند یکی از اولین نمونه های متفاوت آثار دکتر «محمـد حمیـد الله حیدر آبادی»&lt;ref&gt; محقق نامدار اسلامی، یکی از علمای بزرگ شبه قاره هند و نخستین مترجم قرآن به زبان فرانسه است. وی مسلط به 17 زبان بوده و بیش از 250 کتاب نوشته است. برای اطلاعات بیش تر ر ک : زیر نویس مقاله پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، پیام یونسکو، شهریور و مهر 1360 - شماره 138 (‎4 صفحه - از 6 تا 7، از 9 تا 10) و نیز تارنما ویکی نور و اصلاح نت به ترتیب با آدرس های: wikinoor.ir و http://islahnet.com/.&lt;/ref&gt; ( م2002 م) است مهمترین اثر او در مورد موضوع مورد بحث، مقاله اي است به فرانسـوي بـه نـام «الایلاف» یـا «روابـط اقتصـادي دیپلماتیـک» در مورد آیـه «لِـإیلافِ قُرَیْش» که وی سعی کرده با مطالعه روابط اقتصادي مکه با سرزمینهاي دیگر مفهـوم ایلاف و سوره ي قریش را مورد بازبینی قـرار داده و فهـم جدیـدي از ســوره ي قـریش ارایه دهد. از دیگر افراد موثر در این زمینه می توان به «محمد طالبی تونسی»(م 2017 م) اشاره کرد که دو اثر او یعنی« عيال‌ الله‌ »و «امت‌ الوسط» از جمله شاخص ترین کتب دهـه80م در جهان اسلام در مورد انسان شناسی با روشی علمی است که از سوی منتقدین، مقالات مختلفـی در نقـد و ارزیابی آن ارائه شده است. ( عصمتی و دیگران، 1400) شاید ظهور افراد ی چون طالبی، حاصل سياست آموزشي فرانسويان، در تونس باشد جرياني كه بر بازخواني ميراث اسلامي به ويژه تفاسير قرآني كلاسيك تأكيد دارد ( همان) و این موضوع نشان از دخالت نهاد حاکمیت و سیاست در شکل گیری فهم جدید در قرآن دارد مساله ای که در مورد دکتر حمید الله هم تا حد زیادی قابل تعمیم است ( همان)، و این فهم جدید حرکت به سوی برداشت های فوق العاده و اعجاز گون را هموار می سازد. «محمد ارغون ( ارکون)» ( م 2010 م) الجزایری نیز تحت تاثیر زندگی با مسیحان کاتولیک و فضای چند فرهنگی الجزایر ( علیخانی و دیگران، 1390)، در زمینۀ مطالعات انسان شناسانه - از جمله مفهوم مسلمان – شهروند - آثار متعدد به جای گذاشته است. (همان) مجموعۀ این تحولات باعث رواج مباحث علمی و اجتماعی در جهان اسلام و به تبع آن گسترش مباحث مزبوط به اعجاز قرآن کریم شد. حجم و تنوع آثار معرفی شده در قبل، بازگو کنندۀ این مساله است. اما باید تلاش بسیار نهاد سیاست و حکومت غربی در جوامع اسلامی از سویی و تلاش متنوع نهاد دین و دانشمندان را در واکنش به آن نهاد قدرت مند، مد نظر قرار داد. به هر حال، گفتمان علم زدگی حاصل از رواج فکر علمی نهاد حاکمیت، بر گفتمان تفکر دینی چیره شده و جهان اسلام و مباحث مرتبط با علوم قرآنی و در مورد کار ما اعجاز قران کریم را دگرگون کرد. <br /> =4. نتیجه گیری و پیشنهاد=<br /> با نگاهی اجمالی به آنچه گذشت می توان نتیجه گرفت که نقش مهم نهاد سیاست علم زده و وابستگان آنان در ایجاد گفتمان پاسخ گویی و دفاع توسط نهاد دین و ساخت های مرتبط باید همواره مد نظر قرار گیرد نقشی که در اثر ضعف نهاد دین و ساخت های آن به دلایل مختلف، باعث واکنشی انحرافی و افراطی اولا در زمینۀ اعجاز علمی و ثانیا در سایر جنبه های آن خصوصا اعجاز در زمینه های اجتماعی شد و متاثر از جهان غرب، باز هم در قرن معاصر، تغییر یافت، واکنشی که می توانست فعالانه تر بوده و در جهت تفکر علم زده نباشد. این امر لزوم توجه بیشتر به جریان های آینده ایجاد شده توسط نهاد استعمار و ضد دین را بیش از پیش روشن کرده و ضرورت تقویت نهاد دین و حکومت دیتی – و نه دین حکومتی- را در جهت مقابله با آن، واضح می کند. بنایر این برای آن که سمت جریان مباحث اعجاز عوض شده و به جای دفاع و انفعال، فعالانه و با تسلط با جهان پیرامون در مباحث مهم اعجاز، به گفتگو بنشینیم، باید « همگرایی» علمی و عملی جهان اسلام – با همایش ها و مراودات علمی، فرهنگی، اقتصادی و. .. افزایش یافته و در ضمن، «وحدت داخلی» کشورهای مسلمان موثر در بحث اعجاز قرآن مانند ایران، مصر، مالزی، ترکیه و هند نیز با هوشیاری و آگاهی بخشی ملت ها ارتقاء یابد، به علاوه با ارتقاء این وحدت، به تشکیل «هیاتی اندیشه ورز» داخلی و بین المللی- در راستای هدایت گفتمان پاسخ گویی یا ایجاد آن- منجر شود که حرکات و نقشه های دشمن حقیقت و اسلام را شناسایی کرده و با فرماندهی واحد و تقسیم کار، قدرت مندانه عمل کنیم. این اقدامات زمینه ی«دفاع فعالانه» را با تقویت نهاد دین به معنای واقعی و مبارزه با دین حکومتی و احیاء «حکومت دینی» به معنای درست کلمه فراهم می آورد امری که می تواند از وظایف آن هیات اندیشه ورز بوده و با توکل و کار مداوم، میسر خواهد شد.<br /> <br /> =پانویس و منابع=<br /> <br /> [[رده:مقاله]]<br /> [[رده:جامعه شناسی معرفت]]<br /> <br /> {{پانویس|2|اندازه=ریز|30em}}<br /> <br /> <br /> <br /> 1. قرآن کریم<br /> <br /> 2. اسد آبادی، سید جمال الدین، 1393 ش،( مقالات جمالیه)، جمالی, ابوالحسن، اسلامی.<br /> <br /> 3. اسکندرانی، محمدبن‌احمد(1389 ق، (الاسرار النورانیه)، بی نا. <br /> <br /> 4. ایلخانی، محمد، ۱۳۸۲ش، (تاریخ فلسفه در قرون وسطی و رنسانس)، تهران: سمت. <br /> <br /> 5. آذرنگ، عبد الحسین، 1393 ش، ( علی اصغر حکمت)، دانشنامه جهان اسلام، <br /> <br /> 6. آشتیانی، منوچهر، ۱۳۸۴ ش، (جامعه‌شناسی شناخت) (مقدمات و کلیات)، قطره.<br /> <br /> 7. آقاگل‌زاده، فردوس، ۱۳۸۵ ش، (تحلیل گفتمان انتقادی)، تهران، علمی و فرهنگی.<br /> <br /> 8. برگر، يتر و توما الکمتن، 1387 ش، (ساخت اجتماعي واقعيت)، مجیدی، فریبرز چ دوم، تهران، علمي و فرهنگي. <br /> <br /> 9. بیات، عبد الرسول، 1386 ش، (فرهنگ واژه ها)، فرهنگ و اندیشه دینی. <br /> <br /> 10. پاکتچی، احمد 1389. تاریخ تفسیر. انجمن دانشجویی الهیات دانشگاه امام صادق علیه‌السلام.<br /> <br /> 11. جمعی از نویسندگان، 1398 ش، (اعجاز القرآن)، بخش کتاب شناسی، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی. <br /> <br /> 12. چالمرز الن، (1378)، ( چیستی علم)، درآمدی بر مکاتب علم‌شناسی فلسفی ترجمه سعید زیبا کلام، تهران سمت. <br /> <br /> 13. حمصي، نعيم( نقد و تعليق) : (1400 ق) (تاريخ فكره اعجاز القرآن منذالبعثه النبويه حتي عصرنا الحاضر)، الرساله، بیروت، الطبعه الثانیه، <br /> <br /> 14. خویی، سیدابوالقاسم (1385) مرزهای اعجاز. سبحانی، جعفر، موسسۀ امام صادق علیه‌السلام. <br /> <br /> 15. رشید رضا، محمد، (۱۳۷۳ ق) ( المنار)، قاهرة، دارالمنار، ج 1.<br /> <br /> 16. رضایی‌پناه، امیر و شوکتی، مقرب،(1395 ش)، (تحلیل گفتمان سیاسی)، امر سیاسی به‌مثابه یک برساختِ گفتمانی، ترجمه مقالاتی از ارنستو لاکلا، شنتال موف، نورمن فرکلاف، روث، تیسا. <br /> <br /> 17. زنجانی، ابوعبدالله، (1348ش)، ( اصول القرآن الاجتماعیه)، بی نا.<br /> <br /> 18. سلانیکی، مصطفی افندی، صالحی، نصرالله ، بن علی، حسین، ( 1390 ش) (تاریخ سلانیکی)، طهوری. <br /> <br /> 19. سلطانی، سید علی اصغر، ۱۳۸۳ش، (قدرت، گفتمان و زبان: سازوکارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی ایران)، نی.<br /> <br /> 20. سیدی، سید حسین، 1392 ش، (سیر تاریخی اعجاز قرآن)، مشهد، دفتر تبلیغات خراسان رضوی.<br /> <br /> 21. سيد قطب‌؛ سید ابراهیم حسین شاذلی، 1359 ش، (تصوير فني‌؛ نمايش‌ هنري‌ در قرآن‌)، عابدي، محمد علی، تهران‌، مركز نشر انقلاب‌.<br /> <br /> 22. شریعت سنگلجی، محمد حسن، ( بی تا)، (کلید فهم قرآن)، دانش.<br /> <br /> 23. صاحبی، محمد جواد، (1400 ش)، (سید جمال الدین اسدآبادی؛ بنیان گذار نهضت احیای فکر دینی)،، بوستان کتاب. <br /> <br /> 24. طالبوف، ع‍ب‍دال‍رح‍ی‍م‌ طال‍ب‍وف‌؛۱۳۹۴ش، (کتاب احمد یا مسایل‌الحیات) به ضميمه ترجمه قانون اساسی دولت ژاپن، فرامرز معتمددزفولی. تهران، شیرازه.<br /> <br /> 25. طالبوف، عبدالرحیم‌بن‌ابوطالب (1397). سفینه طالبی. شاه‌آبادی. حمیدرضا، تهران: مدرسه.<br /> <br /> 26. علیزاده، عبدالرضا و دیگران؛ (1385ش) (جامعه‌شناسی معرفت) (جستاری در تبیین رابطه ساخت و کنش اجتماعی و معرفت‌های بشری)، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چ دوم. <br /> <br /> 27. عنایت، حمید،(۱۳۵۶ش، (سیری در اندیشه سیاسی عرب)، تهران، جیبی.<br /> <br /> 28. کاشانی ملاعبدالرسول، 1340 ش، (رساله انصافیه)، بی تا. <br /> <br /> 29. کوهن، تامس، ۱۳۶۹ ش، (ساختار انقلابهای علمی)، آرام،احمد، سروش، تهران.<br /> <br /> 30. کوئن، بروس، ۱۳۶۹ ش، (مبانی جامعه شناسی)، توسلی غلام عباس و فاضل،رضا.، سمت، تهران، چ نهم. <br /> <br /> 31. کیوان قزوینی، عباسعلی، ۱۳۶۳ ش، ( گفتارهای کیوان) (در هفت رساله)، مدرسی چهاردهی، نورالدین، تهران.<br /> <br /> 32. لاهوری، محمد اقبال، 1397 ش، (احیای فکر دینی در اسلام)، شرکت سهامی انتشار. <br /> <br /> 33. لوپز، خوزه و اسکات، جان، 1385 ش، (ساخت اجتماعی)، قاضیان، حسین، نی. <br /> <br /> 34. محسنی، منوچهر؛ 1372 ش، (مباني جامعه‌شناسی علم)، تهران، کتابخانۀ طهوری.<br /> <br /> 35. مدرس محمد علی،۱۳۴۷ ش، ( ریحانه الادب)، ج۲، تبریز، بی نا.<br /> <br /> 36. مولکی، مایکل، 1384، (علم و جامعه شناسی معرفت)، کچوئیان، حسین، ج 1، نی.<br /> <br /> 37. نظام تهرانی، نادر 1387، ( تاریخ آداب اللغه العربیه فی العصر الحدیث)، منهاج.<br /> <br /> 38. نفیسی، شادی، 1397 ش، (جریان شناسی تفسیر علمی)، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.<br /> <br /> 39. نقوی، علی محمد، 1361 ش، (جامعه شناسی غرب گرایی)، امیر کبیر، تهران. <br /> <br /> 40. ولایتی، علی اکبر، 1391 ش، (آفرینندگان فرهنگ و تمدن اسلام و بوم ایران)، امیرکبیر. <br /> <br /> 41. EIr 2003). &quot;Hekmat, ʿAli-Aṣḡar&quot;. Encyclopædia Iranica. XII, Fasc. 2. New York: Bibliotheca Persica Press. p. 145-149<br /> <br /> 42. Haidar, J.I. , 2012. &quot;Impact of Business Regulatory Reforms on Economic Growth,&quot; Journal of the Japanese and International Economies, Elsevier, vol. 26(3), pages 285–307, September<br /> <br /> 43. اسد علیزاده، اکبر، 1381 ش، «سکولاریزم و اسلام»، مبلغان خرداد، شماره بیست ونه.<br /> <br /> 44. توکل، محمد، منوری، نوح، (1395 ش، «کاربرد نظريۀ گفتمان در جامعه شناسي معرفت»، معرفت فرهنگی، اجتماعی، سال هفتم، شماره سو م، پياپي 27. <br /> <br /> 45. جعفر زاده کوچکی، علیرضا، شهریاری نسب، سروش، دهقانی، فرزاد، (1395 ش)،پژوهش های فلسفی - کلامی سال هفدهم شماره سوم (پیاپی 67).<br /> <br /> 46. حسنوند، محمد، (1396ش)، اندیشه کلامی و سیاسی علامه شیخ محمد عبده، جستارهای حقوق عمومی سال اول، شماره 2.<br /> <br /> 47. شجاعی، حسین، هوشنگی، حسین، رضایی مقدم، محمد رضا، (1394ش)، «گونه شناسی انتقادات بر تفسیر عرفانی و تحلیل آن»، مطالعات قرآن و حدیث، سال نهم. <br /> <br /> 48. شرف الدین، سید حسین، ( 1389 ش) «دین و نهادهای اجتماعی»، معرفت فرهنگی اجتماعی سال دوم شماره 1 (پیاپی 5)<br /> <br /> 49. طاهری سرتشنیزی، اسحاق، عزیزخانی، احمد، (1390 ش)، انسان شناسی پست مدرن و نقد آن از منظر آموزه های دینی، انسان پژوهی دینی، دوره 8صفحه 35-64 25<br /> <br /> 50. طیب حسینی، سید محمود، مرتضوی، ابراهیم، (1400 ش) اعتبار سنجی نظریۀ اعجاز روان شناختی با تاکید بر آراء امین الخولی، آموزه های قرآنی،دورۀ 18، شماره 33<br /> <br /> 51. کوزر، لویس، ترجمه سبزیان سعید، (1373 ش)،«جامعه شناسی معرفت»، نامه علوم اجتماعی، شماره 7 <br /> <br /> 52. گلستانی، صادق (1385). جامعه شناسى معرفت در قرآن صادق گلستانى، معرفت، 109 <br /> <br /> 53. محیطی اردکان، محمد علی، (1392 ش)،پیشینه رابطه علم و دین در اسلام و غرب،معرفت، سال بیست و دوم، شماره ۱۸۸<br /> <br /> 54. مصطفوی فرد، حامد، (1400 ش)، «بازتعریف مکتب اخباری‌گری»، کتاب قیم.<br /> <br /> 55. ویسی، زاهد؛ (1384 ش)، اسلامی سازی دانش (طرحی برای گذار از سکولاریسم)، بازتاب اندیشه، شماره 61. <br /> <br /> 56. هنر علی محمد، (1376 ش)، گشت و گذار در کشف الاسرار، آیینه پژوهش، شماره 44.<br /> <br /> همایش: <br /> <br /> 57. باقری بنجار، حمدی، یخی(1393ش)، «درآمدی بر جامعه شناسی معرفت از دیدگاه اسلام»، دومین کنفرانس ملی جامعه شناسی و علوم اجتماعی، تهران، https://civilica.com/doc/348799 <br /> <br /> مجازی: <br /> <br /> 58. جعفریان، رسول، (1393 ش)، ازدواج ولیعهد با فوزیه و وحدت شیعه و سنی!،فقه سیاسی، پایگاه اینترنتی پارسین : parsine.com/000wU4 دسترسی در تاریخ 18/8/1400<br /> <br /> 59. جمعي از نويسندگان، ( 1392 ش)، «علمای قرن سیزدهم»، پایگاه رایانه ای ویکی فقه: http://wikifeqh.ir دسترسي در تاريخ 8 آبان 1400<br /> <br /> 60. خالدی، سمانه (1393ش)،«جامعه شناسی معرفت»، پایگاه اینترنتی پژوهۀ باقر العلوم، http://pajoohe.ir، دسترسی در 14/07/1400 ش<br /> <br /> 61. فلاح زاده، محمد هادی، (۱۳۹۷،‏ش). «نهاد اجتماعی چیست؟» نقش دین به مثابه یک نهاد اجتماعی، پايگاه اينترنتي تبيان زنجان. دسترسي در 4 خرداد 1397:<br /> http://tebyan-tabriz.ir/?MID=21&amp;Type=News&amp;ID=183746، <br /> <br /> 62. : Discourse Analysis – What Speakers Do in Conversation. Linguistic Society of America&quot;. www.linguisticsociety.org. Retrieved. 20-20-2016.</div>

حمدی حاجی اسمعیلی اردکانی