سمت قبله مکی و کربلاء در معماری بناهای دوران کوروش ذوالقرنین

از شبکه نخبگان و قرآن‌کاوی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
ارسال شده توسط کاربران، در دست بررسی
وَيَسْـَٔلُونَكَ عَن ذِى ٱلْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا۟ عَلَيْكُم مِّنْهُ ذِكْرًا
و از تو درباره «ذو القرنین» می‌پرسند؛ بگو: «بزودی بخشی از سرگذشت او را برای شما بازگو خواهم کرد.»
آیه 83 سوره کهف

عبارت محوری

ذی القرنین

بیان مطلب علمی

به سمت قبله مکی

باغ کوروش در پاسارگاد که شامل چند کاخ و چند مقبره است. مقبره موسوم به مقبره کوروش (که شاید مقبره همسرش کاساندان باشد) در سمت قبله ی باغ قرار دارد. نکته جالب اینجاست که این باغ دقیقا در راستای قبله مکی ساخته شده است و دقیقا در جهت و راستای "روبروی درب کعبه" قرار دارد. نقل تواریخ یمن باستان است که "اولین کسی که برای کعبه قفل گذاشت، ذوالقرنین بود و یک قفل پارسی هم گذاشت." این باغ به دستور خود کوروش و در زمان حیاتش ساخته شد و آثار و بقایای باستان شناسی آن اکنون موجود و به خوبی پژوهیده است.

شهر باستانی اصطخر که قدمت آن طبق نظر باستان شناسان به دوره هخامنشی متقدم (حداقل قرن 5 قبل از میلاد) بر می گردد و طبق احادیث شیعه محل مسجد حضرت سلیمان (ع) بوده است، دقیقا رو به قبله مکی ساخته شده است.

یک ضلع در دیوارهای ارگ قلعه (در شهر باستانی مرو در ترکمنستان) مشاهده می شود که رو به قبله مکی است. قدمت ارگ قلعه به دوران متقدم هخامنشی (قرن ششم قبل از میلاد) باز می گردد.

دروازه ملل (دروازه خشایارشاه، نوه کوروش) در تخت جمشید هم تقریبا به سمت قبله مکی است.

بنای آتشکده های زیر هم به دوره هخامنشیان می رسد و یک ضلع آنها به سمت قبله است:

  • آتشکده آذرخش داراب (که در دل صخره سنگ کنده شده است).
  • آتشکده نوشیجان همدان
  • آتشکده کرکو (کرکویه) در شهرستان هیرمند سیستان و بلوچستان، یک ضلع این آتشکده به سمت قبله مکی است و احداث آن را به زمان کیخسرو (کوروش) نسبت می دهند.

جالب است که این ویژگی در آتشکده های تاسیس شده در اواخر عصر ساسانی مشاهده نمی شود و احتمالا یک ویژگی کهن مربوط به آتشکده های دوره هخامنشی است.

ترسیم سمت قبله بر روی پلان باغ کوروش در پاسارگاد، محاسبه قبله از نگارنده این سطور و منبع پلان زمینه تصویر از [۱]
شهر باستانی استخر
ارک قلعه در مرو، قدمت قرن 6 قبل از میلاد.

به سمت کربلا

اکنون تنها دو بنای 2500 ساله را می شناسیم که به نظر باستان شناسان، به دستور شخص کوروش ساخته شده اند.

1- باغ و کاخ پاسارگاد (که این باغ به سمت قبله مکی ساخته شده است).

2- دروازه کوروش در تل آجری در پارسه (که دروازه ای برای ورود افراد به داخل شهر یا انجام مراسم آئینی بوده) و این دروازه به سمت کربلاست.

دروازه کوروش و سمت کربلاء

به سمت نجف اشرف

چهارمین بنایی که اینبار "ممکن" است و "شاید" مربوط به زمان کوروش ذوالقرنین باشد، مضجع (روضه شریف) در شهر مزار شریف افغانستان است. اگرچه این بنا طبق باور محلی متعلق به مرقد حضرت علی علیه السلام است، ولی اولا انتقال پیکر مطهر تا بلخ افغانستان در زمان ابومسلم خراسانی بعید است و در ثانی، طبق برخی پژوهش ها، این مکان احتمال دارد محل مزار زرتشت و یا کوروش بوده باشد (کتابی در همین زمینه توسط یک پژوهشگر منتشر شده است). به هر روی این بنا (که به مسجد کبود مزار شریف و روضه شریف معروف است) ممکن است ریشه ای 2500 ساله داشته باشد.

یک ضلع این ساختمان و احتمالا یک ضلع ضریح داخل آن و احتمالا یک ضلع سنگ قبر داخل آن، دقیقا به سمت نجف اشرف است.

مسجد کبود، روضه مبارک، مزار شریف، سمت نجف اشرف

معبد دلفی یونان

چهارمین بنای 2500 ساله که در زمان کوروش ذوالقرنین (اینبار در یونان) ساخته شده است (البته نمی دانیم به دستور چه کسی ولی در زمان کوروش)، بنای معبد معروف دلفی یونان است که رو به قبله مکی است. معبد دلفی به خاطر پیشگویی ها و استخاره های راهبان آن معروف بوده است.

معبد دلفی یونان و سمت قبله
Greec degree.jpg

معبد بودائی ماهابودی

یک ضلع قدیمی ترین معبد بودایی جهان در هندوستان، که تاسیس اولیه آن مربوط به زمان خود بودا یعنی قرن ششم قبل از میلاد (معاصر با کوروش ذوالقرنین) است، رو به مکه مکرمه است. گوماتا بودا، احتمالا همان گئومات مغ و همان جاماسب حکیم (داماد کوروش) بوده است. والله اعلم.

معبد ماهابودی در هندوستان و سمت قبله

معبد آناهیتا در بیشاپور و سمت قبله مکی

یک ضلع معبد آناهیتا در شهر باستانی بیشاپور (موسس: شاپور اول ساسانی) دقیقا به سمت قبله مکی است. تاسیس شهر و معبد در حوالی 226 میلادی.

شاپور به صورت "شابور" در زمره افراد صالح در برخی احادیث شیعه نامش آورده شده است. والله اعلم.

معبد آناهیتا در بیشاپور و سمت قبله

دیوار براق (دیوار ندبه) و سمت قبله

دیوار ندبه، تقریبا در راستای قبله مکی ساخته شده است. البته یک اختلاف کمتر از 10 درجه بین راستای دیوار و سمت قبله وجود دارد.

دیوار ندبه (دیوار براق) و سمت قبله

خط آبی رنگ قبله است و خط قرمز رنگ راستای دیوار ندبه فعلی. بعید نیست که راستای دیوار ندبه قبلا دقیقا در جهت قبله بوده باشد و بعدا در طول این چند هزار سال، کمی در بازسازی ها جابجا شده باشد.

لذا معلوم شد که احتمالا یک ضلع مسجد سلیمان نبی (ع) در بیت المقدس هم به سمت قبله مکی بوده است. چون دیوار غربی آن مسجد، اگر همین دیوار باشد، الان در راستای قبله است تقریبا.

معبد خورهه در حاجی آباد و سمت قبله

معبد خورهه در توابع حاجی آباد، یک ضلع به سمت قبله مکی است. قدمت: حداقل تا دوره اشکانی، دارای قدمت است.

معبد خورهه و سمت قبله

طاق بستان و سمت قبله

بنای معروف طاق بستان (دوره ساسانی) دقیقا به سمت قبله مکی است.

طاق بستان

زیگورات چغازنبیل

زیگورات چغازنبیل هم تقریبا از یک وجه خود به سمت قبله مکی است (3250 سال پیش، حدود 750 سال بعد از ابراهیم (ع))

چغازنبیل و قبله

معبد هرکولس در امان

معبد هرکولس، معبد رومی، امان، اردن، قرن دوم میلادی.

معبد هرکولس در امان و سمت قبله

معبد حتشپسوت در مصر باستان

معبد حتشپسوت، مصر باستان، 3450 سال پیش، یک ضلع رو به قبله.

معبد حتشپسوت، مصر باستان، 3450 سال پیش، یک ضلع رو به قبله.

معبد الاقصر در مصر باستان

معبد الاقصر ، 3200 تا 3500 سال پیش luxor temple، مصر باستان، یک ضلع رو به قبله.

معبد الاقصر ، 3200 تا 3500 سال پیش luxor temple، مصر باستان، یک ضلع رو به قبله.

معابد باستانی مالت

پلان اتاقهای معبد زیر زمینی Hypogeum of Hal-Saflieni در مالت، حدود 4500 سال پیش، و سمت قبله مکی.

پلان اتاقهای معبد زیر زمینی Hypogeum of Hal-Saflieni در مالت، حدود 4500 سال پیش، و سمت قبله مکی.

معبدی با قدمت حدود 5600 سال پیش، مالت. یک ضلع رو به قبله.

معبدی با قدمت حدود 5600 سال پیش، مالت. یک ضلع رو به قبله.

بررسی آماری-ریاضیاتی

بررسی ریاضیاتی و آماری نحوه توزیع جهت قبله در 47 معبد باستانی مربوط به 2500 سال پیش به قبل (در گستره انگلیس تا هندوستان)

یک وبسایت معماری خارجی، 10 معبد معروف باستانی را لیست کرده بود[۲]. از این 10 معبد، 6 عدد آنها دارای یک ضلع بودند که به سمت قبله مکی بود (60 درصد). اگر قرار بود به صورت کاملا تصادفی، و با دقت 15 درجه اختلاف، معابد نسبت به قبله جهت گیری داشته باشند، بایستی این عدد برابر حدود 33 درصد می بود.

سپس لیست معابد یونان باستان در ویکی پدیا و لیست معابد مصر باستان و لیست آتشکده های دوره هخامنشی و قبل تر هم در بررسی لحاظ شد. همچنین زیگوراتهای ایران و اور در عراق لحاظ شد. چند وبسایت معرفی معابد باستانی هم لحاظ شد. مجموعا تعداد معابد بررسی شده به 47 مورد رسید.


درصد احتمال جهت گیری تصادفی معابد به سمت قبله: 33 درصد (16 مورد از 47 مورد)

درصد موارد دارای جهت گیری به سمت قبله در 33 معبد بررسی شده: 62 درصد (29 مورد از 47 مورد)

پس تقریبا 2 برابر احتمال تصادفی، جهتگیری به سمت قبله مکی در معابد باستانی رخ داده است.

نتیجه t-test آماری داده ها

مقدار p-value: کمتر از 0.01

لذا با احتمال 99 درصد، این نتایج دارای قطعیت آماری است.

لیست معابد بررسی شده در فایل زیر موجود است:

پرونده:Old Temples Qibla V2.xlsx

منابع و پانویس

  1. مهربانی گلزار. "پاسارگاد، شهر یا باغشهر هخامنشی؟ بازآفرینی الگوی قدیمی‌ترین باغ ایرانی." مجله علمی منظر 7, no. 33 (2016): 66-73.‎
  2. https://www.architecturaldigest.com/gallery/oldest-temples