شبکه نخبگان و قرآن‌کاوی - مشارکت‌های کاربر [fa]

بررسی بازتاب قرآن کریم در آثار نویسندگان روس و ترجمه‌های آن به زبان روسی (مقاله)

2025-12-07T08:06:23Z

بهاره چراغی ۲: صفحه‌ای تازه حاوی «=چکیده= در ادبیات دوران مختلف روسیه، علاقه و تمایل فراوان به آشنایی و درک فرهنگ و اعتقادات دیگر ملل را می‌توان به وضوح مشاهده کرد. در ادبیات روسیه شاعران و نویسندگان بی‌شماری هستند که با الهام از مفاهیم و داستان‌های قرآنی و تحت تأثیر حکمت و ف...» ایجاد کرد

=چکیده=
در ادبیات دوران مختلف روسیه، علاقه و تمایل فراوان به آشنایی و درک فرهنگ و اعتقادات دیگر ملل را می‌توان به وضوح مشاهده کرد. در ادبیات روسیه شاعران و نویسندگان بی‌شماری هستند که با الهام از مفاهیم و داستان‌های قرآنی و تحت تأثیر حکمت و فرهنگ شرقی آثار جاودانی را خلق کردند. شاعران و نویسندگان روسی در آثارشان از حکمت مشرق زمین، مفاهیم و داستان‌های قرآنی و مقدسات اسلامی سخن به میان آورده‌اند كه این آثار، براي خوانندگان مشرق زمين جذابیت بسیاری دارند. وجود مرزهای طویل و مشترک روسیه با ایران که از دیرباز زمینه‌ی ارتباطات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دو ملت را فراهم‌کرده‌ بود، همچنین وجود مناطق مسلمان‌نشین قفقاز در خاک روسیه و انتشار فرهنگ اسلامی از این طریق و نیز ترجمه فراوان اشعار شاعران بزرگ ایرانی ازجمله مولوی، سعدی، حافظ به زبان روسی در اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم و وجود دین اسلام در روسیه به عنوان دومین دین که ریشه در تاریخ این کشور دارد، از عوامل مهم توجه نویسندگان روسی به فرهنگ و اعتقادات دینی مشرق زمین می‌باشد. در این مقاله ضمن بررسی برخی از آثار نویسندگان روسی، سعی‌شده‌ است تا بر بازتاب قرآن کریم و فرهنگ اسلامی در آثار آنان اشاره ‌شده، دلایل این امر شناسایی شده و ترجمه‌های قرآن کریم به زبان روسی به صورت مختصر مورد بررسی قرار گیرد. از نتایج این مقاله می‌توان بر آشنایی نویسندگان روس با قرآن، انعکاس برخی از مطالب آن بر اساس ذوق شاعرانه خود نویسنده اشاره کرد و اینکه از میان آنان ایوان بونین بیشترین اشعار را در توصیف اسلام، رسول اکرم و مشرق زمین دارد. علاوه برآن، مجاورت جغرافیایی روسیه با شرق و وجود ملل شرقی در سیطره حکومت از عوامل اصلی تاثیرپذیری نویسندگان روس از مشرق زمین می‌باشد.
=کلمات کلیدی=
قرآن کریم، مشرق زمین، فرهنگ اسلامی، تاثیرات، نویسندگان روسیه، ترجمه به روسی.

1. =مقدمه=
بنا بر عقیده ی فیودور تیوتچف، شاعر و سیاستمدار قرن نوزدهم، روسیه کشوری است که آن را با منطق و استدلال نمی شود فهمید، و با معیارهای عمومی نمی‌توان سنجید، بلکه باید آن را حس کرد و دریافت. (سنایی، 1395، 7) پس از توسعه و ورود اسلام به ایران در زمان ساسانیان، به تدریج اسلام از طریق منطقه قفقاز که زیر سلطه ایران قرار داشت، وارد سرزمین روسیه گردید. اولین دولت اسلامی در منطقه بالکاریا در قفقاز تاسیس شد. خزرها که در دامنه کوه های قفقاز و سواحل دریای خزر زندگی سکونت داشتند، از دیگر اقوام مسلمان روسیه بودند. گسترش تجارت میان روسیه و ایران که عمدتا از طریق رود ولگا و دریای خزر انجام میشد، به گسترش دامنه اسلام در منطقه ولگا منجر گردید. روس ها و مسلمانان از قرن هشتم و نهم میلادی به بعد، با یکدیگر روابط پرفراز و نشیبی داشتند. (برازش، 1391 ، 38)
توجه به فرهنگ و آثار دینی شرق از جانب نویسندگان روسی، به‌ویژه الکساندر پوشکین، میخاییل لرمانتف، داستایوسکی، لف تالستوی و ایوان بونین که آثارشان، با گذشت سال‌ها، همچنان طراوت و تازگی خود را در میان ملل مختلف حفظ کرده اند، برای ما ایرانیان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. علاقه نویسندگان روسی به دین، فرهنگ و کشورهای اسلامی دلایل متعددی دارد، از جمله می‌توان به تاثیرپذیری آنان از قرآن کریم، گلستان، بوستان و رساله‌های سعدی، تاثیرپذیری آنان از پوشکین و لف تالستوی، یعنی ادیبانی که برای اسلام و فرهنگ شرقی ارزش زیادی قائل بودند، سفرهای آنان به کشورهای اسلامی، وجود مرزهای طویل و مشترک ایران و روسیه که از دیرباز زمینه ارتباطات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دو ملت ایران و روسیه را فراهم ساخته است، اشاره کرد. مناطق مسلمان نشین قفقاز در خاک روسیه، و نشر فرهنگ اسلامی از این طریق نیز از دلایل مهم این امر به شمار می‌آید. از میان شاعرانی که به دنیای اسلام که برای روسیه معمایی بود راه یافتند می توان ایوان بونین و قبل از او گاوریلا درژاوین، اولین شاعر روس را نام برد که در اشعارش با احترام از اسلام یاد می‌‌کند. از شاعران دیگری که قبل از او به اسلام پرداختند، می‌توان گریبایدف و ویازیمسکی را نام برد (یحیی پور، 1386، 24-7)
اسلام و تمدن اسلامی توجه ولادیمیر سالاویف، فیلسوف برجسته‌ی روس را نیز به خود جلب کرده بود. او نقش پیامبر و اسلام را در تمدن بشری در سطح عالی ارزیابی کرده و در کتاب خویش در مورد پیامبر اکرم (ص) به شرح حال زندگانی و دیدگاه‌های اسلام و پیامبر در مورد مسائل مختلف می‌پردازد. در نیمه دوم قرن 19 میلادی، میخائیل میخائیلف، اشعار شاعران بزرگ ایرانی از جمله مولانا، سعدی و جامی را به روسی برگرداند. تاثیرپذیری نویسندگان روسی از قرآن و فرهنگ اسلامی، به قدری زیاد است که هر یک از آنان حتما بخشی از کار خود را به موضوع اسلام اختصاص داده‌اند. (یحیی‌پور، 1386، 26)
پس از ذکر مقدمه‌ای در خصوص علل تاثیرپذیری نویسندگان روس از اسلام و تمدن اسلامی، در ادامه ی مطلب به بررسی تأثیرات آیات قرآن کریم و احادیث پیامبر(ص) بر آثار نویسندگانی از قبیل پوشکین، لرمانتف، تولستوی و بونین به صورت جداگانه می‌پردازیم.
2. =بحث و بررسی=
2-1. تاثیرات قرآن کریم بر آثار پوشکین
الکساندر سرگیویچ پوشکین را به جرأت می‌توان معروف‌ترین شاعر تاریخ ادبیات روسیه نامید. آثار او در تاریخ ادبیات روسیه و جهان جایگاه ویژه‌ای دارد و از لحاظ محتوا و سبک بسیار متنوع است. در بسیاری از آثار پوشکین، تاثیر پذیری از قرآن کریم نمود بارزی دارد. یکی از این آثار "قبساتی از قرآن" است که مجموع نه سروده را شامل می‌شود و پوشکین آن را در سال 1824 سروده است. این شعر از نظر مضمون و زیبایی در واقع یکی از زیباترین آثار پوشکین است و به عقیده‌ی برزگترین منتقد روسی، بیلینسکی این شعر چون نگینی است که در میان آثار پوشکین می‌درخشد. "قبساتی از قران" نشانگر نقش مهمی است که قرآن کریم در تحول روحی این شاعر بزرگ روس داشته است. چرنیایف، پژوهشگر آثار پوشکین، براین باور است که قرآن، پوشکین را به سوی تحول دینی سوق داد و همواره در درون او نقش بزرگی ایفا می‌کرد. پوشکین به هنگام سرودن این اثر سعی داشت که تحول روحی خود را از دوستانش پنهان نگاه دارد.
از نظـر كاشـتالوا محقق روسي، منبع پیدایش مجموعه اشعار "قبساتی از قرآن"،ترجمة قرآن مجید به زبان روسي بوده است كـه توسط وریـوكين، یكي از نویسندگان آشنا به فرهنگ شـرق و اسـلام، در سـال 1790 انجـام شده است. (Кашталёва, 1930, pp. 237-243)
پژوهشگران همواره این پرسش را مطرح کرده‌اند که چرا پوشکین به سوی کتاب دینی مسلمانان کشیده شده است. برخی این اقدام را به شخصیت شاعر و سرگذشت نیاکان او ارتباط داده‌اند. برای مثال طبق نظر کاشتالوا، پژوهشگر روسی، ابراهیم هانیبال، جد پوشکین فردی مسلمان بود و همین امر توجه ویژه پوشکین را به فرهنگ اسلامی برانگیخت. گوکوفسکی، منتقد روس نیز این اقدام او را تجسمی از رنجهای درونی شاعر می‌داند.
گروهی دیگر از پژوهشگران، این امر را به شرایط پیرامون شاعر نسبت داده‌اند. طبق گفته‌ی سلومینسکی، در آثار پوشکین، میان موضوعات الهام‌گرفته از قرآن و شرایط تاریخی روسیه، خطی موازی وجود دارد. در همین راستا، استاخوف منتقد روسی، نیز در کتاب "نکاتی درباره پوشکین و شاعران دیگر" گفته است که توجه پوشکین به قران به دلایل ذاتی برمی‌گردد، زیرا قرآن قادر است که به شدت بر مردم تاثیر بگذارد. به گفته ی براژنسکی، تامل پوشکین در قرآن، فلسفی بوده و او بخاطر آگاه شدن از پندهای تاریخی و بهره‌وری از آن برای شرایط حال و خدمت به آن، به قرآن روی‌آورده است.
مطالعه و تحقیق پوشکین در کتاب قرآن بر اساس دو ترجمه فرانسوی و روسی از این کتاب مقدس صورت گرفته است. به گفته ی خود پوشکین، قرآن، بسیاری از ارزشهای اخلاقی را به صورتی قدرتمند و شاعرانه بیان کرده است. ناگفته نماند که تاریخ سرودن این منظومه به سال 1824 برمی‌گردد که او در آن هنگام در روستای میخائیلووسکی در تبعید و تحت نظر، اقامت داشت و این دوره، آغاز آشنا شدن شاعر با فرهنگ شرقی بود.
"قبساتی از قرآن"، منظومه ای متشکل از نه سروده است که هر کدام به جای عنوان، یک شماره بر پیشانی دارند. پوشکین نخستین سوره را با الهام از سوره‌های قرآن که جوانبی از زندگی پیامبر(ص) را بیان می‌کنند، سروده است. او از واژگانی چون شفع، نجم و صبح بهره می برد، سپس به سوره ضحی که پاسخ خداوند به پیامبر درباره وحی است، می‌پردازد. پوشکین در فصل دوم همین سروده، داستان خروج پیامبراز مکه به سوی مدینه را بازگو می‌کند. در آیه 40 از سوره توبه آمده است: "اگر شما او را یاری نکنید، خداوند از او یاری خواهد کرد". وی در پایان سروده اول باز هم به سوره ضحی برمی‌گردد و با نگاهی به آیه نهم که در آن آمده است: "و یتیم را هرگز میازار". چنین می سراید:
" یتیمان را دوست می دارم،
و قران را،
پس به آفریدگان بی پناه بشارت ده."
دومین سروده از این منظومه، تاثیرپذیری پوشکین از آیات قرآن مربوط به حجاب را به خوبی نشان می‌دهد. خداوند در آیات 32 و 33 سوره احزاب، خطاب به زنان پیامبر می فرماید: "ای زنان پیامبر! شما مانند دیگر زنان نیستید. در خانه هایتان بنشینید و آرام گیرید و مانند دوره جاهلیت پیشین، خودآرایی مکنید." و نیز آیه 53 که خداوند خطاب به مومنان می‌فرماید، بدون اجازه وارد منزل پیامبر نشوند. پوشکین با الهام‌گیری از این آیات، نفرت خود را از زنان طبقه اشرافی خود که به عفاف پایبند نبودند، بیان می‌کند و با سرودن این بخش، نشان داده است که الگوی پوشش اسلامی را که در آن عفت و وقاری برای زنان است، می‌پسندد.
لازم است یادآوری شود که در بعضی قسمت‌های این بخش در مقایسه با منبع الهام آن، تغییراتی دیده می‌شود و این خود نشانگر آن است که این قطعه نیز مانند قطعات دیگر، صرفا یک ترجمه نیست، بلکه پوشکین شعرش را با توجه به فهم و برداشتش از منبع الهام سروده است. (کریمی مطهر، 1384، 87)
پوشکین در سروده سوم این منظومه به آیاتی که در آن به فروتنی و به احترام انسان، بدون توجه به جایگاه اجتماعی او، تفکر در قدرت الهی، ناپایداری لذتهای دنیوی و دشواری روز قیامت اشاره شده، نظر داشته است. در این سروده، مسائل و موضوعات مختلف سوره عبس بیان شده است. این آیات و شأن نزول آن معرکه آرا و اختلاف میان مفسران اهل سنت و شیعه است. از مفسران شیعه معاصر مغنیه در تفسیر الکاشف بر آن است که در واقع عتاب و خطابی که در این سوره هست، با مشرکان است. ( خرمشاهی، 1376، 585)
در این بخش میتوان نتیجه گرفت که پوشکین برداشت و درک خود از کل محتوای این سوره را به کمک قوه تخیل ادبی و شاعرانه خود به نظم درآورده است که نشان از آشنایی کامل وی با ترجمه قرآن است که موجب تغییرات جزیی در آن شده ست.
ابتدای شعر، مانند آیات اولیه سوره عبس، در مورد نابینایی است (سمبل ناآگاهی) که با پرسش هایی به پیامبر رجوع کرده و خواستار آگاهی‌یافتن است. سپس در ادامه این سوال مطرح میشود که انسان به چه می نازد؟ همه‌ی داشته‌هایش و خودش نیز فانی هستند و همه چیز مطابق با اراده خداوند است. (کریمی مطهر، 1384، 93)
در سروده چهارم، پوشکین به آیات 257 و 258 سوره بقره که در آن داستان حضرت ابراهیم و نمرود بازگو میشود، توجه داشته است. خداوند می فرماید: "خدا یار اهل ایمان است، آنان را از تاریکی های جهان بیرون می‌آورد و به عالم نور می‌برد".
محتوای سروده چهارم به ضعیف و ناتوان بودن انسان در برابر قدرت و عظمت خداوند اشاره دارد. این سروده بازتاب شرایط روحی و روانی پوشکین در روستای دورافتاده میخائیلوفسکی است. غرور و بی خردی نمرود، حاکمان و تزارهای وقت روسیه را برای او تداعی می‌کرد و پوشکین تحت تاثیر آیات مذکور، قدرت حاکمان را گذرا و خداوند را حاکم واقعی جهان می‌دانست و از این طریق روحیه خود را تقویت می‌کرد و امید به نابودی و سپری شدن دوران ظلم را در خود زنده نگه می‌داشت. لازم به ذکر است که در این سروده به نام حضرت ابراهیم (ع) و نمرود به طور مستقیم اشاره نشده است و گویا شاعر می خواسته از این طریق به داستان عمومیت بخشد. او فرمانروا را با صفاتی مانند بی‌خرد و مغرور و خداوند را با صفات توانا و رام‌کننده وصف کرده است. (کریمی مطهر، 1384، 98)
سروده پنجم، از ایمان سخن می‌گوید. او با الهام از قرآن کریم، تفکر و تامل مادی در پدیده های هستی را برای اثبات الوهیت مطرح می‌کند. او از آیه ی 10 سوره لقمان الهام گرفته است. خداوند در این آیه می فرماید: "سقف رفیع آسمانها را بی ستونی که به حس مشاهده کنند خلق کردیم و کوه های بزرگ را در زمین بنهادیم تا از حیرت و اضطراب برهید... ".
پوشکین در این معنا چنین سروده است:
زمین آرام است، آسمان بی ستون،
و آفریدگاری که پناه ماست،
سیلاب را هرگز، بر خشکی فرو نمی پاشد،
و ما را، و شما را، به شکست نمی کشاند.
همچنین دو بیت اول این سروده که به توصیف علوم طبیعی می‌پردازد اشاره به سوره انبیاء دارد که حاکی از جالب بودن بیان مسائل علوم طبیعی و ساختار فیزیکی جهان در کنار مسائل اجتماعی و اخلاقی در قرآن کریم برای پوشکین می‌باشد. (کریمی مطهر، 1384، 103)
در سروده ششم از منظومه که مهم‌ترین سروده این منظومه به شمار می‌آید، دعوت پیامبر از طریق جهاد بازگو شده است. پوشکین در سروده اول و سوم از دعوت از طریق موعظه حسنه حکایت می‌کند و در سروده ششم از دعوت به وسیله‌ی جهاد و این همان ترتیبی است که پیامبر گرامی اتخاذ کرده بود. به این معنا که پیامبر وقتی دید که دشمنان با موعظه حسنه به راه نمی آیند، راه جهاد را برگزید. آنگونه که پیداست، پوشکین در این سروده، معنای جهاد و غنائم جنگی را از آیه 27 سوره فتح گرفته است. خداوند می فرماید: "خداوند حقیقت خواب رسولش را آشکار و محقق ساخت که در عالم رویا دید که شما مومنان با دل ایمن به مسجد الحرام وارد می‌شوید. بعد از انجام وظایف حج سرها را بتراشید و اعمال تقصیر به‌جای آورید وخدا، آنچه را که شما نمی دانستید و فتح نزدیک را مقرر ساخت". در سروده هفتم ، سخن از شب‌زنده‌داری پیامبر گرامی است که بی شک از سوره مزمل و آیات یک تا ده آن گرفته شده است که بیانگر رابطه‌ی خداوند با پیامبر است.
پوشکین در سروده هشتم، از جود و کرم، کمک رسانی به فقیران و محتاجان سخن به میان می‌آورد، از صدقه می‌گوید و از اینکه نباید به همراه صدقه، منتی گذاشته شود، مبادا ثواب صدقه در نزد خداوند از میان برود. این سخنان پوشکین از سوره بقره و آیات 262 تا 264 گرفته شده است. انگیزه پوشکین بی گمان اوضاع آن زمان جامعه روسیه است که از اکثریتی فقیر، محتاج و برده و اقلیتی فئودال و اشرافی تشکیل می‌شد.
پوشکین در سروده نهم، که زیباترین سروده است، از ایمان آوردن به رستاخیز سخن می‌گوید. او از قرآن کریم، داستان مردی را الهام میگیرد که بر روستایی ویرانه می‌گذرد و دیوارهای آن را فروریخته می بیند. این مرد می‌پرسد که این روستای ویرانه را خدا چگونه پس از ویرانی آباد می‌سازد؟ این مرد سوار بر چارپایی است و خداوند جان او را می‌گیرد. این داستان از آیه 259 سوره بقره گرفته شده است.
اندیشه رستاخیز، پس از مرگ، تنها در سوره بقره، در پنج موضع تکرار شده است. پوشکین در سروده چهارم، در داستان حضرت ابراهیم و نمرود، از آن بهره می برد و در سروده نهم به این موضوع برمیگردد تا به واسطه رستاخیز، بر ایمان تاکید کند. ضمنا اگر تمام این نشانه ها را نیز نادیده بگیریم، و بگوییم که این داستان را پوشکین از قرآن الهام نگرفته، پس باید پرسید که او این سروده ها را چرا قبساتی از قرآن نامیده است؟ "قبس" نیز به معنای شعله، شراره و فروغ است و این عنوان‌بندی گویای تاثیر قرآن بر فضای این منظومه است. در این سروده محور توجه پوشکین ایمان است که از ایمان به خداوند آغاز می‌گردد و به ایمان به آینده و آرمان میهنی ختم می‌شود.
این منظومه، که اغلب شاعران روسیه را تحت تاثیر قرار داده، گواهی برجهانی بودن ارزشهای قرآنی است که سلوک درست را برای انسان معین کرده است. توجه پوشکین به قرآن کریم به این جهت بوده که او به دنبال بهترین الگوی اخلاقی برای مردم بوده و ارزشهای اخلاقی قرآن را کاملترین الگو می‌دیده است. قرآن کریم، در تطور روحی بزرگترین شاعر روسیه، یعنی الکساندر پوشکین، و علاوه بر او، در تشکیل ساختار روحی و فکری طلایه داران جنبش ملی روسیه در چند دهه نخست قرن گذشته تاثیر فراوانی بر‌جای‌گذاشته است. همچنین سرودن و انتشار منظومه "قبساتی از قران" باعث انتشار تالیفات ادبی فراوان در روسیه شد که معانی ایمان و روح ایثارگری را از قرآن کریم الهام گرفته بودند. (مکارم الغمری، 1378، 83)
از دیگر سروده های پوشکین، شعر "پیامبر" است که وی وظیفه ی هنرمند و شاعر واقعی را تبلیغ کلام حق می داند. مطالعه بخش پایانی شعر پیامبر، انسان مسلمان و شرقی را به یاد داستان بعثت پیامبر اکرم می‌اندازد. پیداست که پوشکین نه تنها با معارف و عرفان دینی و عملی اسلام آشنا بوده، بلکه این مسئله برای او حایز اهمیت نیز بوده است. (یحیی پور، 1386، 25)
2-2. تاثیرات قرآن بر آثار لرمانتف
میخاییل لرمانتف پس از الکساندر پوشکین، بزرگترین شاعر قرن گذشته روسیه به شمار می‌آید. در آثار وی، موضوعات الهام‌گرفته از فرهنگ اسلامی، در برابر موضوعات الهام‌گرفته از شرق، به ویژه منطقه قفقاز که مرز روسیه است، شاید حجم کمتری را اشغال کند، اما از نظر ارزش فنی و فکری از آن کمتر نیست. وی، علاوه بر قفقاز، از فرهنگ ایران و ترکیه نیز الهام‌گرفته است. لرمانتف از طریق آشنایی با زندگی بسیاری از مسلمانان قفقاز، با تعالیم والای اسلام آشنا شده است و از این طریق با اعیاد دینی مانند عید قربان آشنا شده و در ده سالگی در این باره از بزرگترها اطلاعاتی کسب کرده است. آشنایی لرمانتف با عقیده اسلامی، اثری عمیق در درون او بر‌جای گذاشته است. برای مثال در بخشی از شعر "والیریک" به نزدیکی روحی خود با اسلام در زمانی که احساس تنهایی و غربت داشته است، سخن‌می‌گوید. (مکارم الغمری، 1378، 131)
لرمانتف در شعر "بخشش ترک" در مورد تقدس قرآن سخن به میان می‌آورد و می‌گوید که روی هدیه‌ای که فرد ترک ارمغان شیخ می‌کند، آیه‌ای مقدس از قران زرنگار شده‌است. تاثیر پذیری لرمانتف از قرآن‌کریم در شعر "سه نخل" که در سال 1839 سروده به خوبی آشکار است. بسیاری از منتقدان میان این سروده و "قبساتی از قران" پوشکین شباهتهای فراوانی یافته‌اند. اندیشه رستاخیز پس از مرگ در شعر پوشکین تجسمی از داستان اصحاب کهف است، اما در سروده "سه نخل" لرمانتف، اندیشه رستاخیز به اندیشه فنا تبدیل می‌شود. در اینجا، نخلها وقتی از حکمت وجود خود به شک می‌افتند، کاروانی پیدا می‌شود که نخل را می‌برد و چوب آن را برای گرم شدن با خود می برد و این سروده به فنا و خشکسالی می‌انجامد. زیرا خاکستر نخلها پراکنده شده و با ماسه و شن در‌می‌آمیزد. میان ماجرای داستان "سه نخل" لرمانتف و داستان "مرد باغدار" در آیات 35 تا 42 سوره کهف شباهت بسیاری میبینیم. اما پوشکین سروده خود را با الهام‌گیری از آیه 259 سوره بقره سروده است.
پرسشی مطرح می‌شود که چرا لرمانتف در سروده خود برعکس پوشکین به فنا اشاره می‌کند؟ پاسخ را باید به گرایش عمومی جوانان روشنفکر روسیه در دو دهه سی و چهل قرن گذشته نسبت داد. زیرا شعر "سه نخل" در دوران شکست جنبش آزادیبخش مشهور دسامبر و در زمانی سروده شده که جدل شدیدی در مورد آینده اجتماعی کشور در جریان بود. در آن زمان احساس غالب نمایندگان نیروهای اجتماعی و ملی روسیه با یأس همراه بود که لرمانتف هم یکی از این نمایندگان به شمار می‌آمد. لرمانتف زمانی شعر "پیامبر" را سرود که حکومت به خاطر سروده‌های میهنی‌اش او را مورد تعقیب و آزار قرار‌داده است. لرمانتف به آن بخش از زندگی پیامبر که به مرحله هجرت از مکه به مدینه مربوط می‌شد، عشق می‌ورزید. در این سروده لرمانتف، روی بلاهت مشرکان و اذیت و آزار آنان بر پیامبر تاکید‌کرده است. داستان منظوم دیگر لرمانتف به نام "ابلیس" که در سال 1838 سروده شده نیز از قرآن الهام گرفته شده است. لرمانتف از ابلیس که نافرمان شد و بر حضرت آدم سجده نکرد و مطرود درگاه الهی گشت، با توجه به آیه 34 سوره بقره، سخن‌گفته است. خداوند در این آیه می‌فرماید: "و چون فرشتگان را فرمان دادیم که بر آدم سجده کنند همه سجده کردند مگر شیطان که تکبر ورزید و از فرقه کافران گردید". لرمانتف داستان "عاشق غریب" خود را در سال 1837 می‌سراید. با اینکه حوادث اصلی داستان در یکی از شهرهای تابع ترکیه اتفاق افتاده است، اما لرمانتف بسیاری از واژگان عربی را با همان لفظ عربی در داستان خود گنجانده است و به کلماتی مانند شهر حلب، سلام علیکم، الله اکبر، غزال و مولا اشاره کرده است و معانی روسی را در پرانتز قرار داده است. مادر این عاشق غریب بر اثر جدایی از فرزند نابینا می‌شود و هنگام بازگشت او، بینایی خود را بدست می‌آورد. این حکایت بی‌گمان ما را به یاد داستان حضرت یوسف می‌اندازد که پدرش یعقوب به هنگام گم‌شدن او نابینا می شود و با دریافت خبر پیدا شدن او، بینایی خود را بدست می‌آورد. (مکارم الغمری، 1378، 147-140)
از این بخش میتوان چنین نتیجه گرفت که تاثیر فرهنگ اسلامی و شرقی در آثار لرمانتف نیز واضح و آشکار است. بسیاری از شاعران و ادیبان قرن نوزدهم روسیه، پس از اینکه بولدیریف، خاورشناس روسی، آنان را با زندگانی پیامبر اسلام آشنا ساخت، تحت تاثیر این شخصیت یگانه، آثاری پدید آوردند که لرمانتف یکی از آنان بود.
2-3. تاثیرات قرآن کریم بر آثار تولستوی
لئو تولستوی، ادیب سترگ روسی، میلیونها نفر طرفدار دارد. وی با القاب متعددی نامیده شده، اما بهترین این القاب، "انسان انسانیت" است. زیرا او هنرمندی بود که قلب و اندیشه خود را برای تمام جهان گشوده بود. اسلام در میان ادیانی که تولستوی به آنها روی آورد، جایگاه ویژه‌ای یافت. وی به معانی قرآن کریم توجه بسیار داشت و به احادیث پیامبر با عشق و عنایت می‌نگریست. زیرا در آن بسیاری از عقیده‌های خویش را می‌یافت.
دکتر مکارم الغمری در کتاب خویش براین مطلب اشاره می کند که شیفتگی تولستوی به زندگانی پیامبر اسلام، تا حدی بود که به این فکر افتاد تا کتابی از سیره رسول را برای استفاده طبقات عامه و همچنین کودکان در روسیه فراهم آورد. تولستوی درباره شیوه اقتباس خود از اندیشه‌های پیامبران و اندیشمندان گفته است: "اندیشه‌هایم را اصولا از زبان اصلی ترجمه نمی‌کنم، بلکه از طریق زبان سومی است و بر این اساس ممکن است دقیقا طبق اصل نباشد. دلیل دیگری که ممکن است این اندیشه‌ها با اصل انطباق نداشته باشد، این است که لازم میدیم در برخی موارد برخی کلمات و جملات را خلاصه کنم و گاهی واژه‌ای را با دیگری عوض می‌کردم یا حتی اندیشه‌ای را با کلمات خودم بیان می‌کردم. زیرا هدف از این کتاب، رساندن مفاهیم مفید به خواننده به شیوهای سلیس و آسان است، ، تا بتواند در دایره عقاید روزمره او قرار گیرد و اندیشه های مهمی را در او بیدار کند". در میان احادیث پیامبر گرامی اسلام که تولستوی به آنها استناد کرده، آنچه به ارزش‌گذاری کار و کوشش در زندگی انسان مربوط می‌شود، جایگاه ویژه‌ای دارد. به عنوان نمونه: "خداوند متعال دوست دارد که بنده خود را کوشا و در طلب روزی حلال ببیند". تولستوی از نظر شخصی نیز بسیار تلاش‌گر بود، و با اینکه از طبقه اشراف به شمار می‌آمد، به روی زمین می‌‌رفت و در کنار کشاورزان خود، به کار و تلاش می‌پرداخت. دلیل این امر، نفرت وی از تنبلی و رخوت بود که آن را سرچشمه زالو صفتی می‌دانست. (مکارم الغمری، 1378، 168-166)
دعوت اسلام به محبت و نیکوکاری و کمک به نیازمندان توجه تولستوی را به خود جلب کرده بود. قرآن‌کریم در سوره کریمه نساء و در آیات 36 تا 38 می‌فرماید: "خدای یکتا را بپرستید و هیچ چیزی را شریک وی نگیرید و نسبت به پدر و مادر، یتیمان، همسایه بیگانه و دوستان موافق، رهگذران، بندگان و پرستاران که زیر دست شمایند، در حق همه نیکی و مهربانی کنید و متواضع باشید که خداوند مردم خودپسند و متکبر را دوست ندارد." تولستوی خشونت را رد می‌کرد، زیرا فلسفه‌ی فکری او بر بلند نظری و مصالحه اجتماعی تکیه داشت. شاید بلند نظری دین اسلام نقطه آغاز آشنایی تولستوی با این دین و تبلیغ برای آن بوده باشد.
2-4. تاثیرات قرآن بر آثار بونین
ایوان بونین در 22 اکتبر 1870، در خانواده‌ای اشرافی، اما ورشکسته، در شهر وارونژ روسیه چشم به جهان گشود. کودکی نویسنده بنا‌‌ بر گفته خودش مملو از احساس حزن و ویژگی خاص شاعری بود. همسر نویسنده در کتاب زندگی بونین می‌نویسد که مادر بونین، همیشه بیان می‌کرده است که بونین (وانیا) از همان کودکی با بقیه بچه ها متفاوت بود و میدانست که او انسان منحصر به فردی است و هیچ کس قلب رئوفی چون او ندارد. خود مادر بونین نیز بسیار مذهبی بود و طبع شاعرانه و روحیه محزونی داشت. از ویژگی‌های بارز بونین، علاقه شدید او به سفر بود که در طی سالها به مکانهای مختلف روسیه سفر کرده و در آثار او نه تنها تاثیرات روشن و زیبای این سفرها نقش بسته اند، بلکه این سفرها محرکی برای خلق آثار او نیز به حساب می‌آیند. (یحیی پور، 1386، 13-11)
این شاعر و نویسنده بزرگ روسیه، علاوه بر اینکه در کشورهای شرقی، به شهرت درخور مقام ادبی‌اش نرسیده است، در کشور خود نیز کمتر مورد توجه پژوهشگران واقع شده و این در حالی است که بونین یکی از مهم‌ترین چهره‌های ادبی روسیه در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم است. وی بیشترین توجه را به شرق اسلامی و تمدن قدیم آن معطوف کرده است. (مکارم الغمری،1378 ، 204)
بونین اشعاری در مدح اسلام، پیامبر اکرم (ص) و برخی مقدسات اسلامی سروده است. او در اشعار خود کلمات و اسامی فارسی، عربی و ترکی مثل مرید، ممنون، نماز، ایزد، میترا (در شعر البرز کوه که از آن به نام اسطوره ایرانی یاد می کند)، زینب (عنوان شعری به همین نام درباره یکی از همسران پیامبر اکرم است)، جنت، موذن، تمجید (عنوان شعر)، کوثر (عنوان شعر)، یاتاقان، ساز و ... را به‌کار برده است. (یحیی پور، 1386 ، 23)
لازم است یادآور شویم که هیچ یک از شاعران روسی، به اندازه ایوان بونین اشعار اسلامی نسروده‌اند. همراه‌داشتن و خواندن قرآن‌کریم برای او یک ضرورت به حساب می‌آمد. ترجمه ی قرآن آ. نیکلایف را در همه سفرها به همراه داشت. او از مسجد، مناره و گنبد منقوش در اشعار خود زیاد سخن گفته است. آگاهی وی از مقدسات و سنت‌های مسلمانان نیز زیاد است. او در اشعار خود اشاراتی به مقدس بودن رنگ سبز در نزد مسلمانان دارد. برای نمونه در شعر "امت پیامبر"، شاعر امت مسلمان را با عنوان سبزپوش مورد خطاب قرار می دهد: "سلام کن، اما به خاطر داشته باش، تو در لباس سبزی" یا در شعر "درفش سبز"، به پرچم سبز که سمبل دین محمدی است، اشاره می کند. البته ناگفته نماند که به پوشش سبز رنگ تخت‌های بهشتیان در آیه 76 سوره الرحمن نیز اشاره می شود، یا آیه 31 سوره کهف، که درباره پوشش سبز بهشتیان می فرماید: "آنها کسانی هستند که که بهشت جاویدان برای آنان است، ... در آنجا لباسهایی فاخر به رنگ سبز در بر می‌کنند".
بونین در شعر "محمد مورد تعقیب قرار می‌گیرد" که در سال 1906 سروده است، از رنجهای پیامبر در راه دعوت به اسلام سخن می‌گوید. این بخش از زندگانی پیامبر پیشتر نیز مورد توجه لرمانتف قرار‌گرفته بود. در این شعر، بونین تصویری از خروج پیامبر از مکه و مهاجرت او به یثرب را به تصویر می‌کشد. پیامبر در این سفر از سوی ملائکه پاسداری و دلداری شده و به نظر می‌رسد این سروده از آیات 40 و 41 سوره توبه گرفته شده باشد. بونین در مورد فریضه حج در چند سروده سخن گفته و کاروان های حاجیان را به هنگام عبور از صحرا به تصویر کشیده است. یکی از این سروده ها، "نشانه های راه" نام دارد. این سروده از سوره نحل آیه 16 الهام گرفته شده است. خداوند در این آیه می فرماید: "نشانه های زمین مانند کوه ها و دریاها و رودها و جنگل ها و ستارگان آسمان را مقرر داشتیم تا روز و شب با آنها هدایت یابند". (مکارم الغمری،1378 ، 210-208)
در این شعر بونین همچنین از راه‌های هدایت توسط علائمی مانند ستاره و ماجرای هاجر همسر ابراهیم که همراه فرزندش اسماعیل در صحرا رها شده بودند و خداوند آنها را نجات داد و نیز تحسین شهدا که برای نجات دیگران، جان خود را در راه خدا می دهند، سخن می‌گوید. (یحیی پور، 1386 ، 61)
علامه طباطبایی درباره این آیه چنبن می‌نویسد : "خداوند علامت هایی قرار داد که شما با آن استدلال به چیزهایی می‌کنید که از حستان غایب است و مقصود از آن علامت ها، آیه ها و یا وصفی است که هر یک بر مدلولی دلالت دارد. خدای سبحان سپس راه یافتن به وسیله ستارگان را ذکر می‌کند و این مربوط به هدایت صوری است". (طباطبایی، 1363، 58-59)
بونین در شعر "مقام" نیز از راهیان مکه که برای استجابت دعا و تصفیه روح این راه دشوار را طی می‌کنند، سخن می گوید. این سروده نشان می‌دهد که او از مقام ابراهیم و جایگاه آن در قرآن کریم به خوبی آگاه‌بوده است. مقام ابراهیم جایی است که این پیامبر خدا به هنگام ساختن خانه کعبه در آن اقامت داشته و در مراسم حج، حاجیان پس از انجام سنت طواف در آن جایگاه دو رکعت نماز می‌گزارند. به نظر می رسد این شعر با الهام از آیه 125 سوره بقره سروده‌شده است. در آیه 33 از سوره حج نیز از خانه خدا و منافع حج سخن گفته شده است. حجر الاسود نیز در ذهن بونین چنان خیال انگیز می‌شود که شعری را با عنوان "حجرالاسود کعبه" بدان اختصاص می‌دهد. این تصویر از سنگ با توجه به آیه 26 از سوره حج سروده شده است. توصیف بهشت که در قرآن کریم آمده است نیز توجه بونین را برانگیخته است. او در شعری با عنوان "کوثر" که در سال 1903 سروده، به بهشت اشاره کرده است. وی در این سروده تلاش کرده است توصیفی از زیباترین رودها در اختیار مخاطب قرار دهد که شن‌هایش از ابریشم و رنگش سپیدتر از برف است که اشاره به خیر و برکت فراوان دارد. این رود همان کوثر آسمانی است که شاعر، تصویر شاعرانه خود را از قرآن و متون اسلامی برگرفته است. این شعر، به رستاخیز نیز اشاره دارد و تاکید می‌کند که مومنان در آخرت به بهشت خواهند رفت و زندگانی جاوید خواهند داشت. در دو آیه 20 و21 سوره حدید نیز این مطالب بیان شده است. (مکارم الغمری، 1378، 216-219)
بونین همچنین با استفاده از آیات 26 و 27 سوره مدثر، آفتاب سوزان را به آتش سقر تشبیه می‌کند. "به زودی او را وارد سقر (دوزخ) می‌کنم. و تو چه می دانی که سقر چیست؟!". توجه بونین به طبقات جهنم بسیار جالب است. در مجموع آتش هفت طبقه دارد که یکی از آنها سقر است. بونین این کلمه را با تلفظ قرآنی در شعر آورده است. (یحیی پور، 1386 ، 51)
آیتی بر این مطلب اشاره می‌کند که بونین در شعر "کوثر" اشاره ای به شأن نزول آن نمی‌کند. وی درباره شأن نزول این سوره می نویسد: " عاص بن وائل سهمی هرگاه نام رسول خدا برده می‌شد میگفت دست بردارید، مردی است بی نسل و هر گاه بمیرد نام وی از میان می‌رود. پس خدای متعال سوره کوثر را فرستاد. (آیتی، 1378، 133)
از دیگر آثار بونین می توان به شعر "خاک مقدس" و "شب قدر" اشاره کرد که در اولی از قیامت، رستاخیز، دفاع از حق و ایثار جان و در دومی از اهمیت و جایگاه شب قدر سخن می‌گوید و آیه 4 سوره قدر را به عنوان سخن آغازین در این شعر می‌آورد. در عنوان شعر کلمه قدر را با تلفظ عربی به شکل القدر ((Аль-Кадар به کار برده است. (یحیی پور، 1386 ، 54)
مسلما دین اسلام، آیات قرآن کریم و احادیث پیامبر (ص) بر دیگر نویسندگان روس و آثار آنان نیز تاثیرگذار بوده است، اما در این مقاله مجال آن نیست تا به همه ی آنها اشاره شود. بررسی موارد دیگر را به مقالات دیگر موکول می‌کنیم.
2-5. بررسی اجمالی ترجمه‌های قرآن کریم به روسی
قرآن كتاب راهنماي هدایت و تربیت انسان است، اين آخرين پیام الهي براي بشريت، تا كنون به بیش از ١٤٠ زبان مختلف جهان ترجمه شده كه زبان‌های اروپايي، در تعداد و كثرت ترجمه‌ها بر اغلب زبانهای ديگر دنیا برتري دارند. ١٢٠ نوع ترجمه انگلیسي، حدود ٥٠ ترجمة فرانسوي، و ١٠ ترجمه به زبان روسي، بیانگر گوشه اي از اين حقیقت است. بدون ترديد ترجمه‌های كامل از قرآن مجید با انتظار انعكاس عمق مفاهیم آن ممكن نیست. (ولی پور،1382، 1)
در کتاب "شناخت قرآن" بر این مطلب اشاره شده است که با درنظر گرفتن حجیت ظـواهر قـرآن و عمـومي بـودن اسـتفادة صـحیح و اصـولي از ظـواهر الفـاظ آن، مـسئلة ترجمـة قـرآن پـیش مـي‌آید كـه مهم‌ترین و درعـین حـال ضروريترين مسئله‌ای است كه بايد امـروزه از نظـر علمـي و فنـي مطـرح و از نظـر عملـي نیـز اقدامي قاطع و اساسي برايش انجام شود، تا خلأ و كمبودي كه در ايـن مـورد وجـود دارد، برطرف گردد. (نجمی، هریسی، 1361، 27)
لازم به ذکر است که زبان روسي يكي از زبان‏هايي است كه در مناطق گسترده‏اي از كره زمين انتشار دارد و ازميراث ادبي و فكري اصيل و ماندگاري برخوردار است و آثار بسياري، از زبان‏هاي مختلف دنيا به اين زبان ترجمه شده است و اهل اين زبان افتخار مي‏كنند كه زبان آنها تا اين اواخر رتبه اول را در نشر كتاب داشته و هيچ زباني هم‏سنگ آن نبوده است، جز اين كه در دوره حاكميت شوروي، با وجود ترجمه‏هاي بسياري از قرآن كريم به زبان روسي، مؤسّسه‏هاي مطبوعاتي نشر قرآن را متوقف كردند و در همان حال زمينه نشر كتاب‏هايي كه بر ضد قرآن و دين اسلام بود، به طور گسترده‏اي فراهم شد. (حاتم، 1377، 1)
پس از ذکر مطالب بالا یادآور می شویم که قرآن كريم در گذشته ده بار به زبان روسي ترجمه شده است. شايد كمتر زبان بيگانه‏اي را پيدا كنيم كه مانند زبان روسي، قرآن بارها به آن زبان ترجمه شده باشد. اين فراواني ترجمه‏ها مربوط به تاريخ و جغرافياي روسيه است، زيرا روسيه از نظر پيوستگي با سرزمين‏هاي اسلامي از شرق و جنوب، از تمام كشورهاي اروپايي پيش‏تر است، و مدت‏ها حاكمان مسلمان در سرزمين روسيه حكومت كرده‏اند، و طبيعي است كه روسيه چه به صورت صلح و چه به صورت جنگ، روابط گسترده‏اي با مسلمانان داشته باشد. همين امر نيز سبب شده است كه روس‏ها از دير باز به بررسي اسلام علاقه پيدا كنند.
نخستين ترجمه روسي قرآن کریم توسط دانشمند بزرگ روسي، پتر پوسنيكوف در دوران پتر کبیر در سال 1716 انجام شد و در پترزبورگ چاپ شد. در همان سال، پس از گذشت چند ماه از انتشار ترجمه پوسنيكوف، دومین ترجمه از قرآن كريم به زبان روسي انجام گرفت كه هرگز منتشر نشد و نسخه خطي آن در آغاز قرن بيستم به‌دست آمد. در سال 1790 سومين ترجمه روسي قرآن به قلم اديب بزرگ روسي ميخائيل وروكين منتشر شد. او مدير مدارس ابتدايي و متوسطه قازان بود و در اين مدارس آموزش زبان‏هاي شرقي را نيز وارد كرده بود. اين ترجمه، نظر اديبان بزرگ روسي را به زيبايي‏هاي بلاغي خود جلب كرد، و پوشكين قصيده معروف خود درباره قرآن را بر اساس آن نوشت و 23 آيه از قرآن را در آن به شعر درآورد. در سال 1792، در شهر پترزبورگ، چهارمين ترجمه قرآن به زبان روسي منتشر شد كه كار الكسي كلماكوف بود. پنجمين ترجمه در سال 1864، ترجمه ايوان نيكلايف بود که در طول قرن نوزدهم رواج بسيار داشت و طي نيم قرن، پنج بار تجديد چاپ شد. در سال 1871، ششمین ترجمه توسط دميتري بوگوسلاوسكي كه مستقيما از زبان عربي ترجمه شده بود، به انجام رسيد. بوگوسلاوسكي دانشمندي بزرگ بود و به خوبي از زبان عربي اطلاع داشت. ترجمه او از لحاظ دقت و سطح ادبي، امتياز يافت. اين ترجمه كه تحسين مترجماني همچون ويكتور روزن و ايگناتي كراچكوفسكي را برانگيخته بود، هرگز چاپ نشد، زيرا ترجمه ديگري كه هفتمين ترجمه به شمار مي‏آمد به جاي آن به چاپ رسيد. ترجمه هفتم در سال 1878 در قازان به قلم گوردي سابلوكوف انتشار يافت. انتشار اين ترجمه سبب شد كه ترجمه بوگوسلاوسكي چاپ نشود. سابلوكوف قرآن را از روي متن عربي آن ترجمه كرد. او ساليان دراز از زندگي خود را در راه انجام اين كار بزرگ صرف كرد و در هفتاد و چهار سالگي از آن فارغ شد. اين ترجمه كه پس از درگذشت او در سال‏هاي 1894 و 1907 تجديد چاپ شد از بهترين ترجمه‏هاي چاپ‏شده قرآن به زبان روسي است. در سال 1919، كراچكوفسكي از تهيه يك ترجمه روسي از كل قرآن خبر داد، و در پاييز سال 1921 آن را شروع كرد، و سلسله سخنراني‏هايي را درباره قرآن ايراد نمود كه تا پايان عمرش ادامه داشت. در سال 1930 و پس از نه سال از آغاز كار، كراچكوفسكي ترجمه‏اي از قرآن كريم را انجام داد و سپس به مراجعه و تصحيح آن پرداخت و بقيه عمرش را بر سر آن صرف كرد. هشتمين ترجمه در سال 1962 توسط ايگناتي كراچكوفسكي منتشر گرديد. ترجمه عثمانف نهمین ترجمه بود و در سال 1997، دهمین ترجمه از پوروخووا منتشر شد.
نظرات گروهي از دانشمندان متخصص در زبان‏هاي عربي و روسي در مقاله‌ای منعكس شده است كه همگي از اين ترجمه انتقاد كرده و از جمله گفته‏اند: پوروخووا اين ترجمه را از روي ترجمه انگليسي انجام داده و نه عربي، و در آن شواهدي وجود دارد كه نشان مي‏دهد او تسلط كاملي به زبان انگليسي و روسي هم نداشته است. بعضي از منتقدان اين ترجمه گفته‏اند: اين ترجمه با قرآن كريم مطابقت ندارد، و بعضي گفته‏اند: ترجمه مطابق اصل نيست و پر از خطاها و لغزش‏هاست، به خصوص اين‏كه پوروخووا به عنوان يك شاعر شناخته نشده است تا بتواند ترجمه‏اي شعرگونه پديد آورد؛ بگذريم از اين كه ترجمه شعر‌‌گونه قرآن روا نيست. (حاتم، 1377، 5-2)
ترجمة قرآن توسط ايگناني كراچكوفسكي بيشك با تلاش و كوشش زيـادي همـراه بـوده است. اما در عینحال نميتوان گفت كه اين ترجمه خـالي از نقـص اسـت. اگـر توجـه داشـته باشیم كه هیچگونه ترجمـة كامـل و بـدون نقـصي، حتـي در زبـان فارسـي، يـا ديگـر زبـان های متداول در كشورهای اسلامي وجود ندارد، اشتباهات اين ترجمه نیز قابل درك و هضم خواهد بود، به خصوص اين نكته نبايد فراموش شود، كه وي ايـن كـار عظـیم را در زمـان اوج ایده‌های كمونیستي و با محدويت‌های مخصوص آن زمان انجام داد. وقتي ترجمه‌های روسي قرآن كريم را بررسي ميكنیم، متوجه ميشويم كه نميتوان به يكي از آنها به طور قطع به عنوان ترجمة صحیح اعتماد كـرد. بـا ايـن حـال طبـق بررسی‌های انجام شده، و به عقیده صاحب نظران مختلف، ترجمة ايگناني كراچكوفسكي اينك معروفترين و گويا بهترین ترجمة قرآن به زبان روسي است.
جالب اين كه هنوز پس از سـپري شـدن نـیم قـرن از مـرگ وي و فروپاشـي شـوروي و بـه دست آمدن نسبي آزادي های ديني در روسیه، ترجمـة ديگـري نتوانـسته برتـري خـود را بـر آن ثابت نمايد، ادعاهای مانند، ادعاي آقاي عثمانف و يا خانم پوروخووا مبني بر برتري ترجمه‌های آنان از ترجمة كراچكوفسكي محل بحث و بررسي دارد. (رضــا ، 1371، 221) لازم بـه يـادآوري اسـت كـه پروفـسور عنايـت الـله رضـا نیـز ترجمـة كراچكوفـسكي را هنوز بهترین ترجمـه در زبـان روسـي می‌داند.

3. =نتیجه=
سرانجام باید گفت که فرهنگ و ادبیات شرق در ادبیات روسیه جایگاه والا و روشنی داشته‌است و از میان فرهنگ های شرقی، فرهنگ اسلامی بیشترین تاثیر را در ادبیات روسیه بر‌جای گذاشته است. این تاثیرگذاری به دلایل متعدد بوجود آمده است که یکی از این دلایل، مجاورت جغرافیایی روسیه با شرق و دیگری وجود ملل شرقی در سیطره حکومت روس بوده است. با توجه به مطالب عنوان شده و همچنين بررسي‌های انجـام شـده، به این نتیجه مي‌رسیم كه شاعران و نویسندگان روس علاقة فراواني به تاریخ، فرهنگ و ادبیات ملل مختلف داشتد و تلاش ميكرند قـدرت تأثيرگـذاري آثـار برجستة دیني ملل مختلف را به تصویر بکشند. با بررسي سروده‌های نویسندگان روس از جمله پوشكين، تولستوی، لرمانتف و بونین می‌توان به این نتیجه رسید که آنان به خوبي با قرآن آشنا بودند. البته لازم است یادآورشویم که آنان در بسیاري از قسمتها عينا محتواي آیات مشخصي از قرآن‌كريم را نیاوردهاند و در بیان موضوعات مختلف قـرآن در برخـي از موارد از شدت آن كاسته و یا برعكس بعضي از مطالب را با شـدت بیشتري بیان كرده‌اند. همچنين با استفاده از حس شاعرانه و براساس درك خود، مطالـب را بیان كـرده‌اند. در اشعار پوشکین تفاوت کمی بـا آیات قرآن نیز دیده می‌شود که به كیفیت ترجمة قرآن كـريم بـه زبـان روسـي مربوط می شود (ترجمة وریوكين) که بیش از دویست سال پـیش انجـام گرفتـه اسـت. در ضمن، هدف وی در این مجموعه، ترجمة مستقیم و دقیق آیات مختلف قرآن كريم نبوده، بلکه محتوای آیات را انتقال می‌داد. تولستوی نیز اندیشه‌هایش را اصولا از زبان اصلی ترجمه نمی‌کرد، بلکه از طریق زبان سومی بود و بر این اساس ممکن بود دقیقا طبق اصل نباشد. دلیل دیگری که ممکن است این اندیشه ها با اصل انطباق نداشته باشد، این بود که در برخی موارد بعضی کلمات و جملات را خلاصه می‌کرد و گاهی واژه‌ای را جایگزین واژه‌ای دیگر می‌نمود. بونین نیز شاعری است که بیشترین اشعار را در توصیف اسلام، رسول اکرم، امت مسلمان و مشرق زمین دارد.
تاثیرات اسلامی از طریق اسلام که در قرآن کریم و سیره زندگانی پیامبر (ص) متجلی است، به ادبیات روسیه منتقل شد. رمانتیک های روسیه و در راس آنان شاعر بزرگ روس، پوشکین، در جستجوی خود برای الگوهای اخلاقی خاص و برای سخن‌گفتن از اندیشه‌های قهرمانانه و مبارزات اجتماعی در مقطعی که قیام ملی با جنبش دسامبر همراه شده بود، از ارزش‌های قرآنی الهام میگرفتند. زندگانی پیامبر (ص) نیز برای ادیبان و طلایه‌داران جنبش ملی به عنوان اسوه‌ای حسنه و الگویی برای شکیبایی در ابلاغ رسالت و مبارزه در راه آن به شمار می‌آمد. آثار پوشکین با تاثیر‌گذاری آن بر روی ادیبان روسی، باعث شده بود که بسیاری از آثار ادبی آن دوره، از قرآن و ارزشهای آن الهام بگیرد.

=منابع=

[[رده:مقاله]]
[[رده:ترجمه به روسی]]
[[رده:فرهنگ اسلامی]]

1. آیتی، محمد ابراهیم، تاریخ پیامبر اسلام، تهران، دانشگاه تهران، 1385 ش.

2. برازش، محمودرضا، آشنایی با روسیه، مشهد، انتشارات آفتاب هشتم، 1391ش.

3. حاتم، عماد الدین، ترجمه قرآن كريم به زبان روسي از سابلوكوف تا پوروخووا، ترجمان وحی، شماره 4، 1377 ش.

4. رضــا، عنايــت الله، ايرانشناسي در روسـیه و اتحـاد شـوروي، تهران، انتـشارات وزارت امـور خارجه، 1371 ش.

5. سنایی، مهدی، روسیه: جامعه، سیاست و حکومت، تهران، سمت، 1395ش.

6. طباطبایی، محمد حسین، ترجمه تفسیر المیزان، مترجم سید محمد باقر موسوی همدانی، جلد 13، تهران، امیرکبیر، 1363 ش.

7. قران کریم، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، تهران، چاپ سوم، 1376 ش.

8. کریمی مطهر، جان الله، قرآن در اشعار الکساندر پوشکین، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1384 ش.

9. مکارم الغمری، تاثیر فرهنگ اسلامی بر ادبیات روسیه، ترجمه موسی بیدج، تهران: سازمان تیلیغات اسلامی، 1378 ش.

10. نجمي، محمد صادق؛ هریسی، هاشم، شناخت قرآن، تهران: انتشارات نیلوفر، 1361 ش.

11. ولی پور، علیرضا، بررسی اجمالی برخی سوره های جزء30 از ترجمه های مترجمان معاصر قرآن در زبان روسی (بررسی، مقایسه و سعی در تصحیح ترجمه های قر ان در زبان روسی: ترجمهء کرا چکوفسکی، عثمانف و پوروخووا)، پژوهش ادبیات معاصر جهان، دوره 8، شماره 14، 1382 ش.

12. یحیی پور، مرضیه، ایوان بونین و مشرق زمین، ، تهران: دانشگاه تهران، 1386 ش.

13. Кашталева К.С. «Подражания Корану» Пушкина и их первоисточник. – Записи коллегии востоковедов. Л., 1930.

بررسی بازتاب قرآن کریم در آثار نویسندگان روس و ترجمه‌های آن به زبان روسی

2025-12-07T07:45:08Z

بهاره چراغی ۲:

در ادبیات دوران مختلف روسیه، علاقه و تمایل فراوان به آشنایی و درک فرهنگ و اعتقادات دیگر ملل را می‌توان به وضوح مشاهده کرد. در ادبیات روسیه شاعران و نویسندگان بی‌شماری هستند که با الهام از مفاهیم و داستان‌های قرآنی و تحت تأثیر حکمت و فرهنگ شرقی آثار جاودانی را خلق کردند. شاعران و نویسندگان روسی در آثارشان از حکمت مشرق زمین، مفاهیم و داستان‌های قرآنی و مقدسات اسلامی سخن به میان آورده‌اند كه این آثار، براي خوانندگان مشرق زمين جذابیت بسیاری دارند. وجود مرزهای طویل و مشترک روسیه با ایران که از دیرباز زمینه‌ی ارتباطات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دو ملت را فراهم‌کرده‌ بود، همچنین وجود مناطق مسلمان‌نشین قفقاز در خاک روسیه و انتشار فرهنگ اسلامی از این طریق و نیز ترجمه فراوان اشعار شاعران بزرگ ایرانی ازجمله مولوی، سعدی، حافظ به زبان روسی در اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم و وجود دین اسلام در روسیه به عنوان دومین دین که ریشه در تاریخ این کشور دارد، از عوامل مهم توجه نویسندگان روسی به فرهنگ و اعتقادات دینی مشرق زمین می‌باشد. در این مقاله ضمن بررسی برخی از آثار نویسندگان روسی، سعی‌شده‌ است تا بر بازتاب قرآن کریم و فرهنگ اسلامی در آثار آنان اشاره ‌شده، دلایل این امر شناسایی شده و ترجمه‌های قرآن کریم به زبان روسی به صورت مختصر مورد بررسی قرار گیرد. از نتایج این مقاله می‌توان بر آشنایی نویسندگان روس با قرآن، انعکاس برخی از مطالب آن بر اساس ذوق شاعرانه خود نویسنده اشاره کرد و اینکه از میان آنان ایوان بونین بیشترین اشعار را در توصیف اسلام، رسول اکرم و مشرق زمین دارد. علاوه برآن، مجاورت جغرافیایی روسیه با شرق و وجود ملل شرقی در سیطره حکومت از عوامل اصلی تاثیرپذیری نویسندگان روس از مشرق زمین می‌باشد.
کلمات کلیدی: قرآن کریم، مشرق زمین، فرهنگ اسلامی، تاثیرات، نویسندگان روسیه، ترجمه به روسی.

[[رده: چکیده]]
[[رده: ترجمه به روسی]]
[[رده: فرهنگ اسلامی]]

بررسی بازتاب قرآن کریم در آثار نویسندگان روس و ترجمه‌های آن به زبان روسی

2025-10-13T14:04:12Z

بهاره چراغی ۲: صفحه‌ای تازه حاوی «در ادبیات دوران مختلف روسیه، علاقه و تمایل فراوان به آشنایی و درک فرهنگ و اعتقادات دیگر ملل را می‌توان به وضوح مشاهده کرد. در ادبیات روسیه شاعران و نویسندگان بی‌شماری هستند که با الهام از مفاهیم و داستان‌های قرآنی و تحت تأثیر حکمت و فرهنگ شر...» ایجاد کرد

در ادبیات دوران مختلف روسیه، علاقه و تمایل فراوان به آشنایی و درک فرهنگ و اعتقادات دیگر ملل را می‌توان به وضوح مشاهده کرد. در ادبیات روسیه شاعران و نویسندگان بی‌شماری هستند که با الهام از مفاهیم و داستان‌های قرآنی و تحت تأثیر حکمت و فرهنگ شرقی آثار جاودانی را خلق کردند. شاعران و نویسندگان روسی در آثارشان از حکمت مشرق زمین، مفاهیم و داستان‌های قرآنی و مقدسات اسلامی سخن به میان آورده‌اند كه این آثار، براي خوانندگان مشرق زمين جذابیت بسیاری دارند. وجود مرزهای طویل و مشترک روسیه با ایران که از دیرباز زمینه‌ی ارتباطات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دو ملت را فراهم‌کرده‌ بود، همچنین وجود مناطق مسلمان‌نشین قفقاز در خاک روسیه و انتشار فرهنگ اسلامی از این طریق و نیز ترجمه فراوان اشعار شاعران بزرگ ایرانی ازجمله مولوی، سعدی، حافظ به زبان روسی در اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم و وجود دین اسلام در روسیه به عنوان دومین دین که ریشه در تاریخ این کشور دارد، از عوامل مهم توجه نویسندگان روسی به فرهنگ و اعتقادات دینی مشرق زمین می‌باشد. در این مقاله ضمن بررسی برخی از آثار نویسندگان روسی، سعی‌شده‌ است تا بر بازتاب قرآن کریم و فرهنگ اسلامی در آثار آنان اشاره ‌شده، دلایل این امر شناسایی شده و ترجمه‌های قرآن کریم به زبان روسی به صورت مختصر مورد بررسی قرار گیرد. از نتایج این مقاله می‌توان بر آشنایی نویسندگان روس با قرآن، انعکاس برخی از مطالب آن بر اساس ذوق شاعرانه خود نویسنده اشاره کرد و اینکه از میان آنان ایوان بونین بیشترین اشعار را در توصیف اسلام، رسول اکرم و مشرق زمین دارد. علاوه برآن، مجاورت جغرافیایی روسیه با شرق و وجود ملل شرقی در سیطره حکومت از عوامل اصلی تاثیرپذیری نویسندگان روس از مشرق زمین می‌باشد.
کلمات کلیدی: قرآن کریم، مشرق زمین، فرهنگ اسلامی، تاثیرات، نویسندگان روسیه، ترجمه به روسی.

[[رده: پیشنهاده]]
[[رده: ترجمه به روسی]]
[[رده: فرهنگ اسلامی]]